НАРТÆ

           НАРТÆ

Мифологи æма эпос дигорон æвзагбæл

Киунугæ исаразтонцæ
Скъодтати Эльбрус æма Къибирти Амурхан

Сæргæндтæ:

РАЗДЗУРД
Аци киунугæ æй Нарти адæми цардиуаг æвдесæн, райдайæнæй
байдауæнмæ.
Киунугæ арæзт æй дууæ хаййемæй. Фиццаг æмбес - æнхуæцгæ
аййевадон-литературон уадзимис. Дуккаг хаймæ бацудæнцæ Нарти
кадæнгити минкъий циклтæ æма варианттæ. Уонæн дæр ес сæхе
агъазиау аййевадон æма наукон медес. Уотемæй, дууæ хаййи еумæ
ирддæр æма парахатдæрæй æвдесунцæ Нарти адæми нивесийнæ.
Тексттæ мухургонд цæунцæ æнæййивдæй, кадæнгæгæнгутæй сæ куд
ниффинстонцæ фиццаг, уоци хузæнæй. Æрмæстдæр æвзаги
растфинсунадæ конд æрцудæй еухузи фæлхæнбæл еугур æрмæгути дæр.
Дигорон Нарти кадæнгитæ æнцæ уадзимистæй финст истори.
Æрхъæрттæнцæ нæмæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ, цъухæй-цъухмæ дзоргæй.
Нартæн сæ архайд цудæй бæлвурд бæрæггонд бунæтти: Хъуми
будури, Идили дони билгæрæнтти, Сау денгиз, Уорс денгизи
рæбунтæ, Хъобани, Турки, Гори æма ма никкидæр берæ æндæр
рауæнти. Аци ахсгиаг гъуддаг бафеппайдта Туйгъанти Мухарбег æ
уаци «Кто такие Нарты?» (Изв. СОНИИ, в. 1, Владикавказ, 1925.
377 ф.) Уоми загъд ес: «Место действия Нартов преимуæественно
степь широкая, широкие реки и берега морей. Все большие походы
Нартов рисуются не в горах и лесах, а часто – вплавь через моря.
Урузмаг и Хамиц выходят из моря, Ахсар и Ахсартаг дерутся на
берегу моря; охота происходит в камышах, и только случайно
попадают Нарты в горы, где они дерутся с обитателями пеæер».
Нарти адæми историй бæрæгдæр æвдесæндартæй еу æй тауæрæхъ
«Айсана æма Нокари фурт Æхсæ-Будай». Уоми ирдæй æвдист цæуй
бæлвурд тугъдон архайд, Нартæбæл е ‘знаг куд æртегол æй æма
«ниббадтæй: æхсæвæ гал равгæрдидæ, бонæ - гал, уотемæй сæ
уодтæбæл искодта. Кизгæ кизги æгъдаубæл нæ уагъта, ностæ ности
фæлхæнбæл нæ уагъта. Тухæ син кодта алцæмæй дæр».
«Æхсæ-Будай Нарти æ разæй ракодта», фал уонæмæ разиндтæй
уонæхсар тугъдон финдздзæуæг, æма сæ уацарæй фæййервæзун кодта.
Аци тауæрæхъ, æнæ дузæрдугæй, æй æцæг тугъдон цауи æрфинст.
Бафæнзуйнаг лæгигъæдтæ Нартæмæ берæ адтæй: бæгъатæр-
дзийнадæ, хумæтæг адæми нимайун æма сæ сæрбæлтау тох кæнун,
кæрæдзей фарс фæллæуун, иуазæгæн, хестæрæн æма силгоймагæн
æгъдау дæттун, гъазун-ходунмæ разæнгард ун, сæ дзурдæн æцæг ун.
Нæртон лæг, уасхæ раттгæй, æ мæлæтмæ дæр цудæй сæрбæрзондæй.
Нартæ адтæнцæ устур нифси хецау. Рамарæн син адтæй, басæттæн ба
- нæ!
Еу уæхæни сæбæл уæйгути азар ку исæмбалдæй, уæд загътонцæ:
«Цæй, не сæвди рæстæг æрцудæй, фал ма нин уæддæр низзаруни барæ
раттетæ. Нартæ кæддæриддæр се ‘сæвди рæстæги заргæ фæккæнунцæ».
(«Нартæ æма уæйгутæ».)
Ами син низзарун тугъдон мадзал адтæй, цæмæй сæмæ Батраз
фæдеси рацудайдæ, уой туххæн. Фал сæ нæ фегъуста æма нæ
фæййервæзун кодта, зæгъгæ, уой зонгæй дæр, æнæмæнгæ, гъæрæй
низзардтайуонцæ. Уæхæн адтæй сæ уодисконд.
Нартæ нимад æнцæ тохæг адæмбæл, фал царди иннæ гъуддæгтæй дæр
еппæрд н’ адтæнцæ. Кодтонцæ фонс даруни æма зæнхи куст дæр: «И
æртиккаг бон бабæй Сау хонхи Сау уæйуг рацудæй ‘ма ‘й Хуцау
Нарти устур Хумбарбæл æрцæун кодта. Е ба уæд сæдæ готонемæй хумæ
кодта».
Иронхуати си не ‘задæй игъæлдзæг кæнун дæр: «Сæдæ æфсæни ‘ма
сæдæ дзиргъæги æ дууæ усхъебæл æрауигъта, уотемæй, дзæнгал-
мунгулгæнгæ, Нарти устур Хумбар Нарти æгæнон синди ниххуæстæй».
(«Тъизмудæ æма Нарти æгæнон синд».)
Нартæ силгоймагæн устур аргъ кодтонцæ. Æхсийнæ-æфсийнæ Сатана
се ‘хсæнади ахæссуй сæрмагонд бунат. Ахид æй е Нарти бæгъатæртæн
фастдæттæг æма унафгæр. Фал сæ иннæ силгоймæгти дæр дæлбарæ нæ
кæнунцæ.
Уæззау дзамани ба и силгоймæгтæ дæр тохи бацæуиуонцæ.
Æрхæссæн еу цубур скъуддзаг «Нарти Насиран»-æй: «Нарти Насиран
адтæй уосæ, лæги дарæсти. Дуйнебæл хæтун байдæдта, æма уомæн
æфсæддонæн ка нæ рацудæй, уæхæн нæййес. Авд сабати сæ авд
æмбурди æркодта. Е ‘фсæдтæн сæ нимæдзæ ка ‘ссирдтайдæ, уомæ сæ
барæ лæвардта.
Æ хæццæ рацæуй Ацæмæз, е ‘фсæдтæ ин банимайуй: финддæс мини,
сæ уæлдай ба - æртæ сæди».
Ами Нарти Насиранæй цæуй амазонкити коми тулфæ.
Берæ кадæнгити бафеппайæн ес Нарти адæми еудзийнадæ, сæ
кæрæдземæн агъаз кæнуни æууæлтæ. Стонг анз сæбæл ку скæнидæ, уæд
кæрæдзей фæрци фæййервæзиуонцæ, ка бонгиндæр æма мадзалгъондæр
уидæ, етæ се ‘нхуси хайбæл нæ аурстонцæ: «Нартæй цæун-гъон ка
адтæй, етæ æрцудæнцæ ‘ма æстæмæй-астмæ Уорæзмæги хæдзари
фæммийнасæ кодтонцæ. Къуæрей уæнгæ æстонг адæм рафедар æнцæ,
цæунгъон рацæнцæ, ‘ма алке, æ сæрæн ци мадзал, уой кæнун
райдæдта. Уотемæй и Нартæ судæй мæлæтæй раервазтæнцæ».
Æзнæгти хæццæ тохи сауæнгæ се ‘носи фидбилизхæссæг Сирдон
ергъæвгæнæг исуй. Кенæ ба Сослани рафæдес мæрдти бæстæй дæр
ма...
Нартæ адтæнцæ Хуцаумæ ковæг, Хуцаубæл æууæндагæ, дингæнæг
адæм. Е сæ, æнæмæнгæ, еу кодта. Фал кæцидæр дзамани ба, æвæдзи,
хæлæмулæ кæнун байдæдтонцæ æндæр адæмти динти хæццæ æма
ниххæлеутæ ‘нцæ. Тохун байдæдтонцæ сæ мед-астæу дæр, сæ хуцæутти
нихмæ дæр. Е, кай зонуй, æма адтæй се сæвди райдайæн...
Кадæнгитæ кæсгæй, цæститæбæл гъазунцæ Уæрхæг, Уорæзмæг,
Хæмиц, Сослан, Батраз, Сирдон, Ацира-рæсугъд, Сатана æма иннети
сорæттæ, уотæ дæсни сæ исниванстонцæ кадæнгæгæнгутæ.
Нарти бæгъатæрти уодисконд æма цардиуагон архайд нæмæ æрхаста
сæ цæмæдессаг æвзаг. Уæхæн гъæздуг æма рæсугъд æвзаг, нимæдзæй
минкъий адæмæн, нæ униау адтæй. Еци æвзагæй мах абони дзæвгарæ
райзол ан. Е æй æнæнгъæлæги рæсугъд дзурдбæс-титæй арæзт: «И
денгиз ба над нæ лæвардта Насирани æфсæдтæн» («Насиран æлдар»);
«... е ‘фсадмæ хæдзарæн лæгæй ка нæ цæуа, е æхсæз удзести
уацайрагæй хъоди!» («Гори федари æфсæдтæ»), æма ма никкидæр берæ
уæхæн дæнцитæ ес æрхæссæн.
Абайти Васо æ наукон куст «Нартовский эпос осетин»-и (В.И.
Абаев. «Избранные труды». Владикавказ, 1990) кадæнгæ «Нарти
Ацæмæзи зар»-и туххæн финсуй: «Сказание сохранилось в нескольких
вариантах. Из них один, записанный Махарбеком Тугановым,
представляет высокохудожественное произведение. Этот именно
вариант мы имели в виду, когда писали: «Песнь об Ацамазе
занимает в эпосе особое место. В ней нет сцен жестокости и
кровопролития, которые не редкость в других сказаниях. Она чужда
зловеæей идее рока, которая бросает свою мрачную тень на
важнейшие эпизоды истории Нартов. Пронизанная с начала до конца
солнцем, радостью и песней, отличаюæаяся, несмотря на свой
мифологический характер, яркостью и рельефностью психологических
характеристик и живостью бытовых сцен, полная образности,
соединенной с непогрешимым чувством меры, изяæно простая по
содержанию и совершенная по форме, эта «Песнь» может быть
названа по праву одной из жемчужин осетинской народной поэзии.
Рассматриваемое сказание ставит Ацамаза в ряд знаменитых
певцов-чародеев: Орфея в греческой мифологии, Вяйнемейнена в
Калевале, Горанта в «Песне о Гудруне», Садко в русской былине.
Еци зарæй æркæсæн еу цалдæр рæнгъемæ:
- Сау хонхи цæрæг Сайнæг-æлдар æй.
Уомæн æ кизгæ - Агундæ-рæсугъд, -
Æ еунæг кизгæ, æ бундори хай,
Зæронд æлдарæн - æ зæрди ‘нцойнæ.
Æ цилле дзикко - фади гъолтæмæ,
Æ сау цæстингас - фæскъæвда сах хор,
Æ кустмæ февналд - берæгъи лæбурд,
Бабузи накæ - æ донмæ рацуд.
Сæумæ рагиау ку рафецауй,
Æ нарæг астæу тасæ-уаситæ, -
Мæйрохс фелауй æ уорс гогойнæй,
Сæууон хори рохс - æхе цæсгонæй.
«Нарти Ацæмæзи зар», «Уасгерги ‘ма æнæ финдз Маргъуз» уæд-та
ма берæ æндæр уадзимистæ ирд æвдесæн æнцæ, нæ рагфиддæлтæмæ
зæлгæ-нæргæ аййевадон литературæ ке адтæй, уомæн.
Нæ уодифарни налхъут-налмас - Нарти кадæнгитæ ка кодта æма сæ
ка ниффинста, етæ бæрæг æнцæ. Мах устур арфиаг ан Туйгъанти
Сафар, Хамихъоти Тæкъа, Саулати Дзæрæх, Кертибийти Кертиби,
Къолойти Баззе, Мудойти Сабе, Бузойти Гена æма еугур иннæ
кадæнгæгæнгутæй. Арфиаг ан, уони исæносон кæнунæн æ цард нивонди
ка ‘рхаста, еци Собити Инал, Туйгъанти Мухарбег, Гарданти Михал,
Дзагурти Губади, Темирати Данел, Толасти Æндире æма Геуæрги,
Хадати Берди æма ма никкидæр берæ æндæр ка-дæнгæфинсгутæй. Уонæй
алке дæр арф æма бундоронæй лæдæрдтæй, ци ахсгиаг гъуддаг кодта,
уой.
Дзагурти Губади «ПНТО»-и 2-аг рауагъди раздзурди финста:
«Михал Гарданти мечтал создать нечто вроде «Одиссеи» и «Илиады».
Уоци гъудимæ æнгæс адтæй кадæнгæфинсгутæн сæ еугурей меддуйне
дæр.
Кай зонуй, Нарти кадæнгити фиццагон хузæ ба никки дессагдæр
адтайдæ. Æрмæст уонæн се ‘цæг исфæлдесгутæ æности тари
ранигъулдæнцæ æбæрæгæй. Гъæр мæрдтæмæ дæр игъусуй, уæдта, ка ‘й
зонуй, мæрдтæй дæр. Аци киунуги фæззинд син уодæнцойнæ
искæнуниау æй се ‘носон бунати. Махтæн ба сæ уодтæ Нарти кадæн-
гити медæгæй рохс кæнунцæ нæ разнад уæларвон Марсугау...

О НАРТАХ
Нарты - поэтический псевдоним народа, запечатлевшего в
героических сказаниях идеологию, общественные отношения и
личностные идеалы ранних этапов своей истории. Этот народ,
живущий в самом центре Кавказа - единственный хранитель языковых
и культурных традиций скифского мира. Две тысячи лет назад
потомки-наследники скифов и сарматов объединились под общим
именем аланов. С середины XVIII в. аланы больше известны как
«осетины», поскольку русский язык, осваивая Кавказ, заимствовал
грузинское название Алании - «Осети». Из русского языка слова
«Осетия» и «осетины» попали и в другие европейские языки. Сами
аланы-осетины в обиходной речи чаще пользуются областными
самоназваниями, хорошо известными по средневековым описаниям
Алании – «ир» (так называлась восточная часть Алании) и «дигор»
(западная Алания). Высокое, фольклорно-эпическое самоназвание
народа - его подлинное общее имя - не употребляется всуе, но
бережно сохранено и звучит так же, как и две тысячи лет назад:
«аллон» - аланы.
Аланы-осетины сохранили уникальное фольклорное наследие, в
том числе мифологические тексты и, по меньшей мере, три древних
эпоса - Нартовский, Даредзановский и Царциатский. Аланский
фольклор является важнейшим источником для изучения языка,
культуры, истории народа, бесценным материалом для реконструкции
праязыкового состояния, мифологии и социальных институтов
древних ариев, для сравнительного изучения иранских и
индоевропейских языков. Скифо-аланская мифология и эпос оставили
неизгладимый след в культуре многих народов Европы и Азии: от
японской богини солнца Аматерасу до древнерусских Стрибога,
Хорса, Семаргла и древнегерманских богов-асов. Из скифских и
аланских образцов современные западные историки выводят традиции
средневекового европейского рыцарства. Аланская основа
обнаружена в легендах о короле Артуре и рыцарях Круглого стола,
ставших для европейцев воплощением рыцарского идеала. Образ
Артура (от аланского «Арт-Хур») до сюжетных деталей близок к
Нарту Батразу, которого народ считает олицетворением главных
качеств мужчины-воина: храбрости в бою, воздержанности в еде и
питье, высоком уважении к женщине.
Нартовский эпос - одна из вершин аланской культуры - известен
сегодня всему миру и включен в ряд великих творений
человеческого духа и народного гения. Сказания о героях-нартах в
художественной форме отразили огромный исторический период.
Истоки эпоса восходят к III тыс. до н. э. - к эпохе
индоиранского (арийского) единства, а пополнение и развитие
сказаний происходило до середины II тыс. новой эры. Совсем не
случайно именно воинская идеология и рыцарская этика служат
главными критериями оценки эпических персонажей.
Пятитысячелетняя «Нартовская эпоха» нашей истории - время
героических походов и войн, формирования государственности и
борьбы за свободу.
Народ наградил любимых героев лучшими чертами национального
характера - полной открытостью внешнему миру, готовностью к
новизне, уважением к иным верованиям, мнениям, интересам.
Духовная сила и мудрость, несгибаемое мужество и презрение к
смерти, жизнелюбие и скромность Нартов всегда служили образцом
для подражания. Поэтому Нартовские сказания были и остаются для
каждого поколения связующей нитью времен - нетленным посланием
предков, надежным обращением к потомкам.
Сказания о Нартах исполнялись нараспев под аккомпанемент арфы
или кисын-фандыра. В течение веков и тысячелетий их передавали
из уст в уста народные певцы. Лишь во второй половине XIX в.
тексты сказаний начали записывать и публиковать. К 1868 г.
относится первая публикация иронских текстов, которые записал
Елдзарыко Цораев. Первые дигорские сказания были изданы
Всеволодом Миллером в 1885, 1891 и 1902 гг. Часть из них была
собрана им самим, другие записаны Иналом Собиевым, Амурханом
Гардановым и Соломоном Туккаевым. В 1911 г. Махарбек Туганов
опубликовал записанные им дигорские сказания, в числе которых
«Песнь об Ацамазе» - подлинный шедевр народной поэзии. Нельзя не
вспомнить с признательностью также Михала Гарданова, Губади
Дзагурова, Андрея Толасова, Берди Хадаева и всех других, чьими
усилиями были записаны тексты, вошедшие в эту книгу.
В первые десятилетия XX в. удалось зафиксировать нартовские
сюжеты в исполнении таких выдающихся сказителей как Дзарах
Саулаев, Кертиби Кертибиев, Иналдыко Каллагов, Сабе Медоев, Гаха
Сланов и другие. В 1940 г. был создан правительственный Нартский
комитет, призванный завершить работу по сбору сказаний, их
систематизации, изучению и подготовке к изданию. Итогом работы
комитета стало создание и публикация в 1946 г. сводного текста
Нартовского эпоса. Это событие имело неоценимое значение для
развития осетинской культуры, впервые читатели получили полное
представление о величественном масштабе эпоса, начался его
перевод на другие языки, образы Нартов нашли многообразное
воплощение в национальной литературе, музыкальном,
хореографическом, изобразительном искусстве. Для подготовки
свода комитет использовал сказания, записанные на иронском и
дигорском диалектах. Однако, в соответствии с господствовавшей в
те годы теорией единой письменной нормы, сводный текст эпоса был
издан только на восточном (иронском) варианте литературного
языка.
Как известно, революционный эксперимент с назначением
иронского диалекта единственной основой литературного языка не
удался. Наш народ, наша национальная культура пошли другим
путем. Сегодня мы имеем два развивающихся параллельно,
поддерживающих друг друга и вполне равноправных варианта
национального литературного языка. Приятно сознавать, что
дальновиднее и мудрее оказались не искренние революционеры-
унификаторы, а выдающиеся представители науки. Все они, начиная
с Всеволода Миллера и заканчивая Васо Абаевым и Ладиславом
Згустой, специально отмечали завидное богатство обоих диалектов
и высокий литературный потенциал дигорского. Интересно, что
Ладислав Згуста, живя в Америке, еще в 70-е гг. XX в. заметил
«богатый, непрерывный поток произведений» на обоих вариантах
литературного языка и сделал ясный вывод: «Идея о том, что
использование дигорского диалекта для литературной цели означает
возможность расщепления нации, была бы абсолютно
необоснованной». И действительно - история аланского
(осетинского) народа прямо свидетельствует о том, что диалектные
различия никогда не служили ни малейшим препятствием для
национальной консолидации.
Нартовский эпос - краеугольный камень в фольклорном
фундаменте литературы и всей национальной культуры. Длительное
отсутствие доступного и достаточно полного собрания дигорских
сказаний - не говоря уже о неестественности такого положения -
было досадным препятствием для развития западного (дигорского)
варианта литературного языка, для его освоения учащейся
молодежью. Книга, которую держит в руках читатель, восполняет
этот существенный пробел. Ее составители - Эльбрус Скодтаев и
Амурхан Кибиров, члены Союза писателей России - взяли на себя
нелегкий труд довести до логического конца одно из важнейших
начинаний национальной интеллигенции XIX-XX вв.
Составители опираются на выработанные наукой принципы
публикации фольклорных текстов и исходят из принятого
распределения нартовских сказаний по основным циклам. Первая
часть сборника построена как сводный текст - здесь представлены
циклы Уархага и его сыновей, Урузмага и Сатаны, Сослана,
Сирдона, Хамица и Батраза, Ацамаза, а также отдельные сказания.
Предваряют свод мифологические тексты: описание народной
космологии и религии (из записей Михала Гарданова) и
последовательность эпических народов, записанная Махарбеком
Тугановым от Дзараха Саулаева. Во второй части книги
представлены малые нартовские циклы и варианты.
К чести составителей сборника в нем нет попыток свести
нартовские сказания в застывшую эпопею с искусственным единым
сюжетом. Подобранные фольклорные тексты складываются в
целостность более высокого порядка - на основе внутреннего
единства образов, блестящего стиля фольклорной речи, идейного
содержания. Пользование сборником облегчит солидное приложение с
необходимыми сведениями о публикуемых сказаниях, словарем редких
слов, персонажей, указателем эпических топонимов.
Востребованность этой книги будет определяться не числом
поклонников эпоса или любителей дигорской речи. Гениальные по
простоте и поэтической выразительности, Нартовские сказания
послужат лучшим пособием при изучении родного языка, в том числе
при освоении дигорского варианта иронцами в средней школе и
вузе. Без доступных дигорских текстов такого качества вряд ли
возможно и функциональное продвижение западного варианта
литературного языка, и привлечение к чтению дигорских текстов
всех групп аланского (осетинского) народа.
Словом, дигорский вариант Нартовского свода - значительное
событие нашей культурной истории, знак возрождения и единства
аланского народа, гарантия сохранения и развития аланского
языка.

Руслан Бзаров,
доктор исторических наук,
профессор Северо-Осетинского государственного университета

РАГОН НАРТИ ÆМА УОНÆН СÆ
ФÆСТАГОНТИ-ЗÆРОНД ДИГОРИ ДИН
ХУЦАУ

Сæумæраги арви къабæзтæй сурх сæуæхседтæ ка æрбадаруй, уой
фæсте ба дуйнемæ хор-зæрин ходгæ-ходгæй ка рарветуй.
Раги изæр арвбæл талингитæ ка æрбауадзуй æма арвæн æ алли
къабазæй мæйтæ, æстъалутæ ка ходун кæнуй.
Æмбес бони содзгæ хори сау мегъи буни ка бакæнуй, ирд бон
æваст ка æрæнкъард кæнуй, сах хор бурдæн, уарунæй ка раййевуй.
Тæвдæ сæрдæ сатæг фæззæгæй, уазал, гъизт зумæг рæсугъд æма
гъар уалдзæгæй ка æййевуй.
Æдзæрæг бæститæ адæмæй ка идзаг кæнуй.
Устур аултæ, муггæгтæ, адæмихæттитæ ка берæ кæнуй.
Æзнæгти кæрæдземæ ка хæстæг кæнуй æма дзиллити федауци надбæл
ка аразуй.
Адæймаги, æнæ уогæй, æ мади губуни ка равзурун кæнуй, цард ин
ка раттуй, æма æй æндæр цардмæ ка 'ййевуй.
Адæймаги цард ка гъæуай кæнуй, æма ин æй рæстæрдæмæ ка
аразуй.
Æгас дуйней цард рæсугъд, цитгин, кадгин, радгин ка кæнуй.
Дуйней æнæ гъæуагæй, æнæ аййеппæй, æнæ 'фсæрмæй, æнæ тухстæй
æнхузæн дарун ка зонуй...
Еци æнхæст, еци æнæ аййепп тухæ æй сугъдæг Хуцау, - табу ин
фæууæд!
Аци æгас дуйнетæ æнæ нецæмæй ка сфæлдиста, уобæл æнда-рæни
кади ходæн адæймаг ка æривардта, дуйней сæр, алцæмæй æма
æнккæтемæй хестæр, зундгиндæр, игъосагæдæр, равзарунмæ дæснидæр,
банхус кæнунмæ тухгиндæр, разæгъунмæ æма бакæнунмæ растдæр æма
æнхæстдæр ка 'й, адæймаги ка искодта, е æй Хуцау, - табу ин
фæууæд!
Адæймагæн раст æма хæран ка зонун кæнуй, хуарз æма лæгъуз ка
лæдæрун кæнуй.
Арв хортæ, æстъалутæ, мæйтæй ка сфæлуста, зæнхæ ба кæрдæг æма
аллихузи дидинæгæй, рæзæй ка стахуй.
Денгизтæ, дæнттæ дони фонсæй ка байдзаг кодта, алли
гъæздугдзийнадæ, алли рæсугъддзийнадæ ке къохæй цæуй, е дæ ду,
Хуцау, табу дин фæууæд!
Хуцау æй дуйней сæр. Дуйнейæн æ райдайæн æма æ кæрон.

ХУЦАУИ БУНÆТТÆ

Хуцау æхецæн цæрæн бунат исаккаг кодта æгас дуйней рохс.
Дуйней рохси къабæзтæ - тухтæ æнцæ: арв, дунгæ, зæнхæ, дон
æма зинг.
Арв Хуцауи хæдзарæ æй, зæнхæ - е 'рæнцайæн, æ тургъæ, е
'взурæн, дунгæ - æ уод, æ рафецауæнтæ, æ хæтæндæнттæ, дон, зинг
- æ сугъдæггæнæг, æ цард аразæг.
Хуцау æ цæрæнбонти исаразта хор, мæйæ æма æстъалутæ æхсæвæ
æма бони бæрæггæнæнтæн, хонсар - фонсæн хуæрунмæ, фонс ба -
адæймаги царди дзæбæхдзийнадæн.
Зумæг, сæрдæ, уалдзæг æма фæззæг зонун кæнунцæ адæймагæн,
Хуцау тухгин ке 'й, уой.
Адæймаг аци дуйнебæл æй Хуцауæн ковун æма Хуцауи кадгин
кæнуни туххæй лæвæрд, хъæбæрдæр ба Хуцауи минеугутæ фæнзуни
туххæй.
Дуйне дæр æма адæймаг дæр фæстехуарзгæнгæ, бонхуæздæрæй,
цæуæнтæ.

ХУЦАУИ ХÆДЗАРÆ

Дуйней сæр, зæронд уорсалистæ, æнзтæй, догтæй, фæлтæртæ 'ма
рæстæгутæй рагондæр æма хестæр Хуцау, уæлæрвти медæгæ æхецæн
исаразта æ сугъзæрийнæ хæдзарæ.
Хуцау æгас дуйнебæл æ къабæзтæ æруагъта æма 'й æ сугъзæрийнæ
базури буни бакодта.
Устур Хуцау уæлæрвтæ æ сугъзæрийнæ къелабæл бадуй, сугъ-
зæрийнæ фингæбæл сугъзæрийнæ киунугæ æ рази, æ сугъзæрийнæ
лæдзæг æ къохи, уотемæй дуйнейæн фæндæ-тæрхон кæнуй, æ фæндитæ
æма тæрхæнттæ ба еци киунуги æ сугъзæрийнæ финсæнæй финсуй.
Æ аллифарс, æ фалæнбулай, Хуцауæн изæдтæ, идаугутæ æма Хуцауи
уарзон лимæнтæ æхсæвæй-бонæй зилдæгæй сæ зонгутæбæл бадунцæ æма
лæуунцæ, табуйæй ковунцæ Хуцауæн, æма корунцæ адæмæн, æгас
дуйнейæн дзæбæхдзийнæдтæ, сæ рæдудтитæбæл ба - хатир.
Етæ еугурæй дæр Хуцауæн æ алли дзурдбæл дæр амменæ зæгъунцæ.
Хуцау есуй æ уарзонти кувд æма беретæн уони кувдмæ гæсгæ
хатир дæр кæнуй.
Хуцау ести фæндæ ку фæккæнуй, уæд æй изæдтæ, идаугутæ æма
Хуцауи лимæнтæ базонунцæ Хуцауæн æхе дзурдтæй, фæндонæй, Хуцауæй
ракорунцæ æма æнамонди фидбилизæй фæййервæзун кæнунцæ,
бахезунцæ.
Етæ æмвæндæй амменæ кæбæл зæгъонцæ, уой ба Хуцау æ
сугъзæрийнæ киунуги ниффинсуй æма ин раййевæн нæбал ес.
Хуцау еци тæрхæнттæ æ сугъзæрийнæ киунуги æ рахес къохæй ку
ниффинсуй, изæдтæ, идаугути, уодесæги æма æ иннæ уæхæн лимæнти,
еци тæрхæнттæ æнхæст кæнунмæ уæд рарветуй.
Хуцау ци нæ зонуй, ке нæ зонуй, дуйнебæл уæхæн нæййес: сæумон
изæдтæ æма изæйрон идаугутæ æ къохи æнцæ, аллирдæмæ сæ æрветуй
æма ин етæ аллирдигæй аллихузон уадзгъудтæ хæссунцæ. Дуйнебæл
зелунцæ æма, зæнхæбæл ка ци уадзгъуд фегъуста, кенæ ба фæууидта,
уони ба Хуцауæн дзорунцæ.

ДУЙНЕ

Устур Хуцау æгас дуйне æ нæгæй сфæлдиста: æ зунд, æ фæндæ æма
æ дзурдæй.
Æцæг дуйнейæн хецауæн æривардта Барастур, дæлуймонтæн -
Фидбилиз, а мæнгæ дуйней - Адæймаг, уонæн се 'нккæтей сæргъи ба
лæууй Æхуæдæг, сæ миутæмæ син кæсуй æма син тæрхон кæнуй.
Хуцау фиццагдæр-фиццагдæр исфæлдиста арв æхецæн цæрæндонæн,
изæдтæ æма идаугутæ, æма син загъта: «Цæретæ уæл-арв мæ
цæрæндони, мæ аллифарс лæууетæ».
Æма иссæй уæларвон сугъдæг дуйне. Сæ хецау ба - Хуцау
æхуæдæг.
Уой фæсте ба Хуцау исфæлдиста зæнхæ æ алли гъæздугдзийнæд-ти
хæццæ: донæй, халсарæй, фонсæй; уонæн се 'нккæтей хецау ба
искодта адæймаги.
Адæймаги Хуцау искодта сикъитæй, равардта ин зунд хуарз æма
лæгъуз æвзарунмæ, бартæ æма фæндон ести минеугутæ кæнунмæ æма 'й
æривардта зæнхæбæл æлдарæн, æма ин загъта: цæрæ аци мæнгæ
дуйнебæл, бон хæссæ дæ фæллойнæй æма устур дуйнемæ дæхе исцæттæ
кæнæ, Хуцауи ма феронх уо.
Адæймаг æрцардæй зæнхæбæл, æ цардиуаг исаразта æма æхе устур
дуйнемæ, Хуцауи размæ цæттæ кæнун райдæдта.
Адæймаги бакъахунмæ æма уомæн æ хъаурæ исбæрæг кæнуни туххæй
Хуцау исфæлдиста сайæгой дæлуймон.
Сайæгойтæ цæрунцæ дæлзæнхæ æма алли бон дæр алли гъуддагæй
дæр къахунцæ адæймаги. Хуцауæй æй идард кæнунцæ, æма 'й сæхе
дуйнемæ ласунцæ.
Хуцау æ изæдти арæзтæй адæймаги рæстмæ аразуй, Фидбилиз ба 'й
фесинмæ хæссуй, гъема уой туххæй кæддæриддæр изæдтæ адæй-маги
сæрбæл дзорунцæ Хуцауи размæ.
Хуцау исмæстгун æй Фидбилизмæ æма 'й дæлзæнхæ бакодта.
Фидбилиз уоми дæр æ кæнон нæ уадзуй æма адæймаги исæфтбæл
зелуй.
Гъема, уомæ гæсгæ ба, Хуцауи изæдтæ æма Фидбилиз кæддæриддæр
тохунцæ.
Фидбилиз алли фонс, алли рæзæ, алли гъуддаги дæр алцæй хузи
дæр бацæуй æма адæймаги басайуй.
Адæймаг фæррæдуйуй æма Фидбилизи хай исуй.
Æгас дуйнети фæндæ Хуцаумæ 'й: æнæ Хуцау цæрæн дæр æма мæлæн
дæр нæййес.

ХУЦАУИ ÆЗНÆГТÆ

Æгас дуйнебæл æнамонддзийнадæ кæмæй цæуй, адæми кæрæдзебæл ка
ардауй, ка цæгъдун кæнуй, алли цъумурдзийнадæ æма æнæ зæрдæесгæ
гъуддæгтæ кæмæй цæуй, фурхуæрдæ, фурниуæзтæ, зийнадæдзийнадæ,
хахур, гъолонцъух, ардаун, æлгъетун, давун, марун ке фæндæй цæуй
аци мæнгæ дуйнебæл, етæ æнцæ Фидбилизи къохи æма хуннунцæ Хуцауи
æзнæгтæ.
Хуцауи æзнаг кæддæриддæр Фидбилизи фæдбæл цæуй æма æ фæсте
дæр фидбилиз итауй.
Хуцау е 'знæгти ралгъиста, гъема етæ алли бон зианæй-зиани
къохмæ, рæдудæй-рæдудмæ хезунцæ æма æнæ еу бон цох, æнæ еу
игъæлдзæгдзийнадæй гъезæмарæ кæнунцæ.
Хуцауи æзнæгтæн æгас дуйнебæл идзулд бон, цийнæ æма бæрæг
фæстаг нæййес.
Уой туххæй, æма етæ еске дзæбæхдзийнадæй, федауцæй содзунцæ
æма мæлунцæ, адæмуарзондзийнадæ си райдард æй.
Хуцауи æзнаг еске зианбæл цийнæ кæнуй: е фидбилизи арф
бацæуй, ниффедар æй лæгъуздзийнади медæгæ æма ин лæгъузеуæгæй
фæппирнæн нæбал ес.
Рæстæбæл цæуæг, хуарзгæнæг уонæн (Хуцауи æзнæгтæн) се 'знаг
æй, сайтæнттæ æма дæлуймонтæн, адæмæн алли бон фидбилизбæл ка
уодуй, етæ ба сæ лимæнтæ æнцæ.

САЙТАН

Хуцауæн, адæмæн æма æгас дуйнейæн æзнаг ка 'й, фидбилизбæл ка
уодуй.
Дуйней дзиллитæ, муггæгтæ, аултæ, бийнонтæ æскъуддзæггаг ка
скæнуй.
Адæмтæ, хæлæрттæ, лимæнтæ кæрæдземæ ка кæнуй æма сæ æзморæй
ка цæрун кæнуй.
Ниуазагæ, хуæрагæ, хæтагæ, хахур, фудæвзаг, ардауæг,
цъуххæссæг, лæг марунгæнæг, давунгæнæг æма зиангæнæг ка 'й, еци
уод æй Сайтан, хузæй сау, къæдзæнгулдзитæ, фæстæмæкъах, сиугин.
Сайтæнттæ цæрунцæ дæлзæнхæ æма хуннунцæ дæлуймонтæ, ес сæмæ
силтæ дæр æма нæлтæ дæр. Сайтан æй дуйней ихæлцæ æма фидбилиз,
фал уæддæр силæ сайтан налатдæр æй.
Фидбилиз кæми уа, сайтан уоми бадуй. Сайтанæй алли адæймагæн
дæр хай ес.
Адæймагæн æ хуарзмæ игъосæг рæстмæ ку зела, уæд æнæ фидбилиз
æй.
Хæдзари бийнонтæн се 'нккæтемæн дæр ес сайтани хай.
Бийнонти сайтæнттæн сæ сæр ба æй Бундор.
Æ Бундор рæстмæ кæмæн цæуа, уой гъуддаг адæми æхсæн
æнцойнæдæр, кадгин-радгин æй, æ хæдзари бийнонтæ федаунцæ,
æнæхилæ æма гъæздуг æнцæ.
Дæ фудголбæл æ Бундор исæрра уа: уæд хæдзарæ æ бунтæй рахъан
уй. Хæдзари бийнонтæ кæрæдзей фид бахуæрунцæ æма кæрæдзей
гъезæмарæй марунцæ, сæ дзилли 'хсæн ба синдзæ-биндзæй цæрунцæ.
Хæдзари цард Бундормæ гæсгæ 'й.
Сайтæнттæ зелунцæ раст адæми фæсте, сайунцæ сæ сæхердæмæ,
адæм сайд кæнунцæ.
Алли адæймагæн дæр ес сайтани хай, еци сайтани хай хæтуй
адæймагæн æ фæсте, ардауй æй алли налатеуæгбæл, æ лæгъуз-
дзийнæдтæ ин финсуй æма сæ игъосун кæнуй Хуцауæн.
Сайтани ахæсти ка фæууа, уомæн æ сæр æ барæ нæбал фæууй, алли
нез ибæл æфтуйун райдайуй, сæр нæбал фæййахæссуй æ мæнгæ
дуйнебæл æма уотемæй батар уй, æ сайтани хай æй бахуæруй.
Уæхæн уогъурсуз æ мæлæти бони бафтуйуй æвдеутæ æма дæлуймонти
къохи æма 'й ниффардæг кæнунцæ дæлзæнхæмæ.

ХУЦАУИ УАРЗОНТÆ

Хуцауи рази уæларв ес, Хуцауæн кадгин ка ‘й, уæхæн Хуцауи
уарзонтæ. Æгас дуйне еци рæститæбæл æнцайуй æма уони кувдæй
ервæзуй.
Етæ лæуунцæ изæдтæ æма идаугути хæццæ æма корунцæ уомæй
адæмæн хуарздзийнæдтæ, ковунцæ Хуцауи рази, цæмæй зæнхæбæл адæм
сæривулд, æнæнез, идзаг хумæ æма зад игуæрдæн уонцæ.
Ковунцæ, корунцæ етæ, æма син Хуцау сæ кувд ку райсуй, уæдта
табугæнгæй сæ зонгутæбæл æрбадунцæ æма Хуцауæн адæми туххæй арфæ
кæнунцæ.
Етæ Хуцауæн цитгин æнцæ, гьема син Хуцау сæ кувд, сæ курдæн
кæддæриддæр устур аргь кæнуй.
Аци зæнхæбæл адæм ервæзунцæ æма цæрунцæ Хуцауи уарзонти
фæрци.
Хуцауи уарзонтæ: Æфсатий, Фонси Фæлвæра, Хуарелдар,
Курдалæгон, Гъæдæрæхснæг, Донбеттир, Елиа, Уасгерги, Никкола,
Мадæ-Майрæн, Уæларвон Басил, Уас-Тотур, Барастур.
Хуцауи лимæн æма уарзон еци адæмтæ уомæн æнцæ, æма сæ уæлæбæл
царди мæгуртæн агъазгæнæг адтæнцæ, сæ къохи ци гъуддаг адтæй,
уой рæстмæ хастонцæ, æма сæ уой туххæй Хуцау æхемæ исиста:
рæстити Хуцау æхемæ есуй æгас уодæй.

ИЗÆДТÆ

Æхсæвæй-бонæй Хуцауи размæ ка бадуй, уомæй адæммæ хуарз
хабæрттæ ка хæссуй.
Адæми дзæбæхдзийнадæбæл, федауцæбæл ка аразуй, уони хуарз
хабæрттæ уæларвон Хуцаумæ ка хæссуй.
Сæумæ æма изæрæй арвбæл, адæми гъæуайгæнæгæй, æртæ зе-лæни ка
кæнуй, амменæ гæнгæй, еци сугъдæг уодтæ æнцæ изæдтæ, идаугутæ.
Зæнхæбæл цидæриддæр адæймаг ес, уомæн уæларв ес изæди хай,
гъæуайгæнæг Изæд.
Алли адæймаги дæр е 'зæди хай гъæуай кæнуй фидбилизæй, æ
хуарздзийнæдтæ ин финсуй æма дзоруй Хуцауæн.
Изæди хай ес æгас бийнонтæн дæр - Сæризæд, æма æгас гъæуæн
дæр - Гъæуизæд.
Сæризæд æма Гъæуизæд адæми федауцæбæл зелунцæ, адæми
кæрæдзебæл æнгон кæнунцæ.
Гъæуайгæнæг Изæд бæрзæндти бадуй æма адæймаги будуйрон куст
алли лæгъуз дунгæ æма къæвдайæй хезуй.
Еци изæд - Будури Изæд, табу ин фæууæд! Нæ хумтæ, нæ
игуæрдæнтæ уой иуазæг æнцæ.
Изæдтæн æма идаугутæн табуйæй ковун гъæуй алли сæумæ дæр æма
алли изæр дæр.
Сæумæраги æма изæрдалингити етæ зелунцæ дуйнебæл амменæ
гæнгæй, уони аммени сахати адæймаги цъухæй цидæр исхауа, уомæн
æнæ æрцæуæн нæййес.
Гъема, адæймаг æхе фудæлгъистæй гъæуай кæнæд, æ ковæн рæстæг
фулдæр дарæд.
Сæумон изæдтæ æма изæйрон идаугутæн табу фæууæд! Уонæн ковун
гъæуй сæумæраги, кенæ ба рагизæр.
Гъей, Хуцауи размæ лæугутæ, Хуцауæй адæммæ æма адæмæй Хуцаумæ
хабархæсгутæ, табу уин фæууæд!

АСТÆУККÆГТÆ

Хуцауи рази, Хуцауæн æ тæрхон ка æнхæст кæнуй, æнæ фæстæмæ
исдзоргæй, уæхæн косгутæ лæууй, уонæй сæ еу æй Уодесæг, иннетæ
ба Алаурди æма Руни Барæ.
Карз Уодесæг æнæхатирæй адæймаги уод исесуй, адæймагæн Хуцау
зæнхæбæл цæрун аккаг ку нæбал фæккæнуй, уæд.
Алаурди æма Руни Барæ ба Хуцауи фæндонæй адæмбæл нез
рауадзунцæ, адæм Хуцауи ку феронх кæнунцæ æма ести тæрегъæдтæ ку
ракæнунцæ, уæд.
Еци устур незихæттитæй адæм раервæзунцæ, сæ рæдудтитæ ку
базонунцæ æма уонæбæл зæрдæй ку фæффæсмон кæнунцæ, уæд.
Алаурди æма Руни Барæ адæмæн сæ нез фæррæуæгдæр кæнунцæ, адæм
уони ести дзæбæхæй ку æримисунцæ, уæд.
Хуцауи дзурдæй Руни Барæ алли нези хатт адæмбæл рауадзуй,
Алаурди ба - сувæллæнттæбæл, Уодесæг ба сæйгитæбæл зелуй æма
сæмæ æхе аллихузи æвдесуй.
Адæм ку фæффæсмон кæнунцæ сæ лæгъуз гъуддæгтæбæл, нивондтæ ку
исуадзунцæ, уæд Руни Барæ æма Алаурди Хуцауæй ракорунцæ æма карз
Уодесæг æхе сæйгитæй райдард кæнуй.
Сæйгитæ уой ку нæбал уинонцæ, уæд исуолæфунцæ.
Хуцауи дзурд æнхæстгæнгутæ - Уодесæг, Алаурди, Руни Барæ
адæмти зæрдиуаг Хуцауи хæдзари радзорунцæ, изæдтæ-идаугутæ,
Хуцауи уарзонтæ ба Хуцауæй ракорунцæ хатир æма етæ
фæййервæзунцæ.

НИВОНД

Адæймаг Хуцауи зæрдихудт ку райсуй, адæм Хуцауи ку феронх
унцæ æма Хуцау адæймагмæ исаразунмæ ку фæккæсуй, уæд е бафтауй
адæймаги ести зинæвзарæнти: хъиамæт, нез, æнæуой зин-дзийнæдтæ.
Руни-Барæ уæд адæмбæл рауадзуй еу ести рун - нези хатт,
Алаурди - дзиуарæ, æма адæм никкæлунцæ нези буни.
Карз Уодесæг хæтуй сæйгитæбæл, кæсуй адæммæ æма адæм сæ
миутæбæл ку нæ фæффæсмон кæнунцæ, уæд син сæ нези хатт тухгинæй
хæссуй, сæ уодтæ син исесуй, æма сæ райсуй се 'носон бунатмæ.
Адæм сæ рæдуд ку базонунцæ, сæ тæрегъæдбæл ку фæффæсмон
кæнунцæ æма сæхе сæраппонди, сæ сæри бæсти, сæ фонсæй Хуцауи
ном, кенæ ба Хуцауи изæдтæ, идаугути æма Хуцауи размæ лæууæг,
Хуцауи уарзонти ном ку иссерунцæ, ку никковунцæ, уæд Хуцау
игъосуй еци кувд æма æ адæмæн ниххатир кæнуй.

ÆФСАТИЙ ÆМА ГЪÆДÆРÆХСНÆГ

О, сурх цæстæ, хъæрæу Æфсатий, æстонг цауæйнæнтти фæтæг, Сау
хонхи дзæбодуртæй, Уорс хонхи сикъетæй, сау гъæди æрситæй, сайгæ-
найгæ æма сæдсугонтæй, Терки идим, Дони, Къуми, Хъобани, Къиндзи
сау робастæй, дæллагон лигъз будури рæубестау, тæрхъостау
къуæцæли бунмæ ка рафецауа, уони æнæ хай ма скæнæ.
Æфсатий лæварæй хай кæмæн нæ уа, еци цауæйнон лæги арми неци
æфтуйуй гъæди, хонхи, будури сирдтæй, нæ сæ еруй, нæ сæ
æргъæвуй, иссергæй.
Сирдти фæндæ Хуцауи лæварæй Æфсатиймæ 'й.
Сау хонхи уорссиуæ сау дзæбодуртæ, сау саг-сирдтæ, Уорс
хонхи, лигъз будури гъæуанзтæ, сикъетæ æма рæубестæ, Æфсатий, дæ
къохи æнцæ.
Ду син дæ æвæлмæцгæ фиййау, æма дин дæ ном ерунцæ ца-
уæнгæнгутæ, астæйронтæ, сирдтонвидæй, къуæцæли буни.
Дæ уорс гъог - дæ фонси хатт дæ хæдзарæмæ æвæлмæцгæй æздахуй.
Æфсатий Гъæдæрæхснæги хæццæ æнвæндæ 'й, уæ фонси хатт хонхи
къæдзæхти, сау гъæди цилпи, кæмтти, къолти, будурти хан-си -
фудæмбæлæг - хезетæ 'й.
Æфсатий Гъæдæрæхснæги хæццæ сæ фонсæй кæрæдземæн лæвæрттæ нæ
кæнунцæ.

ФÆЛВÆРА

Фиййаутæй иуазæгæн хуарз к’ адтæй, æ фонсæй æнккæтей дæр ка
уарзта, уой Хуцау æхецæн лимæнæн райста æма 'й сауфонс,
листфонси фæнди сæр искодта.
Цубурдумæггаг, гебенагин, цæппо-лæппо Фæлвæра, æ дууæ бæрци,
къæсмустæ, уотемæй æ фонси сæргъи рацо-бацо кæнуй.
Парахатæй фонс иуаруй Фæлвæра, фонс ка уарзуй, гъе, уонæн.
Ка - гъогæргъау, ка - дзогæ фусæй, сæгъæй фæттæруй.
Цийнæ кæнуй Фæлвæра: æ лæвæрттæ хуарз æнцæ.
Фæлвæрайæн æ дзогæй фиййау нæл фус рартаста.
Фæлмæн хуæрдæ, сабур Фæлвæра æ фонси къуар кæддæриддæр адæмæн
иуаруй фонсиуарæни хуцауæхсæви.
Гъе, уомæй адæми сайуй æма Хуцауæн косуй.

ХУАРЕЛДАР

Хуарелдар Хуцауи лимæн æй. Æ цард æй Хуцауи хæдзари.
Адæймагæн зæнхи сойнæ есун е бамудта.
Фиццагидæр даргъ ауæдзæ, фæтæн хумтæ аци зæнхæбæл е
раскъардта.
Табу ин фæууæд! Зæнхи куст уæззау адтæй æма ибæл алли фонсæй
фонсæвзарæ е фæккодта.
Хъалæрдойæй къæлæтгунтæ е 'рискъардта. Къæлæтгунтæ 'й
бæрзæндтæ райсиуонцæ, - нæ ин цудæнцæ.
Цилпи бунæй цилпæ сæртæ баефтигъта, - сау гъæдæмæ ин æ готон
ниффардæг кодтонцæ.
Æрæгиау Фæлвæрамæ ку бацудæй.
Фæлвæра ин æ фонсæй тотуригурд, уорссиуæ сау галтæ ку
раздахта. Уорссиуæ сау гал ауæдзи уæд рацудæй.
Еци галтæ Хуарелдар готони баефтигъта.
Даргъ ауæдзæ фæтæн хумтæ Хуарелдар уæд раскъардта, - табу ин
фæууæд!
Уоми галдæрæг Хуарелдар адтæй, æ готондар Уасгерги адтæй.
Муггагхæссæг ба Мадæ-Майрæн адтæй, æ муггагтау Никкола адтæй.
Уоми хуар куддæр æрзадæй, уотæ еци хуарæй адæм хуарисæрæн
хуæрдæ, ниуæзтæ Хуцауæн исковунмæ рацæттæ кодтонцæ.
Еци кувди къерегæнæг Мадæ-Майрæн адтæй, сæ къерековæг Фидæ-
Никкола.
Еци хуми туххæй Хуарелдар Уасгергий бæхæн æнæ карст будур
ниууадзун кодта.

КУРДАЛÆГОН

Курдалæгон Хуцауи хæдзари æ курдбадзæ исаразта, алли хæзнатæй
дзаумаутæ кæнуй æма адæми минеуæгбæл-лæгигъæдæбæл аразуй.
Арвæй зæнхæмæ æхе къохæй конд сау æфсæйнагæй цæггун рæхис
æруагъта.
Уой буни гур-гургæнгæ арт искодта.
Уомæн æ фæрстæмæ сæдæ сæди сæдон сугæй бийнонтæ аулгай
æрбадун кодта.
Арти фарсмæ и бийнонтæ даргъ ауæдзæ, фæтæн хумтæ
раскъардтонцæ.
Еци хумтæ гъæуай кæнунмæ уонæн Курдалæгон борæ-болатæй цъæх
арцитæ, æхсагæ сагъæдахътæ, аскъардтæ, кæрдагæ кæрдтæ исаразта.
Сафай буни, æ хуми сæргъи хуарз исардæй, еци æдгæрзтæ, мæгур
лæгæн цæрун фенцон æй Курдалæгони фæрци.
Курдалæгон кæддæриддæр уæларви бадуй Хуцауи хæдзари, адæ-ми
исаразуй алли кустмæ. Æ Сафа рæхис ба бор арт хорон адæми
кувдтаг уæларвмæ хæссуй.

ДОНБЕТТИР

Донбеттир Хуцауи дзурдæй цæруй дæнттæ, денгизти буни.
Донбеттир адæмæн иуаруй дони фонс.
Донбеттирæн ковунцæ балердзаутæ.

АНÆГОЛ

Уæлæрвти, Хуцауи хæдзари ес мудбиндзитæн æрвон гъæуайгæс.
Еци гъæуайгæс хуннуй уæларвон Анæгол.
Анæгол цæруй Хуцауи рази, æй Хуцауи уарзон лимæн, гъæуай
кæнуй зæнхитæ фуд уадæ, фуд æртæхæй.
Уæларвон Анæголæн ковунцæ муддартæ, корунцæ си, цæмæй сæ е
мудзад фæккæна, уой.
Ковæг муддар æ кувди æздæхи фæззæгъуй: «Уæларвон Анæгол, табу
дин фæууæд! Хуцауи рази лæууис æма нин уомæй ракорæ хуарз
анзихатт мудбиндзитæн. Æнцад цæугæ-хуæргæ анз. Анæгол, дуйнебæл
муд æрзайун кæнæ, адæм мудæфсес искæнæ. Мах муддарти къуарæн ба
хуæздæр æма фулдæр раттæ. Нæ муддарти нин æртигæйттæ æма
хуæрзидзæгтæ бакæнæ!»
Анæгол адтæй зæнхон адæймаг. Æгас адæмæй фиццагидæр е
исæрмахур кодта мудбиндзити къуар, райдæдта си пайда кæнун,
хуæрун, уой фæрци нур зæнхæбæл ес муд.
Анæгол иссæй зæнхон мæгур адæмтæн æ кустæй устур агъаз, уой
фæууидта Хуцау æма 'й æхецæн райста æрвон лимæнæн.
Нур Анæгол лæууй Хуцауи рази æма устур агъæзтæ кæнуй
муддартæн, мудзадбæл син зæгъуй Хуцауи рази. Табу ин фæууæд!..

ЕЛИА

Елиа Хуцауи лимæн æй, цæруй уæлæрвти медæг, тохуй Хуцауи
æзнæгти хæццæ.
Хуцауæн æма адæмæн аци зæнхæбæл ес устур æзнæгтæ: Сайтан,
Руймон æма мæйхуартæ.
Етæ, зæнхæбæл цидæриддæр фидбилиз цæуй адæймагбæл, цидæр
ихæлддзийнадæ ес дуйнебæл, уони аразунцæ.
Сайтан аразуй адæми аллихузи фуднадбæл æма рацох кæнуй
адæймаги Хуцауæй.
Хуцауи рази адæмæй лæугутæ адæм гъæуай кæнунцæ æма адæймаг
ести фидбилиз кæнун ку æримиса сайтани зундæй, уæд имæ
гъæуайгæнæг изæдтæ æма идаугутæ рарветунцæ.
Сайтан уонæй æхе римæхсуй. Сайтан изæди уиндæ нæ фæззæгъуй.
Адæймагæн устурдæр зиан ракæнунмæ Сайтан (дæлуймон, фæлевæг)
ку фæкковуй, уæд естæй хузи бацæуй - хъæбæрдæр калм- руймони
хузи.
Руймонæн е 'смаг дуйнетæ æнодæй маруй, æ гъæрæй бæститæ
аруйунцæ, уой тæссæй адæм сæ Хуцауи феронх унцæ æма ин, лæхъуæни
дзæбæх æма кизги рæсугъд ка фæууй дзиллити æхсæн, уони хуæрунмæ
радугай æрветунцæ нивондау.
Руймони æртæ боней фæсте фат нæбал хезуй, кард нæбал кæрдуй,
тухæ 'й нæбал сæттуй. Гъема Руймони марунмæ Хуцау æрветуй
сугъдæг Елиай - Уацеллай.
Уацелла, Курдалæгонæн - уæларвон кадгин курдæн - æндон
æфсæйнагæй федар рæхистæ искъахун кæнуй, кæрдагæ æма хезагæ борæ-
болатæй фæттæ ин искæнун кæнуй æма гæрæхтæ кæнун райдайуй адæми
æзнаги.
Елиай цæхæрæй дуйней сурх цирен кæнун байдайуй, æ гæрæхтæй
арв æма зæнхæ нæрунцæ, Руймон æхе дæлзæнхæ, дæлдон, дæлдор
нирримæхсуй.
Елиа еуцæфон æй, Руймони æхстравгæмæ ку 'ссеруй, уæд æй
фæццæф кæнуй.
Цæф сирд ратолæ-батолæ кæнун æ медбунат райдайуй, е 'вдо-лæни
сау гъæдтæ пурх кæнуй, гъæутæ пурх кæнуй, ихалуй, лигъз будуртæ
бурæнттæ-бурæнттæ ракæнуй. Æ тоги пурхæнтæй сæумон ахъуз кенæ ба
изæйрон ирдгæ тоги хæлцæй тогфæлдзæгъдæ калуй дунгæ дуйнебæл.
Руймон бастуй, катай кæнуй, мæлуй тогведудæй.
Уорс Елиа цийнæ кæнуй, адæми знаг рамардта, æ рæхистæ ибæл
рафтудта æма 'й уæларвмæ, гъæуайгæнгæй, фæлласуй.
Æзнаг фæддунд æй, дуйней ниррохс æй, нийдзулдæй æма ходуй,
думгæн е 'смаг, æ нез рацох æй, зæрдæ æнцонæй уолæфуй.
Руймон адæмæн устур нез æй. Игургæ, æвзургæ ба гъæуанзæй
кæнуй.
Уорс Елиа, адæми еци фидбилизæй гъæуайгæнæг æй, бадуй, æма
æдæхсæвæ, æдæбонæ дуйнебæл зелуй, арвæй зæнхи астæу, мегъти
сæрти.

НИККОЛА

Адæми Фидæ, адæми лимæн Никкола-хуарз.
Уас-Никкола Хуцауи размæ лæууæг æй æма Хуцауæй адæмæн хуарз
хабæрттæ æрхæссуй. Сугъдæг Никкола тухст адæймаг, æфхуæрд
адæймаги сæрбæл дзорæг æй. Дуйнебæл еунæг неке уа-дзуй, алли
раст еунæги фарсмæ дæр æрбалæууй æма ин фидæ, æнсувæреуæг
бакæнуй. Сугъдæг Никкола хуæнхтæ гъæуай кæнуй, æ ковгутæй билæй
хаун неке рауадздзæнæй, агъаз син кæнуй талингæ æхсæви дæр æма
гъизт рæстæги, цъететæбæл æма æфцæгутæбæл дæр. Уас-Никкола тухст
хуймонтæн готондар æма муггаг итауæг æй, раст киндзхонтæн
къерековæг æй.
Сугъдæг Никколайæн æ къерейаг - хонсари мæнæуæй, æ бæгæнийаг
- цæгати хуарæй.
Сугъдæг Никкола адæммæ фæззиннуй сæ тухсти рæстæги, зæронд
лæги хузи, фæндæ кæнунмæ, мийнæварæн, рæстдзийнадæбæл
исдзорунмæ.

УАСГЕРГИ

Сугъзæрийнæ бæрзонд Уасгерги уæларв, Хуцауи размæ лæууй æма
адæми гъæуай кæнуй.
Сугъдæг Уасгерги мæгуртæн агъаз æй, æфхуæрдтити рæвдауй.
Сугъдæг Уасгерги размæ ку цæуа, уæд фæстæмæ гъæуай кæнуй,
бæрзондæй рафæлгæсуй лигъз будуртæмæ æма тухст адæмæн агъаз
дæттуй.
Сугъзæрийнæ базургин тухсунгæнæги æфхуæруй, мæгурти,
æнæхъаурити ба æ базури буни бакæнуй.
Сугъзæрийнæ базургин æзнаг сæттæг, хæстæг хæссæг æй, мæгури
кувд есагæ 'й.
Уасгерги арвæй зæнхи 'хсæн æ уорс аласабæл æдæхсæвæ, æдæбонæ
зелуй æма хуарзгæнгути хуарздзийнадæбæл аразуй, фидбилизгæнгути
ба къулумпи кæнуй.
Сугъдæг сугъзæрийнæ базургин бæрзонд Уасгерги фæндаг аразæг
æй, хуарзбæл ка зела, уони рæствæндаг кæнуй.
Фудгæнгути æнæнгъæлтæбæл еске къохи æфтауй.
Сугъзæрийнæ базургин бæлццæнттæн фæндагсар æй, хуймонтæн -
галдæрæг, фиййаутæн - гъæуайгæнæг, лæхъуæнтæн - киндзæмбал æма
къохбæлхуæцæг.
Бæстæбæл хуарз - силгоймагæй - адæймаги къохи сугъзæрийнæ
базургин бафтудта.
Табу дæуæн, бæрзонд Уасгерги!
Мæгур адæм, сугъдæг расти Уасгерги, де 'уазæг æнцæ. Дæ
нивонд - и дзоги 'хсæн сау нæл сæгъæ æма бор нæл фус.
Уасгерги адæммæ æстæнмæ фæззиннуй. Зингæ ба сæмæ ба-къахуни
туххæй фæккæнуй, иуазæги æгъдауæй, тухст рæстæги æ къулух
бæхбæл, тухст бæлццонæй, сабийи хузи.

МАДÆ-МАЙРÆН

Æгас дуйней мадæ æй Мадæ-Майрæн, лæхъуæнти мадæ.
Дуйнебæл Хуцауи номæй киндзи кадæр цæуй, уонæн сæ киндзæмбал
дигиза æй Мадæ-Майрæн.
Мадæ-Майрæн раст хумгæнгутæн сæ къередзау æй, нæуæг киндзитæн
зæнæг иуаруй: кæмæн - кизгæ, кæмæн - лæхъуæн.
Сугъдæг Мадæ-Майрæн Хуцауи рази лæууй æма адæмæй Хуцауи æхсæн
хæлардзийнадæ аразуй.
Мадæ-Майрæн æгас дуйней минкъий сабийтæ гъæуай кæнуй фуд
Алаурдийæй, æ сугъзæрийнæ базурти буни сæ даруй, сæ дзи-уарæ ба
син æ зæлдусæй радауй. Мадæ-Майрæн æй арв æма зæнхи 'хсæн
уарзондзийнади мийнæвар.
Е Хуцауи зæрдæ адæммæ фæлмæн кæнуй æма адæми æргом Хуцаумæ
аразуй.

УÆЛАРВОН БАСИЛ

Хуцауи уарзон адæймаг, Хуцауи рази лæууæг - Уæларвон Басил
дуйнейæн нæуæг цард равардта.
Е æй нæуæг æнзти сæр, зæронд анз æййевæг æма зæнхæбæл нæуæг
рæстæг, нæуæг æнзтæ аразæг, æма хуарздзийнæдтæ иуарæг.
Алли нæуæг анзи сæри дæр Уæларвон Басил æ хуарздзийнæдтæй
хуарз хай кæнуй раст адæмæн.
Уæларвон Басил Хуцауи размæ лæууй æма Хуцауæй хуарз лæвæрттæ
коруй мæгур адæмæн.
- О, Уæларвон Басил, Хуцауи размæ лæууæг, нæуæг анзи сæри
нæуæг хуæрзтæ иуарæг, махæн дæр дæ дзæбæхдзийнæдтæй хуарз хай
ракæнæ, лæгъузæй нæ бахезæ!

УАС-ТОТУР

Тотур адæймаги дзæбæхдзийнадæбæл зелуй Хуцауи рази.
Табу Уас-Тотурæн!.. Е Фæлвæрай фонси хатт гъæддон сирдтæй
гъæуай кæнуй, фиййаутæн, æнæ уингæй, æмбалеуæггæнгæй, Хуцауи
хæдзари цæруй.
Уас-Тотур адæймагæн æ бони игурд галтæ æрмахур искодта æма сæ
готони рацæун кодта.
Сирдтæ, адæймаги сау фонси æзнæгтæ Уас-Тотурæй цæстæ хезунцæ:
уомæй син барæ лæвæрд ку нæ уа, уæд сæ ком баст æй.
Уас-Тотур, нæ фонс де 'уазæг, берæгъи ком сæмæ баст дарæ, ма
сæмæ ‘й байхалæ.
Сугъдæг, Уæларвон Тотур мæгур косæг лæги фиййау æй, æ кувдтаг
цæхгун къеретæй æй.
Цубур думæггаг, бæгъæнбад, æ фадгутæ хæрдмæ тухт, уотемæй,
æнæ æринцойнæгæнгæй, мæгур адæми фæдбæл зелуй.

АДÆМ

Адæми Хуцау исфæлдиста.
Алли адæймагæн дæр ес уод æма бауæр.
Æ бауæр адæймагæн æй сикъитæй конд, æ уод ба - Хуцауи коми
тулфæ - думгæй.
Хуцау адæймаги бауæр Сами-Мисони сикъитæй искодта, уод си
бауагъта, зæнхæбæл æй хецауæн æривардта, зунд, лæдæрун-дзийнадæ
æма ин бар-фæндæнттæ равардта æма ин загъта: «Дæ къохти
фæллойнæй дæхе дарæ, тæрегъæдæй тæрсæ, æнæфсæрмæй мæ размæ
лæуунгъон уо, æма де 'нхузон адæми гъæуай кæнун фæразæ!»
Адæймаг зæнхæбæл æрцардæй; æ зундæй, æ лæгигъæдæй фонс
æрахæста, исæрмахур сæ кодта, зæнхæй хæзнатæ есун райдæдта æма
зæнхæбæл цидæр исфæлдесонд адтæй, уонæн хецау - æлдар иссæй.
Фонсæн се 'хсир ниуазта, сæ гъунæй дарæс кодта, сæ фид ба син
хуæргæ кодта.
Цæмæй ибæл Хуцауи зæрдæ нæ худтайдæ, уой туххæй ба, и фонсæй
ке равгæрдидæ, уомæй Хуцауи ном ирдта, Хуцауæн æй кувдтаги номæй
æвгарста.
Хуцаумæ хуарз кастæнцæ адæймаги гъуддæгтæ æма берети æхецæн
лимæнæн райста, цардуодæй сæ æхемæ исиста æма сæ æ сугъзæрийнæ
хæдзари адæмæн гъæуайгæсæн, фæткæн æма фæндисæрæн æривардта.
Фонс иуарæг Фæлвæра, Æфсатий, цард адгингæнæг Анæгол, цард
æхседæг Курдалæгон, Гъæдæрæхснæг æма Донбеттир, гъæдтæй дæнттæ
игурунгæнгутæ, сирдтæ æма дони фонс уе 'уазгутæ, се 'вæлмæцгæ
кустæй, æнæрæдуйгæ зундæй мæнгæ дуйней басастонцæ æма адæймаги
цард æнæмæлгæ искодтонцæ.
Адæймагæн æ сæргъи гъæуайгæнæгæн лæуунцæ Хуцау, Хуцауи
лимæнтæ æма изæдтæ.
Æ къæхти буни зæнхæ алли гъæздугдзийнадæ æма хæзнайæй идзаг
æй.
Æ фæрстæмæ - адæм, е 'мхузон адæм, кæмæн цæруй æма кæмæн
косуй, етæ.
Уони зонун, нимайун æма уони имисун адæймагæн æй е стурдæр
ихæс.

МÆНГÆ ДУЙНЕ

Аци уæлæбæл дуйней, мах кæми цæрæн, нæ цæститæй ке уинæн - нæ
сæргъи цъæх арв, хор, мæйæ, æстъалутæ сау мегъти хæццæ, дон,
зæнхæ æд хонсар, æд фонс, адæймаги царди исаразуни туххæй,
адæймаг цæрунæй, гъæздугдзийнадæй кæми не 'фсæдуй, е.
А мæнгæ дуйнебæл адæймаг иуазæггади цардæй цæруй æма е æй
адæймагæн æхе устур дуйнемæ исцæттæ кæнуни туххæй, Хуцауи размæ
кæдзосæй бацæунмæ дуйне.
Адæймаг æвзарæнæн аци мæнгæ дуйней ку нæ адтайдæ æ рæ-
сугъддзийнадæ, æ гъæздугдзийнадæ, æ зунд, æ хъаурæ, æ берæ
фæразондзийнадæ; адæймаги аййеппитæ ку нæ бæрæг кодтайуонцæ, уæд
алке дæр изæдти амбийнæ адтайдæ. Хуцау адæймаги æ мæнгæ дуйнемæ
гæсгæ зонуй, уомæ гæсгæ æй кадгин кæнуй æма ин тæрхон кæнуй.
Адæймаг дуйней медæг бæрæг кæнуй.
Дуйне æ гъæздугдзийнæдтæй, æ цардæй адæймаги æхемæ æздахуй, æ
Хуцауи хай ин рацох кæнуй æма 'й арвмæ, Хуцауи цæрæндонæмæ,
Хуцауи хæдзарæмæ райдард кæнуй.

МÆНГÆ ДУЙНЕЙ КÆРОН

Уæлæбæл дуйнейæн æ кæрон уæд уодзæнæй, æма Китай нæуæгæй ку
низмæла, æма æгас дуйней цæрæг адæмтæ кæрæдзей хурфи ку
рауайонцæ, уæлæбæл царди медæг адæймаг хæстæг-æнгæрон ку нæбал
зононцæ, гъеуæд.
Гъеуæд æгас хорискæсæн адæмти раздзæуæг Тазæрет-Алий ис-
тохдзæнæй Алибеги (Аланбеги) хæццæ лæгæй-лæгмæ.
И тугъд уодзæнæй Хъуми будури фиццаг-фиццагдæр бæхи синæкæй,
бæхгини `гъдауæй, уæдта уарт æма кардæй, уæдта алли минеуæгæй
дæр.
Еци тугъди исæмбæлдзæнæнцæ æгас дуйней адæмтæ, хор-искæсæнæй
ба хорæфтуйæнмæ. Етæ кæсдзæнæнцæ тугъдмæ.
Бæхфæлдист, кенæ ба догъ кæмæн адтæй, е æрцæудзæнæй æ бæхбæл
æма кæсдзæнæй и тугъдмæ æ бæхи усхъæй.
Æ устур хисти хъабагъ сагъд, кенæ ба устур надбæл циртдзæвæн
сагъд, уæлмæрдти нивæрзæн гъæдæ, - етæ ба кæсдзæнæнцæ, ка æ
хъабагъи сæрæй, ка æ циртдзæвæнæй, ка æ нивæрзæн гъæди сæрæй и
тугъдмæ.
Алибег фæттухгиндæр уодзæнæй Тазæрет-Алийбæл æма хорискæсæни
адæмтæ уой къохмæ æрæмбурд уодзæнæнцæ.
Мæнкъæй Алибег Нарти кæнтæмæ бацæудзæнæй æма Нарти
гуппургинти уæллæй æрбаддзæнæй. Нарти гуппургинтæ ин æд минкъий,
æд устур се `ндæргъцæ фестдзæнæнцæ æма ин кадгин бунат
ратдзæнæнцæ.

УСТУР ДУЙНЕ

Адæмæн се 'носон бунат æй Устур дуйне, Нарти кæнтæ кæми æнцæ,
гъе, ейæ.
Устур дуйне фиццаг уæлæбæл адтæй, адæм имæ цудæнцæ сæхе
къахæй, уæдта Хуцауи дзурдæй дæлзæнхæмæ æййивд æрцудæй.
Уоми адæм цæрунцæ фæндонтæбæл: сувæллæнттæ еуварс цъæх
нæуæбæл гъазунцæ, фæлмæн хори гъармæ сæхе исæрхунцæ.
Асæбæл адæм ба - еуæрдигæй аулгай æма хестæргай.
Устур дуйней нæ цитгин хестæртæ тæрхон кæнунцæ уæлæбæл
адæмæн.
Е 'нгъуд кæмæн æрхъæртуй, уой сæхемæ райсунцæ.
Уоми адæм сæ цард сабур, æнцад, æнæ хъипп, æнæ стуфæй
æрветунцæ.
Алке дæр, æ фæсмæрдæ ин ци ниххæлар кæнунцæ æ хистити, уомæй
цæруй.
Раст мардæн æ хистити бæнтти уæлæбæл хæларгонд ка 'рцæуа, е æ
рази лæууй, идзагæй-идзагдæр кæнуй, æведуйгæй цæуй, сæрдæ симæр
нæ кæнуй, зумæг ба - сæлгæ.
Еци идзаг фингæ, идзаг синонæй алли мардæн дæр барæ ес æма æ
бон æй хайвæндагон хай бакæнун.
Уоми æнæбари хай неке некæмæн кæнуй.
Мæгур æнцæ, мæрдтæрдигæй æ ном иссерæг кæмæн нæййес, етæ:
неци син ес, къолæй, къæбæргорæй цæрунцæ. Мæрдти ном æ фæллойнæй
ахид ка ера æ уæлæбæл дуйней, е æ мæрдти над аразуй, уомæн
мæрдтæ идзаг хумæ, идзаг игуæрдæнбæл зелунцæ.
Мæрдтæрдигæй и мæрдтæ кæрæдземæ рацо-бацо кæнунцæ, кæрæдзей
уинунцæ æма уæлæбæл адæммæ дæр се 'нгас дарунцæ.
Мæрдтæ сæ фингæй сæ кæрæдземæн дзæбæх зæгъун фæразунцæ
барвæндонæй.
Мæрдти уæхæн барæ нæййес тæрегъæдгунти: етæ æнцæ зиндони æма
мæрдти надбæл. Мæрдтæ сæ сæхемæ нæма райстонцæ.
Тæрегъæдгунтæ алцæмæй дæр уоми мæрдти гъæуагæй цæрунцæ: се
'донуг æма се стонг сæттун нæ фæразунцæ. Сæ берæ хуæруйнаг,
ниуазуйнаг син неци агъаз кæнуй.
Сæ фингæ - идзаг, сæ губун - æстонг, æнæхснад, цъумур, къолæй
бадунцæ гъæуагæй, еумæ цæрунцæ.
Уинун, кæсуни барæ син ес, хуæрун, дæттуни барæ ба нæ.

МÆРДТИ НАД

Адæймаги цард æносон æй, исæскъунæн ин нæййес.
Адæймаг куддæр рамæлуй, уотæ æ уод æма бауæр кæрæдземæй
рартæсунцæ, æндæр цардæй цæрун байдайуй, æндæр дуйнемæ рай-
йевуй, æндæр хузи, нæуæг царди надбæл æрлæууй. Бауæр бафту-йуй
сикъитбæл, сикъитæй конд адтæй æма сикъит иссæй.
Уод ба Хуцауи тæф æй æма ранæхстæр уй æ мæрдти надбæл Устур
дуйнемæ, Хуцауи размæ Нарти кæнтæмæ. Уод цæуй мæрдтæмæ арæзтæй,
бæлццон арæзтæй, æ уæлæбæл дарæсти, æ мæрддзæгтæ ба ин æнцæ
Нарти кæнтæмæ бацæуни туххæй.
Æ уæлæбæл дарæсæй, фонсæй æма дзауматæй адæймаг æ мæрдти
надмæ æ хæццæ райсуй, æ фæсмæрдæ ин ке ниххæлар кæнонцæ, ке ин
ниффæлдесонцæ, ци ин исаккаг кæнонцæ æ байзайæггæгтæ, уони.
Нæлгоймаг мæрдтæмæ бæхбæл цæуй, саргъи бæхбæл.
Мæрдти алли адæймаг дæр æ уæлæбæл царди æгъдауæй цæруй.
Æма мардæн æ байзайæгæн æмбæлуй æ дзауматæ æма æ фонс æ
фæсмæрдæ ниххæлар кæнун.
Мæрдти над зин фæндаг æй, уод, адæймаг ибæл берæ зин бæнттæ
уинуй.
Мæрдтæй надæн æ рахес фарс адæймаги уод уинуй, хуæрзгæнæгæй æ
мæнгæ дуйней цард ка раевгъуйун кодта, уони.
Æ галеу фарс ба - налат, цъумур, цæлæмбуд, гæртанхуар, хахур,
хæран тæрхонгæнæг æма, æнафони æнагъомæй фæндаггæнæгæй Хуцау ке
ралгъиста, етæ.
Мæрдти надбæл цæуæг фиццагидæр бахъæртуй еу ивад, къæсхур,
цъæх цæстæ æма бор дзикко уосæмæ, и уосæн æ раз алцæмæй дæр
идзаг: хуæрдæй, ниуæзтæй, æхуæдæг ба Хуцаумæ неуй, зæнхæмæ нæ
хъæртуй, цъæх нæгæ кæнуй, судæй мæлун, зæгъгæ.
Уинуни барæ - ес, хуæруни барæ ба - нæ.
Хуцау, е ба уотæ цæмæн æй? Е ба уотæ уомæн æй, æма цæлæмбуд
адтæй, корæгæн ес зæгъун некæд бафæразта, æ хуæрдæ, æ ниуæзтæ
иуазæгæй, æ бийнонтæй римæхсгæ кодта, сосæггай хуардта, гъема
'й нур ба мæрдти надæй федгæ кæнуй.
Фæндагсодзæг хузесæгау: идæрдти си рацо, дæ надæн дин рахилæ
кæндзæнæнцæ.
Мæрдтæмæ надæн æ рахес фарс æндæр уосæ бадуй, сойнифунхти
фингæ, сугъзæрийнæй ронги ниуазæн æ къохи, цардхуз, игъæлдзæг,
таведзæ каст кæнуй бæлццæнттæмæ.
Æ сойнифунхтæ иуаруй аллирдæмæ дæр, бæлццæнттæмæ азуй, адæми
хинцуй, æ хуæрдæ, æ ниуæзтæ нæ федуйуй, æ фингæ, æ ниуазæн
æведуйгæ идзагæй-идзагдæр кæнунцæ.
Дессаг, е ба уотæ цæмæн æй?
Е ба уотæ уомæн æй, æма уæлæбæл губун ауазун фæразта, иуазæг
уарзта, хæстæг азта, хæстæг хæссæг адтæй, æ фæрзеуæй æзнаг
сæттæг адтæй.
Æхе губун байауазидæ, æ бийнонти, иуазæги, æстонг адæми
бафсадидæ. Нур ба 'й мæрдти надæй кади хæццæ есгæ кæнуй; фæндаг
амонæг æй, ба 'ймæ цо.
Уомæй ци дзурд фегъосай, уой дæ зæрдæмæ райсæ, - ис дин
бæздзæнæй.
Уомæй уоддæр ку бацæуай, уæд надæн æ галеу фарс æндæр уостити
къуармæ бахъæртдзæнæ.
Сæ еуемæн комгъæдæ - æ содзийнæ, равæйнæ - æ фæдзæл, уотемæй
зæнхи æскъудтæ хуйуй, и зæнхæ ба содзийни разæй устурдæр
æскъунгæ цæуй.
Иннемæн - уæраси къустелæ е усхъи, хæрдмæ цæуй, рæхсбетуй æма
и уосæн æ мæкъури урдугмæ кæлуй, æхуæдæг ба æдонугæй мæлуй.
Æртиккаг уосæн - сæдæ татхай æ рази, рауай-бауай сæбæл кæнуй,
ра сæ æхсæдуй æма ин еци фæдбæл кæрдæги буни фæуунцæ. Уонæй
раззаг уосæ æ бийнонти, æ лæг нæ уарзта, нæ син худта, нæ сæ
æмпъузта, иннæ уосæ ба æдонугæн къумæли къос некæд равардта,
æртиккаг ба æ тургъи дзæхæрайæй корæгæн некæд равардта, некæд æй
бафсаста.
Гъема 'й мæрдти надæй федунцæ.
Фæндагсодзæг, хузесæг æнцæ, - идæрдти си рацо.
Уомæй уоддæр ку бацæуай, уæд еу уосæмæ бахъæртдзæнæ, - айкæ
рæвæйнæй бæттуй 'ма ин æй не 'лвасуй, кæуй, дзиназуй.
Е ба уомæн уотæ 'й æма давæг адтæй, æ синхонти кæркити æйкитæ
римахста, æма 'й мæрдти надæй федуй.
Тæрегъæдгун æй, мæрдти надæй е 'хæс федуй, ма имæ бацо:
фæндагсодзæг, хузесæг æй.
Минкъий уоддæр ку бацæуай, уæд дæ рази фæууодзæнæй лæг æма
уосæ.
Галдзар - сæ уæле, галдзар - сæ буни, нæ сæбæл хъæртунцæ,
гъæр кæнунцæ, нæгæ кæнунцæ, сæ цари гæппæлтæ сæ кæрæдземæй
ратонæ-батонæ кæнунцæ.
Уæд е ба уотæ цæмæн æй?
Е ба уотæ уомæн æй, æма уæлæбæл кæрæдзей нæ уарзтонцæ, хилæ
кодтонцæ, мæрдти надæй еци тæрегъæд федунцæ.
Идардмæ си рацо: фæндагсодзæг, хузесæг æнцæ.
Надæн æ рахес фарс æндæр лæг æма уосæ, тæрхъосдзар - сæ буни,
тæрхъосдзар - сæ уæле.
Уæлдайгунтæй сæбæл хъæртунцæ.
Уæд е ба уотæ цæмæн æй?
Е ба уотæ уомæн æй, æма уæлæбæл кæрæдзей берæ уарзтонцæ æма
сæбæл и цар ивулуй.
Уарзондзийнадæй хестæр уæлæбæл дуйнебæл нæййес: мæрдти над е
урух кæнуй.
Уомæй уоддæр ку бацæуай, уæд лæгти къуармæ бахъæртдзæнæ.
Етæ фæруæ къелабæл бадунцæ, фæруæ лæдзгутæ - сæ къохи.
Надæн æ рахес фарс иннæ къуар сугъзæрийнæ къелабæл бадунцæ,
сугъзæрийнæ лæдзгутæ - сæ къохи.
Уæд е ба уотæ цæмæн æй?
Е ба уотæ уомæн æй, æма раззæгутæ рæстбæл дзурдтонцæ, фесинмæ
ба тæрхон кодтонцæ, æма 'й мæрдти надæй федунцæ.
Иннетæ ба рæстбæл дзурдтонцæ æма раст тæрхæнттæ хастонцæ,
хæстæг сæмæ бацо.
Уонæй ци дзурд фегъосай, уой дæ зæрди дзæбæх байвæрæ.
Мæрдти над унгæг æй, цæуæг ба ибæл берæ ес æма дин уони амунд
исбæздзæнæй.
Бахæстæг уодзæнæ Зам-Зами донмæ. Еци донбæл ес устур хед,
хедæн æ гъоси ба бадуй зайуйнаг гацца.
Гаццайæн æ къæбистæ æ хурфæй рæйунцæ.
Дессаг, е ба уотæ цæмæн уа, ци зиндзийнæдтæ федуй?
Еци гацца адтæй уæлæбæл дуйней, нæ мæнгæ дуйней тæрегъæдгун.
Æ хурфæй ба рæйунцæ, - æ мадæ, æ фидæн фуд ка адтæй, хестæр-
кæстæр ка нæ нимадта, етæ. Сæ тæрегъæд мæрдти надæй федунцæ:
мæрдти над син нæййес, адæм куййи губуни бацудæнцæ æма уой
цæсгомæй алли мæрдтæмæ цæуæгбæл дæр рæйунцæ.
Фæндагсодзæг æнцæ, дæхе си райсæ, къилдун-фалдзæгъдæн сæбæл
раеуварс кæнæ æма устур дуйнемæ зиндони хедбæл бахезæ Зам-Зами
дони сæрти.

ЗИНДОНИ ХЕД

Зам-Зами донбæл ес хед, зиндони хед.
И хедæн æ бахезæн æй урух æма лигъз алли адæймагæн дæр,
мæрдтæ сæхемæ ке есонцæ, уомæн. Уоци хедбæл æнæ цæуæн нæййес.
Хедæн æ бæрæг астæумæ ку бацæуй и бæлццон, уæд и хед дзиккой
халæй дæр нарæгдæр исуй аллирдæмæ дæр. Нæ - размæ ра-
йампъезгæнæн, нæ - фæрсмæ раздæхæн, нæ - фæстæмæ ракæсуни мадзал
нæ фæууй и бæлццонæн.
Нарти кæнтæ тæрхони бацæунцæ, тæрхон искæнунцæ уомæн æ
уæлæбæл царди уагæмæ гæсгæ, æма ин, мæнгæ дуйнебæл æ цард куд
хаста, адæми куд азта æма уарзта, уомæ гæсгæ бунат æносон бунати
раттунцæ.
И бæлццон кæд фудгæнæг адтæй, уæд ин исаккаг кæнунцæ зиндонæ,
кæд хуæрзгæнæг, уæдта - дзенет.
Æма Зам-Зами хед и бæлццонæн æрискъунуй.
Бæлццон донмæ цъæпгæнгæй рахауй, и дон ба 'й Дзахануми устур
хъуммæ нилласуй, æма тæрегъæдгунти хæццæ зиндони цади гъезæмарæ
кæнуй.
На æма и бæлццон раст разиндтæй, уæдта æ над фæуурух уй, Зам-
Зами донбæл бахезуй, æма рæститæ кæми бадунцæ, уоми Нарти
гуппургинти - Урузмæг, Хæмиц, Сослан, Батрази рæнгъæбæл æрбадуй.
Уорс æ дарæс, æ сугъзæрийнæ уормег уæлæфтауæ, сугъзæрийнæ
лæдзæг æ къохи, сугъзæрийнæ къела æ бадæн, уотемæй идзулуй Нарти
кæнти 'хсæн.

ЗИНДОНÆ

Зам-Зами дон цæуй зиндони цадæмæ.
Зиндони цадæ алли цъумур калмæй идзаг æй.
Уоми дони хурфи рабурæ-бабурæ кæнунцæ гъонцъиртæ, хæфситæ,
хелæгтæ, æнкъуæлхитæ æма уони æммуггаг цъумур, цъифхуар кæлмитæ.
Тæрегъæдгун уод уордæмæ ку бафтуйуй, уæд ибæл етæ сæхе
никкалунцæ, сæ сæртæ ин æ бауæри ниццæвунцæ, æ тог ин цъирунцæ,
аллирдæмæ 'й гæппæлгай хæссунцæ.
Тæрегъæдгун цъæхнæгæ кæнуй, Хуцаумæ неуй, Хуцауæй, æ
хæстæгутæй, æ зонгитæй коруй агъаздзийнадæ æма æнхусдзийнадæ
некæмæй еруй.
Æ мæрдти над уæлæбæл царди медæг бахуардта, æ мæрдти нади
сагъæс нæ кодта, нæ 'й балхæдта, нæ 'й искæдзос кодта, нæ 'й
бахсаста.
Адæймаг еугæр зиндони бафтудæй, уæд ин уордигæй еске хатирæй,
курдæй рацæуæн нæбал ес.
Тæрегъæдгунæн Нарти кæнтæй тæрхонгонд фæууй зиндонæ бавзарун
æма уоми гъенцъун кæнун е 'нгъуди бонмæ.
Нарти нæртон Сосланæн дæр ма æ бон нæбал иссæй е 'нæний-йергæ
мади, Æхсийни зиндони цадæй ракæнун, - Нарти кæнтæ уой цардуодæй
зиндонæмæ ку багæлстонцæ, уæд.

БАРАСТУР ÆМА ÆСТАВД ЗÆНГÆ АЛМУТАХЪ

Барастур æй, дзенети кæмæн кæми æмбæлуй бунат раттун, уой ка
амонуй, еци лæг: дзенети дуаргæс, дзенети фасти лæг.
Дзенети адæмтæ аулгай бадунцæ æма, алли нæуæг æрбацæуæгæн дæр
æ бунат ка амонуй, гъе, ейæ æй Барастур.
Æставд зæнгæ Алмутахъæн æ бон æй зиндонæмæ бацæун æма
уордæгæй лæгдухæй адæмтæ дзенетмæ ракæнун.
Зиндони адæмтæ æмхæлæмулæй æма æмхузонæй гъезæмарæ кæнунцæ.

ДЗЕНЕТ

Раст адæймагæн зиндони хедбæл æ над æ бæрагæ ку бауа, Нарти
кæнтæ ин æ фæндаг ку райвулун кæнунцæ, уæд е дзенетмæ рахезуй.
Дзенет æй Сами-Мисони лигъз будурти, Зам-Зами дони билæбæл.
Еци будуртæ æнцæ рæсугъд рæзбуни дзæхæрадонæ, и бæлæсти буни
ба цъæх зæлдæ æма æхсири цадæ.
Дзенети бæлæсти буни цъæх зæлдæбæл æнæ уадæ фæлмæн хори
гъармæ гъазунцæ, мади тавд, фиди рæвдуд ка нæ зудта, æнæ 'хснад,
æнæ койгондæй, æстонгæй мæрдтæмæ ка бацудæй, еци тæрегъæддаг
сувæллæнттæ - дзенети цъеутæ.
Етæ фæлмæн хормæ фæгъгъазунцæ, уæдта бæлæсти буни æхсири цади
хе æртайунцæ, муд-дон (Зам-Зами дон) æдонугæн ниуазунцæ,
бодæрагъæн содзунцæ, уотемæй бæлæсти буни сатæги бонасадæн
кæнунцæ, дони хедмæ се 'нгас дарунцæ.
Еу хедæй дзенетмæ еске ку æрбахезуй, уæд æ размæ гур-гурæй
ракæлунцæ: баба æрбацæуй, нана æрбацæуй, - зæгъунцæ.
Нур уонæн, æнæ ниййерæги тавст зонгутæн, алке дæр нана, баба
æй.
Бæлццонæн æ къабæзтæ, æ думæггæгтæбæл ниххаунцæ æма 'й,
рæсугъд заргæй, цийнæгæнгæй мæрдти Барастурмæ бахонунцæ.
Мæрдти Барастур бæлццонæн дзенети дуар зæлланггæнгæ байгон
кæнуй æма 'й рæстити рæнгъæбæл Хæмици размæ æрбадун кæнуй.

НАРТИ РАНТÆСÆН
УАДМЕРИТÆ

Нартæй раздæр адтæй дуйнебæл уадмеритæ. Уадмеритæ адтæнцæ
устур лæгтæ, хæдзарæ нæ кодтонцæ, дуарбæл нæ сæр ку фæггубур
кæнæн, уæд нæ Хуцау æхецæн ковун æнгъæлдзæнæй, зæгъгæ.
Хуцау сæ уайтагъддæр фесафта.

УÆЙГУТÆ

Уой фæсте рантæстæнцæ уæйгутæ - гурумухъ, тухуаст æма
æнæконд адæм: кæбæл адтæй авд сæри, кæбæл - еу сæр æма еу цæстæ.
Цардæнцæ хуæнхти, гъæдти 'ма лæгæтти. Нарт ку рантæстæнцæ, уæд
уæйгути хæццæ тухтæнцæ 'ма син сæ муггаг фесафтонцæ.

НАРТ

Нарт кæцæй рантæстæнцæ, уой Хуцауæй æндæр неке зонуй, фал
тауæрæхъæй зæгъунцæ, денгизи бунæй рацудæнцæ Нарти адæм, зæгъгæ.
Нарт адтæнцæ æртæ муггаги: Бориатæ, Æхсæртæгкатæ 'ма Алæгатæ.
Бориатæ адтæнцæ гъæздуг, мулкгин, фæрнуггин. Æхсæртæгкатæ
адтæнцæ лæгæй хуарз. Алæгатæ адтæнцæ бæгъатæр муггаг.

УÆРХÆГ ÆМА Æ ЦÆУÆТ

ÆХСÆРТÆГКАТИ УÆРХÆГ ÆМА Æ ЦÆУÆТ

Æхсæртæгкатæ 'ма Бориатæ кæрæдзей æртæ хатти ниццагътонцæ;
фæйнæ бундоребæл фæйнæ еунæги байзаидæ, 'ма бабæй исмуггаг
уиуонцæ, фал уæддæр сæ дони бун нæ рæсог кодта, 'ма уотемæй
кæрæдзей æртæ хатти ниццагътонцæ. Фæстагдæр цагъд ку
никкодтонцæ, уæд Æхсæртæгкатæй ма байзадæй Уæрхæг, Бориатæмæ ба -
Борæфæрнуг...
Уæрхæгæн æ зæрондмæ хæстæг райгурдæй дууæ фазон лæхъуæни:
Æхснарт (Æхсар) æма Æхсæртæг.

НАРТИ ФÆТКЪУ

Бориати Борæфæрнугæн адтæй æстур дзæхæрадонæ, адтæй си фæткъу
бæласæ æма ибæл задæй сугъзæрийнæ фæткъутæ.
Æ фæткъутæ ин цидæр хуæрун байдæдта æхсæвигон, фал син
багъæуаййи фæрæзнæ нæ ирдта. Æхецæн фурттæ н’ адтæй æма Нарти
Уæрхæги фурттæй, Æхсар æма Æхсæртæгæй, ракурдта, ба сæ гъæуай
кæнтæ, зæгъгæ.
Æхсар æма Æхсæртæг гъæуай кодтонцæ радугай. Еу æхсæвæ кæми
адтæй, уоми Æхсæртæг, раст бонивайæни, æфсæнкъæбот мæргътæ
æрбатæхгæ фæууидта, сæхуæдтæ ба цирагъи хузæн сугъдæнцæ.
- Ци дессаг æй, - загъта Æхсæртæг, - атæ хумæтæги нæ
уодзæнцæ, еуей æнæ фæццæф кæнгæ нæййес.
Мæргътæ бæласæбæл куд æрбадтæнцæ, уотæ сæмæ зустæй
багъузтæй, хъæзин фатæй сæ фехста æма си еуей фæццæф кодта.
Кизги цъæхахст никкодта æма æ тог калгæ фæттахтæй е 'мбæлтти
хæццæ.
Хорискасти, сæ тоги фæдмæ син ку 'ркастæй, уæд къæсибадæг
уоси бафарста:
- Циуавæр æнцæ?
Е ба ин загъта:
- Етæ æнцæ Донбеттири кизгуттæ, уонæй ку фæццæф кодтай.
Æхсар æма Æхсæртæг еумæ фæннæхстæр æнцæ денгизи билæмæ.
- Цæй, - загъта Æхсæртæг, - кæд нæ еу исæфа, уæддæр не 'ннæ
уæлæбæл байзайдзæнæй. Æз цæун денгизи бунмæ, ду ба мæнмæ ами
фæккæсæ. Мæнæ дин мæ циргъаг, кæд тоги хузæн изæр кæнун байдайа,
уæд уой зонæ, æма мæмæ æнгъæл мабал кæсæ.
Æхсæртæг денгизмæ ниллæуирдта, Æхсар ба уосонгæ скодта æма
цауæн кæнун байдæдта денгизи билæбæл.

ДОНБЕТТИРИ КИЗГÆ АЦИРА-РÆСУГЪД

Æхсæртæг денгизи бунмæ ку ниххизтæй, уæд идардмæ еу уорс
галауон фæййидта æма уомæ цæун байдæдта. Æ размæ дуйней адæм
баййафта æма сæ фæрсуй, ци кæнтæ, зæгъгæ.
- Донбеттирæн æ хестæр кизгæ сæйгæ кæнуй æма уой фæрсæг
адтан.
Æхсæртæг æхе медæмæ баласта, ку 'й фæййининæ и сæйги, зæгъгæ.
Донбеттири кизгæ медуат хуссæни адтæй, æ цори ба е 'ртæ хуæри
бадтæнцæ æма ин æ цæф цонг бастонцæ.
Æхсæртæг медæмæ ку бакастæй, уæд кизгæн æ зæрдæ багъар æй, ба
'й зудта.
Уæд загъта Донбеттирæн Æхсæртæг:
- Дæ кизги дин æз фæццæф кодтон, нур ба 'й дзæбæх дæр
мæхуæдæг скæндзæнæн æма мин æй киндзи раттæ.
Донбеттир дæр загъта:
- Арази.
Кизгæ ку сдзæбæх æй, уæд æй Æхсæртæг рахудта денгизи билæмæ
æма 'й Æхсари уосонгæмæ бахудта. Æхуæдæг ба Æхсари агорунмæ
рандæ 'й.

ÆХСАР ÆМА ÆХСÆРТÆГИ МÆЛÆТ

Æхсар æма Æхсæртæг адтæнцæ фазæнттæ æма сæ Нарт сæхуæдтæ дæр
туххæй æвзурстонцæ, ка си кæци æй.
Æхсар æ уосонгæмæ ку 'риздахтæй, уæд, рæсугъд силгоймаги ку
фæййидта, уæд фæддес кодта, а циуавæр æй, зæгъгæ.
Фал ибæл Æхсæртæги уосæ æхе æрбатухта, ци æрæгæмæ адтæ, æз
ами æнæ дæу нæбал фæразун еунæгæй, зæгъгæ.
Уотемæй сæ æрбаййафта Æхсæртæг æма, ду ба, ме 'нсувæр уогæй,
мæ уосæмæ куд æвналис, зæгъгæ, и дууæ æнсувæри еци рауæн фæххилæ
'нцæ, сæ кæрæдзей рамардтонцæ.

УРУЗМÆГ ÆМА ХÆМИЦИ РАЙГУРД

Кæугæ-дзиназгæ байзадæй денгизи билæбæл Æхсæртæги уосæ
еунæгæй. Уæдта ин гæнæн нæбал адтæй æма фæстæмæ æ фидæмæ,
Донбеттирмæ рандæ 'й. Уоми ба ин райгурдæй фазæнттæ - Урузмæг
æма Хæмиц.

УРУЗМÆГ ÆМА ХÆМИЦ УÆРХÆГÆН СÆ МАДÆ
АЦИРА-РÆСУГЪДИ КУД ÆРХУДТОНЦÆ

Гъазунгъон ку фæцæнцæ, уæд дууæ биццеуи иннæ биццеу-ти хæццæ
фæххилæ уиуонцæ æма Хæмиц къæсибадæг уоси биццеуи ранадта.
Къæсибадæг уосæ сæмæ ралæбурдта æма сæ æлгъетуй:
- Сумах кæд уойбæрцæбæл лæгтæ айтæ, уæд уæлæ Стур Нарти
астæумæ 'сцотæ, кæцæй æрцудайтæ, уордæмæ, ами ба сумах неци
гъуддаг ес!
Урузмæг æма Хæмиц мæтъæлæй æрбацудæнцæ сæ мади размæ 'ма ин
загътонцæ:
- Махæн ами фæллæууæн нæбал ес. Къæсибадæг уосæ нин уотæ
зæгъуй, ами уæ фидибæстæ нæ 'й. Нур ба нин зæгъæ, - мах ке
фурттæ ан?
- Еунæ Хуцау си ма сарази уæд, - загъта сæ мадæ. - Æз уин æй
зæгъуйнаг нæма адтæн, нур ба уин æй æнæ зæгъгæ нæййес.
Цæун байдæдтонцæ Урузмæг 'ма Хæмиц 'ма æрбацудæнцæ Нарти
гъæумæ 'ма фæрсун байдæдтонцæ Уæрхæги, бакурмæ 'й, уотемæй.
Уæрхæг ба загъта:
- Махæй фезмæлæг ку некæмибал ес, уæд ка 'нцæ етæ, сæхе
Æхсæртæгкатæй ка хонуй? Æрба сæ кæнтæ, æз сæ се стæги гъæдæй
базондзæнæн.
Æма имæ сæ бакодтонцæ 'ма син сæ цонги гъолтæ фæууидта 'ма
загъта, се стæги гъæдæ махæй æй, зæгъгæ, фал бакурмæ дæн 'ма сæ
цæмæй ма базонон?
Етæ дæр ин æрдзурдтонцæ, гъе, атæ 'ма атæ, зæгъгæ, 'ма син
уæдта загъта:
- Æцæгдзийнадæй мæнæн адтæй дууæ фазони 'ма рамардæнцæ.
Уæдта ин загътонцæ:
- Нæ мадæн, гъе, атæ 'й æ гъуддаг 'ма ин æнæ дæу номбæл
ардæмæ иссæуæн нæййес.
Фæццудæнцæ 'ма сæ мади исхудтонцæ.
Сæ мадæ хундтæй Ацира-рæсугъд æма ин загътонцæ:
- Мах дæ не стур фидæн, Уæрхæгæн, хонæн киндзи.
Уæдта загътонцæ Уæрхæгæн:
- Махæн нæ мади æрхонæ, Ацира-рæсугъди!
Е ба загъта:
- Æз базæронд дæн. Æз ма лæгеуæг кæнун ку фæразинæ, уæд мин
мæ тургъæбæл Нарти уоститæ сæ донмæ цæуæн фæндæгтæ не
скодтайуонцæ.
Етæ ба ин загътонцæ:
- Уой мах равзардзинан. Кæд ма дæ мезунцъаг финкæ кæнуй, уæд
ма уосæн бæззис.
Уой ку сбæрæг кодтонцæ Урузмæг æма Хæмиц, уæд æй бацæрун
кодтонцæ сæ мадæ Ацира-рæсугъди хæццæ. Æхсæвæ бацудæй 'ма
Уæрхæги зæрондбæл и уосæ æ къох æрхаста, 'ма æй, æ лæхъуæни куд
адтæй, уотæ фестун кодта.
Анз ибæл рацудæй, уæдта ин раигурдæй Субæлци. Ку иурс-тонцæ,
уæд хестаг хай е райста. Уæдта бабæй хестæрбæл дзорун
райдæдтонцæ Урузмæг æма Хæмиц.

САТАНАЙ РАЙГУРД

Рацæй-рабон æй, 'ма Уæрхæг рамардæй, 'ма и мадæ Ацира-рæсугъд
дæр загъта, мæнæн æнæ рамæлун нæбал ес, зæгъгæ, 'ма мæ æртæ
æхсæви куд багъæуай кæнайтæ, уотæ. Уасгерги ма мæ фæсте уотæ
кодта: «Де 'гас мæ къох кæд не 'ссирдта, уæддæр дæ мард мæ къохи
куд бафтуйа, уотæ!»
Рамардæй и уосæ, сæ мадæ. И æртæ баздахтæнцæ 'ма æй æртæ
æхсæви гъæуай кæнун байдæдтонцæ. Фиццаг æхсæвæ 'й фæгъгъæ-уай
кодта Субæлци. Æхсæвæ ибæл Уасгерги фæббон кæнидæ, уæддæр æй нæ
ниууагъта. Дуккаг æхсæвæ ба 'й гъæуай кодта Урузмæг. Е дæр æй нæ
ниууагъта. Æртиккаг æхсæвæ гъæуаййи радæ æрцудæй Хæмицбæл. Хæмиц
гъæуай кодта 'ма ибæл Уасгерги æмбесæхсæви фæббон кодта, цума
уоститæ фидисæуми рацудæнцæ, уотæ. Е дæр æй фæууагъта æма, æ
зæрдæ ци гъастмæ æхсайдта, уордæмæ рандæ 'й. Уасгерги дæр
бацудæй зæппадзæмæ...
И уосæн ма æ тог æнæисуст адтæй 'ма игурдзæ æ губуни
бафтудæй.
Ци ибæл рацудæй, Хуцау æхуæдæг зонуй, уæдта зæппадзи медæгæ
никкудтæй кизгæ.
Уæд Сирдон зонæнгин адтæй, Хуцауи æлгъист, 'ма 'й базудта, а,
Уасгерги уотæ бакодта, зæгъгæ, 'ма сæ рæзти æруадæй
Æхсæртæгкатæн, æма 'й Урузмæг куд фегъустайдæ, уотæ загъта:
- Хуцауи дессаг нæ 'й! Æхсæртæгкатæн сæ зæппадзæй кизги кæун
цæуй.
Уой ку райгъуста, уæд Урузмæг загъта:
- Цидæр æй, нæ лæгбæл сайд æрцудæй!
Æма зæппадзæмæ уайун райдæдта 'ма дуарæй бакастæй 'ма си æ
реубæл, мадæн, кизги фæууидта. Кизгæ (Сатанай) æ думæггаги
ратухта, уотемæй сæхемæ иссудæй.

ОРÆЗМÆГ ÆМА САТАНА
ÆЛДИЙ ТЪÆППИ ТАУÆРÆХЪ

Орæзмæгæн Æхсийнæ, Сатана, е 'нсувæр-хуæрæ адтæй. Æлди ба æ
уосæ адтæй. Орæзмæг афæй балци рандæ 'й. Афæй ку 'рхъæрттæй,
уæдта æрфæдзахста Æлдимæ:
- Æнахур иуазгутæ фæххонун æма ести ниуæзтæ исцæттæ кæнæ!
Сагъæс кодта Æлди æма ин уæдта Æхсийнæ загъта:
- Мадта ме 'рвадæ дæр æй æма дин ку искæнон, уæд ди ци
ракорон, уой мин!
Е дæр расоми кодта, цидæр корай, ра дин æй дæтдзæнæн, зæгъгæ.
- Мадта, - зæгъгæ, загъта, - фиццаг æхсæвæ, куддæр
æрхъæртонцæ, уотæ мин дæ хъæппæлтæ раттæ æма дæ хузи сæ рази
зелæн кæндзæнæн, уæдта æхсæвæ, ме 'рвадæ кæд æй, уæддæр имæ
бацæудзæнæн, æма æ хæццæ фæууодзæнæн, уæдта цæретæ уой фæсте ба.
Æ сæр ибæл ниццагъта, фал ин уæддæр барæ равардта.
Æхсийнæмæ зад нимæхст адтæй. Цъеу хумæллæгбæл бабадтæй æма 'й
рахуардта, æма рарасуг æй. А бæздзæнæй, зæгъгæ, æма си бæгæни
искодта Сатана.
Æрхъæрттæнцæ æма ин Æлди æ хъæппæлтæ равардта, æма Æхсийнæ
зелæн кодта, Æлди ба æхе бафæсвæд кодта. Баздахтæй Æхсийнæ 'ма
син хуæрун, ниуазун кæнун байдæдта, æма сæ фæррасуг кодта.
Иуазгутæ ку ниххустæнцæ, уæд Æхсийнæ уатмæ бацудæй æма и расуг
лæги хæццæ ниххустæй, æма лæг æма уосæ иссæнцæ. Уат к’ адтæй,
уой царæбæл Æхсийнæ мæйæ 'ма стъалути хузæ искодта.
- Не 'фсийнæ, æнгъæлдæн, исбон æй, фестæн, - зæгъгæ, дзоруй
Орæзмæг.
- Уæлæ ма стъалутæ зиннунцæ, - зæгъгæ, æма бабæй ниххустæнцæ.
Нур фæббон æй æма иуазгутæ дæр фестадæнцæ, 'ма рацо-бацо
кодтонцæ. Æлди æрбауаидæ 'ма фæстæмæ фæууаидæ, æма хурхи хъалац
раниуазидæ æ фур мæстæй. Уотемæй, цалдæн æ хурфи хурхæ цудæй,
уалдæнмæ ниуазта, уæдта фæтътъæпп æй æ фур мæстæй.
Æхсийнæ дæр уой ку базудта, уæдта мæйæ æма стъалутæ дæр
фехалдта æма загъта:
- Нур ба, кæд де 'нсувæр-хуæрæ дæн, уæддæр дин бийнонтæ
исдæн.
- Хуцау дин ма бакомæд, - загъта Орæзмæг.
Уæдта рацудæй Орæзмæг æма загъта е 'уазгутæн:
- Ниммин хатир кæнетæ, æгæр берæ фæххустæн.
Уæдæй фæстæмæ Æхсийнæ æма Орæзмæг лæг æма уосæ иссæнцæ.

НАРТИ САТАНА ÆМА ОРÆЗМÆГИ ЗАР
(Бæгæний зар)

Еси мæлгъæ уæд фæттахтæй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Æхсæрæ къотæрбæл - бор хумæллæг,
Ес хуар, зæгъетæ!
Уомæй цъеу ку рахуардта,
Ес хуар, зæгъетæ!
Зæнхæмæ е уæд рахаудтæй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Нарти Орæзмæг уой иссеруй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Сатанамæ 'й е æрбахæссуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Мæнæуи цæстæмæ 'й е бахæссуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Мæнæуи цæсти 'й е ку ниввæруй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Сæрæй есгæ æма бунæй ахедгæ е ку фæууй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Цъеу уоми ку æрæскъетуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Сатана сагъæс уобæл уæд байдайуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Орæзмæги лæмбунæг уæд ниффæрсуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Æ хабæрттæ ин е ку æркæнуй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Гъе, нур бæгæни цæмæй кæнгæ 'й?
Ес хуар, зæгъетæ!
Хуарелдари бафæрсетæ,
Ес хуар, зæгъетæ!
Сау бæгæни - хъæбæрхуарæй,
Ес хуар, зæгъетæ!
Е 'нтауæн ба цæмæй кæнгæ 'й?
Ес хуар, зæгъетæ!
Нарти Сатанай бафæрсетæ,
Ес хуар, зæгъетæ!
Е 'нтауæн ба - æхсæрæ къотæрбæл бор хумæллæг,
Ес хуар, зæгъетæ!
Е 'нтауæн ба уомæй кæнгæ 'й,
Ес хуар, зæгъетæ!
- Ра нин æй хæссай сау бæгæни, Нарти Сатана!
Ес хуар, зæгъетæ!
- Ра нин æй ковай, Нарти Орæзмæг!
Ес хуар, зæгъетæ!
Дзæбæх бæнттæ ибæл мах фæууинæн,
Ес хуар, зæгъетæ!
Дзæбæх зартæ ибæл мах никкæнæн,
Ес хуар, зæгъетæ!

УРУЗМÆГИ БАЛЦИ ÆМА САТАНА

Нарти Сатана, Æхсийнæ-æфсийнæ, Урузмæги уосæ адтæй. Еу хатт
Урузмæг загъта Сатанайæн, балци цæун, не 'фсийнæ, мæ зæрди
æрæфтудæй, мæ зæруæрдæмæ ма фæххæтон æма мин хуаллаг исрæвдзæ
кæнæ, зæгъгæ.
Сатана дæр æ лæгæн куд не срæвдзæ кодтайдæ хуаллаг. Уотемæй
рандæ 'й Урузмæг е стур æрфæнбæл хæтунмæ. Ци фæххаттæй, уæдта
'й, цидæр адтæй, Хуцау дзинти гъæубæл бахаста. Етæ ба 'й алцæмæй
дæр сайдтонцæ; цæмæй уоми æризадайдæ, уой туххæй ин алли хуарз
кодтонцæ. Æ конд, æ уиндæн кæмæн н' адтæй, уæхæн рæсугъд кизгæ
имæ æрбахудтонцæ. Кизгæн айдагъ æ сугъзæрийнæ дзиккотæ
цетенидзаг адтæнцæ, хори тунтæ кастæй æ хъури бунтæй.
Ами цæрæ, Урузмæг, мæнæ дин бийнонтæ, мæнæ дин хæдзарæ, тухст
дæ нецæбæл бауадздзинан, зæгъгæ, ин дзурдтонцæ еци адæм.
Урузмæги зæронд дæр сæ куд не 'рлæдæрдтайдæ 'ма син загъта:
- Цæрунбæл арази дæн, фал мин нуртæккæ ба ами ниррæмæн
нæййес, цæун нæхемæ, дæс боней фæсте ба æрбацæудзæнæн! - уотæ
син нæртон уасхæ равардта.
Дзинтæ дæр æй рауагътонцæ. Урузмæг æ хæдзарæмæ æрцудæй æма
лæкъундзастæй æ хабæрттæ Сатанайæн æрдзурдта, уæдта загъта:
- Дæс боней фæсте ба фæстæмæ цæудзæнæн, уасхæ син ра-вардтон.
Æфсийнæ дæр нирдеуагæ кодта, етæ ба дзинтæ ку адтæнцæ, æма
уонæмæ ку рандæ уай, уæдта дæуæй мæнæн лæг ку нæбал ес, зæгъгæ.
Урузмæгæн е 'нгъуди бæнттæ æрхъæрттæнцæ æма загъта æфсийнæн:
- Æхсийнæ, ме 'нгъуди бæнттæ фæцæнцæ, исон цæугæ кæнун æма
мин хуаллаг исцæттæ кæнæ.
Сатана дæр ин хуаллаг исцæттæ кодта, æхуæдæгка 'й фæррасуг
кодта æма 'й уотемæй ниххуссун кодта. Урузмæг ку рафунæй æй, уæд
ин Сатана ба æ сæргъи мæйæ æма стъалути хузтæ искодта. Урузмæг
фестидæ, рагъæуай кæнидæ, æма мæйæ - бæрзонд, стъалутæ дæр уотæ,
æма уæдта фæстæмæ ниххуссидæ. Уотемæйти хор арви астæумæ
исхъæрттæй, еци афони ба 'ймæ Сатана балæбурдта: «Нæ лæг,
мæрдхуссæ ку никкодтай, кумæдæр цæуйнаг ку адтæ, 'ма дæбæл ку
исрæфтæ 'й». Урузмæг дæр æй балæдæрдтæй æма загъта:
- О, гиаур, налат силæ, мæ нæртон уасхæ мин фæссайун кодтай,
Нарти астæу мæ фегадæ кодтай æма дин Хуцау ма бакомæд. Дæ миутæй
бабæй бакодтай 'ма гъенур ба мæнæй дæу астæу лæг æма уосæ нæбал
ес, æма дæ хæдзарæ байагорæ.
Сатана ба ин загъта:
- Æз дæр арази дæн, лæг æ уосæ ескæд рауагъта, фал дин атемæй
ба нæ ракомдзæнæн. Æз Нарти астæумæ раги æрцудтæн, сæ цæнхæ, сæ
кæрдзинæй си хайгин дæн, етæ дæр - уотæ. Нур ба мин кувд искæнæ,
æз ба Нартæн мæ ниуазæн раттон, уой хæццæ ба æз дæр ами
хъиамæтгун дæн æма мæбæл раковун æнтæсуй, нæ хецаути мулкитæй еу
сæр мæнбæл уайуй, æма е дæр гъæуама мæн уа.
Урузмæг дæр ин сарази æй æма ин кувд искодтонцæ. Кувди Нарти
адæми авд æхсæви 'ма авд бони ниууорæдта, уой фæсте Нартæ хуарз
хинстæй сæ хæдзæрттæмæ фæххæлеу æнцæ, урдугистгутæ фæстагдæр
байзадæнцæ, æма син Сатана загъта: «А лæги фæррасуг кæнтæ!»
Урдугистгутæ дæр Урузмæгæн ниуазæнтæ равардтонцæ æма Урузмæг
фæррасуг æй, уотемæй ниффунæй æй.
Сатана ба уæрдун раефтиндзун кодта, Урузмæги дæр еци расугæй
хусгæ-хусгæ æ хæццæ раласта æма ранæхстæр æй æ цæгатмæ.
Будурмæ ку рахъæрттæнцæ, уæд Урузмæг æрæскъиттæй, - е 'муод
æрцæй æма фæрсуй:
- А ци ан? Кумæ цæуæн, Сатана?
- Æз мæ цæгатмæ цæун, уадзгæ мæ ку ракодтай, дæу ба мæхецæн
ласун, дзурд мин ку адтæй, нæ хецаути мулкитæй еу сæр мæн куд
уа, зæгъгæ, æма си дæуæй хуæздæр не 'ссердтон.
Уой адæбæл Урузмæг фæстæмæ исæздахтæй Сатанай хæццæ æма цæргæ
байзадæнцæ.

САТАНАЙ ЗАР

Сатанайæн, дан, æ лæг рамардæй, гъей,
Уæрæйдæ-рæйдæ, мæгур Сатана, гъей.
Сатанай рæсугъд къæбици бадтæй, гъей,
Æ еунæг кизгæ æ хæццæ адтæй, гъей.
Уалдæнмæ ба дин æвдсæйрон уæйуг, гъей,
Æ еунæг кизги ниффардæг кодта, гъей,
Уæрæйдæ, уæйтæ, уæрирæ-мардзæ, гъей,
Къæбици хецау, мæгур Сатана, гъей,
Кæугæ байзадæй, неугæ байзадæй, гъей.
Уæрæйдæ-рæйдæ, ци дин никкæнон, гъей?
Мæгур Сатана, къæбици хецау, гъей.
Уалинмæ имæ еу лæхъуæн дзоруй, гъей:
- Цæбæл мин кæуис, Сатанай рæсугъд, гъей.
- Цæбæл ма кæуон, мæнæ хъал лæхъуæн, гъей,
Мæ рæсугъд кизги, мæ рæсугъд кизги, гъей,
Сау гъæди бадæг - æвдсæйрон уæйуг, гъей,
Ниффардæг кодта, ниффардæг кодта, гъей.
- Уæрæйдæ-рæйдæ, мæгур Сатана, гъей,
Цæмæ 'йбæл кæуис, цæмæ 'йбæл кæуис, гъей,
Сатанай рæсугъд, цæмæ 'йбæл кæуис, гъей,
Уобæл ма тухсæ, уобæл ма тухсæ, гъей,
Уæрæйдæ-рæйдæ, уæрæйдæ-мардзæ, гъей,
Æ фиди гæрзтæй ести мин раттæ, гъей,
Ести мин раттæ, уæрæйдæ-рæйдæ, гъей,
Дæ кизги дин уæд æз æрхæсдзæнæн, гъей.
Сау гъæди бадæг и æвдсæйронæй, гъей.
Уæрæйдæ-рæйдæ, уæрæйдæ-рæйдæ, гъей.
Сатана дæр ин уæд ку рахæссуй, гъей,
Уорæзмæги сау сугъзæрийн' саздахъ, гъей.
Сагъæдахъ райсгæй, уæд ку рандæ уй, гъей,
И гъæугæрони е ку баздæхуй, гъей,
И гъæугæрони дæсни уосæмæ, гъей,
Ку æй æрфæрсуй, ку æй æрфæрсуй, гъей:
- Цæмæй æй, цума, еци уæйугæн, гъей,
Цæмæй æй, цума, æ адзал цæмæй, гъей,
Уой мин бамонæ, уæ, мæ мади хай, гъей,
Уой мин бамонæ, уой мин бамонæ, гъей.
- Дæ мади хай мæ ку не схудтайсæ, гъей,
Ести, дан, дин уæд бæргæ адтайдæ, гъей,
Фалæ дин нур ба хатиргонд фæууæд, гъей,
Мæ биццеуи хай, хатир дин фæууæд, гъей.
Еци уæйугæн æ марун зин æй, гъей.
Æ тæрнихи ес æртæ уорс æрдой, гъей.
Гъе, уонæй, дан, ин ку нæ бакайай, гъей,
Уæд, дан, ин, зæгъуй, неци скæндзæнæ, гъей,
Æма дин дæхе уæд ку бахуæрдзæй, гъей.
Дæ царди бæнттæ цæмæн исафис, гъей.
Лæхъуæн дæр, уомæн арфæ ракæнгæй, гъей,
Ку ниффардæг уй уæйуги фæсте, гъей!
Уæрæйдæ-рæйдæ, уæрæйдæ-рæйдæ, гъей.
Ци ма дин кæнон, мæгур Сатана, гъей.
Ку исхъæртуй, дан, и æвдсæйронмæ, гъей,
И кизги хæццæ 'й бадгæ баййафуй, гъей,
Уæрæйдæ-мардзæ, уæрæйдæ-рæйдæ, гъей,
Сау гъæди бадæг - æвдсæйрон уæйуг, гъей,
Къилдун рахатта и лæхъуæнмæ, дан, гъей.
Фехсуни тасæй, фехсуни тасæй, гъей,
Лæхъуæн дæр æхе искъулух кæнуй, гъей,
Къулухи фæсте уæйуг ракастæй, гъей.
Лæхъуæн дæр цæттæй куд нæ лæудтайдæ, гъей.
Е 'ртæ æрдой ин бæргæ фехсуй уæд, гъей.
И уæйуг уоми бæргæ æрхауй, гъей.
Уæрæйдæ-рæйдæ, уæрæйдæ-мардзæ, гъей.
- Цæвæ мæ, - загъта ма уæйуг, - еу ма хатт, гъей.
- Елиа дæр, дан, еудзæфон адтæй, гъей.
Уæд имæ лæхъуæн бæргæ фæгъгъавуй, гъей:
- Мæнæн мæ фидæ еудзæфон адтæй, гъей,
Æз мæхуæдæг дæр еудзæфон ку дæн, гъей.
И кизги хæццæ ку рацудæнцæ, гъей.
И уæйуг уоми ку ниххæрнæгъ æй, гъей.
Сатанамæ 'й уæд ку схъæртун кæнуй, гъей:
- Мæнæ дæ кизгæ, æр дин æй хастон, гъей.
Уæрæйдæ-рæйдæ, ци кæнон дуйней, гъей.
Сатана ба ин, гъеуæд ку загъта, гъей:
- Хуцау æй дæуæн исаккаг кодта, гъей.
Сатанай еунæг рæсугъди хæццæ, гъей,
Лæг æма уосæй ку байзадæнцæ, гъей.
Ку байзадæнцæ æносмæ цæргæй, гъей-й-й.

УОНАЙИ ЗАР

Уой, уонайи уонай, уонай!
Нарти нæртон Сатана сæдæ гъунемæй
Урузмæгæн нимæт кодта.
Алли муггагæй фæйнæ кизги бæргæ æрхонуй,
Нæудæс æма цуппаринсæй кизгемæ
Фæйнæ гъуни бæргæ равардта,
Уой, уонайи уонай!
И кизгуттæй алке дæр æ гъуни хай бæргæ райста,
Нарти нæртон Сатана сæ астæу бæргæ исбадуй
'Ма син алли зари сæр ку хаста,
Уой, уонайи уонай, уонай!
Нарти нæртон Сатана сæмæ æ цæститæ ниййирд кодта,
Уалдзигон цъеуау, цъæбар-цъубур кизгуттæ кæнунцæ,
'Ма си Сатанайæн æ зæрдæмæ неке бацудæй.
Æрæгиау ба Алумбегати Алибеги еунæг кизгæ
Айсана-рæсугъди бæргæ исхонуй.
Уой, уонайи уонай!
Æ гъуни хай ин бæргæ багæлдзуй,
'Ма ин алли зари сæр ку æркæнуй.
Айсана æ цъухæй хъипп дæр не суадзуй,
И нимæт бæргæ исцæттæ уй.
'Ма и еунæг Айсанай ба æ фуртæн,
Тайсанайæн уосæн бæргæ æруорамуй.
Уой фæсте ба рарветуй алли кизги дæр
Бæхуæрдунæй сæ хæдзæрттæмæ,
Уой, уонайи уонай!
Къуæрей бонмæ сæмæ бæргæ рарветуй Алумбегатæмæ,
Кæрдзини хуæрдæмæ сæ исхонуй сæ хæдзарæмæ
'Ма сæ сæдæ лæгемæй ку фæххинцуй хъæбæр хуарз,
'Ма уой фæсте ба Нарт æма Алумбегати
Каййесдзийнадæ ку æрфедар æй.
Уой, уонайи уонай!
Уой, уонайи уонай!

ОРÆЗМÆГИ КУВД

Нарти Орæзмæг кувд кодта 'ма имæ Нарти дзæбæхтæ æримбурд
æнцæ.
Цалинмæ агæ фунхтæй, уæдмæ æмбурди адæм Орæзмæги устур
еуварсуг тохона хæдзари сире къелатæбæл рабадтæнцæ. Æмбурди сæри
ба - Орæзмæг æхуæдæг.
Уæд Орæзмæг тургъæмæ рацудæй 'ма согфадæни согтæ æ гъæбеси
куд цурхта, уотæ ба æ сæрти еу устур цæргæс æрбатахтæй, æхе ибæл
ниццавта, æ дууæ нихи ин æ къæреди рони фæйнæ фарсмæ ниссагъта
'ма 'й æ нихтæбæл райста, 'ма 'й хæссунтæ райдæдта.
Ци 'й фæххаста, уæдта 'й еу денгизи сакъадахи бæрзонд сау
къæдзæхбæл ниввардта, æхуæдæг ба фæстæмæ фæттахтæй.
Нур и æмбурди адæмтæ ба бадунцæ, Орæзмæгмæ кæсунцæ, - нур
æрбацæудзæнæй, уæд æрбацæудзæнæй, зæгъгæ, 'ма дзубандитæ, 'ма
дзубандий сæр хæссунцæ.
Агæ дæр исфунхтæй. Арт æрнидæн æй, уæддæр Орæзмæг не-кæми
зиннуй. Кæми 'й, ци фæцæй, зæгъгæ, ба кæстæр адæм æндеу-гæ нæ
кодтонцæ 'ма син бадунтæ раеудагъ æй.
Нур Орæзмæг ба талингæ æхсæви кæми еуæрдæмæ фæццæуй, кæми
иннердæмæ æма и къæдзæхæй ниллæгмæ æрхезуни мадзалæй неци еруй.
Орæзмæги зæронд никкæуидæ, нидздзиназидæ: «Мæ зæруæ мин хойтæ
дæр ма базудтонцæ 'ма мæбæл гиризмæ æрифтудæнцæ. Ци кодтон
Хуцауæн, цæмæн мæмæ аци æфхуæрд æрцудæй?!»
Уотæ куд сагъæстæ кодта, уотæ ба мæйæ искастæй 'ма Орæзмæг
къæдзæхи сæри хузæн æзмесæбæл еу сувæллони фæдтæ фæууидта.
Цæун райдæдта и фæдтæбæл 'ма еу нарæг къахнад иссердта
къæдзæхтæбæл.
Еци надбæл æрхизтæй Орæзмæг къæдзæхи сæрæй. Æрхизтæй 'ма уой
буни ба фæууидта хæдзарæ. Ба имæ кастæй дуарæй 'ма дин уоми ба
зæронд лæг 'ма уосæ, сæ рази ба еу минкъий биццеу гъазуй.
Берæ фæссагъæс кодта 'ма сæмæ фæккастæй, уæдта бацудæй, 'ма
сæмæ дзоруй, уе 'хсæвæ хуарз, зæгъгæ.
Етæ дæр ин фестадæнцæ, уæдта, æнæ неци дзоргæй, фæстæмæ
исбадтæнцæ.
Дуаргæрон къелабæл исбадтæй Орæзмæг дæр. Минкъий сахат, уæдта
ин фингæ алли хуарз æма дзæбæхæй 'дзагæй æрбайвардта зæронд
уосæ.
Е дæр ниццийнæ 'й 'ма хуæрунмæ февналдта. Хуæруй Орæзмæг, и
биццеу ба хæдзари зæнхи гъазуй, гæппитæ кæнуй, еуæрдæмæ
фæууайуй, иннердæмæ фæссемуй.
Уæдта Орæзмæг æ карди фийбæл еу хунæ исиста 'ма дзоруй
биццеумæ: «Æруайæ, мæ хор, мæ хунæ рахуæрæ!»
Биццеу хæлæфæй бауадæй 'ма кардбæл бахаудтæй. Кард æ зæрди
фæххастæй 'ма и биццеу æ тæппæзтæ бацагъта, 'ма æ уод исиста.
Зæронд лæг æма уосæ дæр фестадæнцæ 'ма, еци æнæ исдзоргæ,
райстонцæ и мард 'ма 'й байвардтонцæ.
Орæзмæг дæр нæуæгæй фестадæй, къæдзæхи сæрмæ исхизтæй 'ма
уоми кудтæй æ мæгурбæнттæбæл, хъæбæрдæр ба - еци зæрæндти
хъурмæбæл.
Уотæ рæхги ба еци цæргæс бабæй æртахтæй 'ма Орæзмæги къæреди
æ нихтæ ниссагъта, райста æй, 'ма 'й æ тургъи астæу согфадæни
æривардта, æхуæдæг ниййаууон æй.
Орæзмæг согтæ райста 'ма бацудæй æ хæдзарæмæ. Уоми ба Нартæ
цæлхæмбурдæй бадунцæ. Æ согтæ ниввардта Орæзмæг 'ма дзоруй
адæммæ: «Рагон тауæрæхъ уин ракæнон, æви æригон?» Етæ ба
загътонцæ: «Рагон тауæрæхъ ма фегъустаййанæ, фал нин æригон
дзубанди ракæнæ». Орæзмæг син æрдзурдта, - цæргæс æй денгизи
сакъадахмæ кутемæй фæххаста, уой, 'ма уоми ба еу зæронд уосæ æма
лæги еунæг биццеу ку рамардта, уæдта 'й и цæргæс нæуæгæй æ
тургъæмæ кутемæй æрхаста, уони се 'нккæтей дæр.
Нартæ дестæ, тæмæстæ кодтонцæ.
Æхсийнæ-æфсийнæ ба еци хабар ку фегъуста, уæд иннæ хатæнæй
нигъгъарæнгæ кодта: «Ма мæбæл фæхходетæ, Нарти дзæбæхтæ 'ма нæ
хецаути зæрæндтæ, уæ рази цъухихалдæй ке кæун, уомæй!
Æвддæс лæхъуæни ин адтæй 'ма си æхсæрдæс æхе армæй мæрдтæмæ
бацудæй, æ фæстаг фурт ба ин мæ цæгатмæ Донбеттиртæмæ хæссунмæ
равардтон, кæд æй уоми ба не 'ссеридæ, зæгъгæ, 'ма е дæр бабæй æ
армæй бацудæй».
Уой гъарæнгæмæ ба æгас æмбурд аххæй никкудтæй. Уотемæй
Орæзмæгæн æ кувд кæунмæ рацудæй.
Цидæр адтæй, - æмбурди адæм рахæлеу æй. Орæзмæг дæр ходæгмæ
нæбал худтæй, дзорæгмæ нæбал дзурдта, уотемæй уонтæбæрзонд æма
сæргубурæй хаттæй. Æ маст æ губуни ку нæбал цæ-уидæ, уæдта Нарти
нихæси Фудиронхгæнæн цъæх Дори сæрбæл æхе ниддæлгоммæ кæнидæ 'ма
уотемæй цардæй.
Еу хатт кæми адтæй, уоми къæсибадæг уосæ уотемæй фæууидта
Орæзмæги 'ма ин загъта: «Ци дæхе гъенцъунæй марис, Нарти хуарз
Орæзмæг? Дæуæй устурдæр фудтæ дæр ма ескæбæл æрцудæй! Нарти
Хириуфий Саулæг фудтæ нæ фæууидта, мадта е ба уæд куд цæруй?»
И уосæ раевгъудæй 'ма Орæзмæг дæр æхебæл æрхудтæй 'ма ин
Хуцау Хириуфий Саулæги агорун æ зæрди бауагъта, мæнæй ма
устурдæр фудтæ кæбæл æрцудæй, е циуавæр æй, зæгъгæ, уой фæу-
уинун хуарз уидæ.
Дуккаг бон Орæзмæг е стур Æрфæнбæл æ саргъ бангон кодта 'ма
рандæ 'й æ сæрисæфтмæ. Ци фæххаттæй, Хуцау зонуй, уæдта еу
æхсæвæ ба еу фиййаути бунатмæ е 'хсæвеуат æртухстæй.
Фонс берæ, фиййау, зæгъгæ, имæ дзоруй Орæзмæг.
- Фонс дин Хуцау раттæд, - зæгъуй и фиййау. - Идардæй цæуæги
хузæн дæ, рафестæг уо, фусун дин ан.
Орæзмæг рафестæг æй.
Фиййау дæр æ фустæ æрдугъта 'ма сæ бафснайдта, уæдта иуазæгæн
косарт ракодта, 'ма арти дууæ фарсемæ ухстæлтæ фезонæгæй 'дзагæй
æрсагъта. Цæх-цæх кодтонцæ. Фиййау дæр арти фæрстæмæ зелæнтæ
кодта.
Орæзмæг имæ нæбал фæллæудтæй 'ма имæ дзоруй: «Хуарз лæг,
ходуйнаг ку уа, уæддæр дæ фæрсдзæнæн, - зæгъгæ мин: дæ фий ци
кодта?»
- Ме 'уазæг ку нæ адтайсæ, уæд дин ести адтайдæ, фал дин нур
ба хатир фæууæд!
Орæзмæг дæр æй нæбал уагъта, æхе дæр ин байамудта, цæй туххæй
хæтуй 'ма ке агоруй, уой дæр ин загъта.
На, нæ уа дæр æй ку нæбал уагъта, уæдта ин загъта и фиййау: -
Мадта æз, ду ке агорис, еци лæг дæн 'ма дæ мæнбæл ка исардудта,
уомæй Хуцау ма исбоз уæд: мæ фудтæ мин иснæуæг кодта. Авд фурти
мин адтæй, еу иннемæй уайагæдæр, еу иннемæй лæгигъæдгундæр,
кондгиндæр, уотемæй. Ис мин лæгтæ 'нцæ; цауæн цæунгъон фæцæнцæ.
Еу хатт кæми адтæй, уоми ба и авдей дæр мæ хæццæ райстон 'ма
уотемæй цауæни рандæ дæн. Бонсауизæрмæ фæххаттан 'ма неци
иссердтан. Изæрæй ба нæ Хуцау еу хонхи рæбун лæгæтмæ æрхаста.
Лæгæти æринцадан, æртдзух бакодтан, уотæ ба, æ тæрнихи астæу
еунæг цæстæ, уæхæн уæйуг, устур дзогæ æ разæй, æ усхъи æд къуа-
ла бæласæ, уотемæй æскъоттитæ кæнгæ æрбацудæй, мах ци лæгæти
адтан, уордæмæ.
Уæйуг и бæласæ зæнхæбæл ниццавта 'ма, цирагъæн - æгæр æставд,
æндзарунмæ ба - æгæр листæг, уотæ ниббуройнæ 'й. И лæгæти
дуарбæл еу устур къæдзæх æрбахатта 'ма мæмæ æхуæдæг ба дзоруй:
«Æгас цотæ, ме 'уазгутæ! Ци Хуцау уæ æрхаста ардæмæ, хуæнхаг
цъеутæ?»
Мах дæр ин райарфæ кодтан.
Æхсæвæ нин косарт ракодта, хуарз нæ фæууидта, сæумæ ба
раскъардта æ дзогæ, махбæл ба и лæгæти дуар æрбаивардта 'ма
ниффардæг æй.
И бон нин ци æнхæстæй, уомæй мах дæр и лæгæти дуарбæл
фæййархайдтан 'ма ин фезмæлун фæрæзнæ не 'ссердтан: ду бабæй
хонх рахъан кæнунбæл архайæ!
Изæрæй бабæй æрцудæй и уæйуг 'ма нин косарт никкодта, уотемæй
нæ финддæс æхсæви 'ма финддæс бони, æнæ æндæмæ рауадзгæй,
фæххинста.
Уæдта мин еу æхсæвæ ба и уæйуг уотæ: «Иуазæг сауæнгæ иуазæг
нæ уй, нур ба нин ду дæр еу æхсæвæр искæнæ! Иуазæг еу æхсæвæ æй
иуазæг, уæдта е дæр фусун æй!»
- Æз ба дæ цæмæй баиуазæг кæнон, ци мæмæ уинис?
- Мæнæ нин дæ лæхъуæнтæй еуей равгæрдæ!
Фæссæмæ кастæн 'ма си мæ къох кæмæ тастайдæ, уæдта и хестæр
загъта: «Уæддæр æз фиццагдæр бони рохс фæууидтон, цæргæ дæр
фулдæр ракодтон 'ма мæн нивгæрдæ, баба!»
Кæстæр ба уотæ: «На, мæн нивгæрдæ, баба! Хестæртæ дæ естæбæл
бауолæфун кодтонцæ, æз ба дин нерæн ма неци исагъаз дæн, 'ма дин
уомæй уæддæр кæд естæмæн исбæззинæ!»
Зин мин куд н’ адтайдæ мæхе тог, мæхе фид хуæрун, фал мин
гæнæн нæбал адтæй 'ма сæмæ ракæститæ кодтон, уæдта и хестæрæн æ
къæхтæ 'ма æ къохтæ исбастон æма 'й равгарстон.
Ба 'й гъуд кодтон, ис æй фунхтон æма 'й и уæйуг, æма мæ
фуртти хæццæ бахуардтан.
Иннæ æхсæвæ ба нин и уæйуг фус равгарста, уæдта æз - дуккаг
хестæри.
Уотемæй и авдей дæр, æхсæвæ цохæй, мæхе къохæй бафснайд-тон,
сæ фид дæр син бахуардтон.
Æстæймаг кезуй ба мæмæ нецибал адтæй 'ма мин и уæйуг цæрд-
уодæй мæ дууæ уæрагеми æртикъахуг хуæдзелгæ ухст бацавта, арти
фарсмæ мæ æрсагъта, æхуæдæг ба рафунæй æй. Æз дæр æрдæгсугъд,
арудтитæй, мæ фий дæр рахаудтæй, мæ къах æфсæн тъæрæмæ фæббуцæу
кодтон 'ма мæхе ухстæй туххæй ратудтон.
Уæдта и ухст ис сурхзинг кодтон 'ма ин æй æ цæсти уотемæй
рацавтон. Е дæр ниййах кодта, ра мæ агурдта 'ма дин уой рази
бадтæн?! Мæхе фусти астæу исримахстон.
Уæйуг дæр, кæми зустæй, кæми лигъзæй мæ æхемæ сайуй 'ма ин æз
дæр ком нæ лæвардтон.
Сæумæ ба уæйуг æ фусти дзогæ æ цæуи евгед бакодта 'ма сæ
уотемæй æ сагæхти еугаййæй рауагъта.
Ци рацудæй, уæдта мæнæн дæр мæ сугъдтæлтæ бадзæбæхтæ 'нцæ,
мæхе гъуд кæнунгъон фæддæн æма и уæйуг ку ниффунæй уидæ, уæдта
æз дæр мæхецæн ниййарт кæнинæ, фус равгæрдинæ, 'ма уотемæй
цардтæн.
Еу хатт ба мæмæ и уæйуг дзоруй, нур мæнæн уæддæр цард
фæууинæн нæбал ес, нур ба мæ тухæ, мæ амонд мæнæ аци мухури æй
'ма 'й дæ къохбæл бакæнæ, зæгъгæ, мæмæ æ къохдарæн рагæлста.
Æз дæр дин æй цийнæгæнгæ ме 'нгулдзæбæл нæ ракодтон, нæ! 'Ма
дин и къохдарæн «мæнæ 'й, мæнæ 'й» кæнуй.
Куд Хуцау хуæрзгæнæг, уотæ ба мæ рази фæрæт фæцæй; æр-уадтæн
уордæмæ, ме 'нгулдзæ къудурбæл февардтон 'ма 'й фæрæтæй
æркъуæрдтон. Аци æнгулдзæ дæр мин гъеуæд рахаудтæй.
Согфадæни æнгулдзи лухдзаги хæццæ «мæнæ 'й, мæнæ 'й» кæнуй
'ма ибæл уæйуг дæр æхе ниццавта 'ма æ фур мæстæй и къудурон
фæффунук кодта.
Уой фæсте ба, ци мадзалæй раервæзон, зæгъгæ, 'ма и цæубо-дзо
равгарстон, мæхæлæстигъд æй никкодтон, æ фидæй ин мæхе
исæфсастон, сæумæ ба ин æ цар мæ уæле искодтон, 'ма фусти разæй
рацудтæн.
Уæйуг дæр дуарбæл хæбæццæ æрлæудтæй, ра мæ даудта, - цогæ,
цæубодзо, дзæбæх сæ æрхезæ, изæри ба афонæбæл æрцо, зæгъгæ.
Туххæй-фудтæй фендæдуар дæн æма имæ уордигæй ба æрба-
дзурдтон: «Дæ лæвар берæ, аци хатт мин хуарз лæвар ракодтай!»
Цæмæннæ рамæстгун адтайдæ и уæйуг 'ма мæ расурдта. Æз дæр еу
билæрдæмæ ралигъдтæн.
Уæйуг билæ нæбал рагъуди кодта æ мæстæй æма зуст уади хæццæ
уордæгæй рахаудтæй, 'ма ниххæрнæгъ æй.
Æз ба еци фусти хæццæ рацудтæн.
Зин мæнæн адтæй 'ма хъурмæ бон æз фæууидтон, æндæра дæуæн ба
ци адтæй! Маргæ сæ ракодтай, сæ фид ба син уæддæр нæ бахуард-
тай.
...Орæзмæг дæр æ гузавæ кæнун ниууагъта: дуйнебæл ма уомæй
хъурмæдæр бæнттæ беретæ фæууидта...

ОРÆЗМÆГИ ТАУÆРÆХЪ

Ногъай æлдармæ мæстгун адтæй Орæзмæг: «Тæходуйтæ, мæ къох имæ
ку 'рхъæртидæ еуæрдиги! Цæй, Хуцау дæр мæ маргæ, е дæр мæ
маргæ!»
'Ма æхецæн кирæ искæнун кодта, 'ма æхе дони багæлдзун кодта.
Дони 'й багæлстонцæ. Ногъай æлдар ба хиздартæ дардта. И кирæ етæ
æрахæстонцæ 'ма 'й и æлдармæ исхастонцæ. Е ба дин и кирæ байгон
кодта 'ма дин уоми ба Орæзмæг.
Ногъай æлдар ниццийнæ 'й: «Изолмæ ке фæййагурдтон, уой
хæстæгмæ иссердтон!»
Е дæр ин загъта:
- О, Ногъай æлдар, Ногъай æлдар, æз дæр дæмæ уой туххæй
æрбацудтæн. Уæддæр мæ нæхе адæм нæбал уадзунцæ, маргæ мæ кæнунцæ
'ма дæу къохæй ку рамæлон, уæд мин кадæдæр уодзæнæй, уæддæр æй и
æлдар рамардта, зæгъгæ. Маргæ мæ кæндзæнæ нур, фал ми ести
бахуæрæ!
- 'Ма ди ци бахуæрон?
- Нарти адæммæ фонс берæ ес. Бæхæргъæуттæ, галæргъæуттæ, 'ма
уонæй ести бахуæрæ!
- Æма сæ куд бахуæрон?
- Зæгъæ син, уой бæрцæ фонс æрбакæнетæ, æз ба уин уæ лæги
раттон.
Ранистадта Орæзмæг Нарти адæммæ: сæдæ сæдæ еусиуонтæ, сæдæ
сæдæ дусиуонтæ, сæдæ сæдæ æртæсиуонтæ, сæдæ сæдæ ба
цуппарсиуонтæ ку 'рбакæнайтæ, уæд мæ уæгъдæ кæнуй и æлдар.
Нарти адæм загътонцæ:
- Хуцау нæ ку фæууидта, еусиуонтæ, дусиуонтæ,æртæсиуонтæ,
цуппарсиуонтæ кæми иссердзинан?!
Орæзмæгæн ба æ уосæ кæлæнгæнæг адтæй 'ма син загъта:
- Е уи фонс нæ агоруй, нæ, фал сæдæ сæдæ хъæмагинтæ, сæдæ
сæдæ арцæгинтæ, сæдæ сæдæ æфсæн æфсад, сæдæ сæдæ бæхгин æфсад.
Нарти адæм сæхе барæвдзæ кодтонцæ æма рараст æнцæ. Орæзмæг ба
син сæ размæ Ногъай адæм лæдзгути хæццæ рарветун кодта æлдарæн.
Нарти адæм дæр сæ ниццагътонцæ.
Нарти адæм мæсуги размæ ку 'рбахъæрттæнцæ, уæдта равналдта
Орæзмæг, æма и æлдари æ буни фæккодта, 'ма 'й фус æвгæрдæгау
æрбавгарста. Уотемæй Ногъайæй гæндзæхгин дæр нæбал байзадæй. Сæ
мулк син рамбурд кодтонцæ 'ма Нарти бæстæмæ æрбафардæг æнцæ.

НАРТИ ОРÆЗМÆГ

Нарти Орæзмæг, æ конд, æ уиндæн н’ адтæй, уæхæн лæг адтæй.
Æгъдауæй дæр, тухæй дæр уотæ адтæй. Нарти хестæртæ дзубанди
кодтонцæ, бæгъатæрдæр ка уодзæнæй Нарти лæгтæй, зæгъгæ, æма ка -
еуемæй загъта, ка - иннемæй. Орæзмæг син загъта:
«Æз дуйнебæл нецæмæй фæттæрсдзæнæн».
- Хуарз, бавзарун æй гъæуй. Æдта нур е уотæ бæгъатæр æй, -
загътонцæ Нарти адæм.
Еу хатт Орæзмæг балци рандæ 'й æма Нарти адæм исфæндæ
кодтонцæ Орæзмæги бавзарун. Орæзмæг син сæ унафæн неци базудта,
уотемæй æндæр адæмихаттмæ рандæ 'й.
Фæстæмæ ку раздахтæй Нартмæ, уæд ибæл, Нартæй сосæггæй æ
фæсте æрвист к’ адтæй, етæ сæдæ бæхгини исардудтонцæ. Æма сæдæ
бæхгини рацудæнцæ æ фæдбæл.
Етæ надбæл сæхе фæрразæй кодтонцæ æма сæхе фæснад
баримахстонцæ. Сæдæ бæхгини ратегол æнцæ Орæзмæгбæл, гъавтонцæ
'й марунмæ. Сæ астæути куддæр-муддæрти кæронмæ раласта æхе, уоми
a` æ бæх ниццæфтæ кодта æма ледзунбæл фæцæй. Ледзун байдæдта
надбæл. Сорун æй байдæдтонцæ æма радаргъ æнцæ æ фæдбæл.
Нарти адæмæй æ фæдбæл гъæуай кæнунмæ æрвист к’ адтæй, етæ
кæрæдземæ бакастæнцæ, нæ бæгъатæр цæхæн бæгъатæр æй, ледзунбæл
фæцæй, æндæр æ бон нецибал æй, зæгъгæ. Худтæнцæ ибæл сæхе
меднимæр. Уæд æваст, кæсунцæ, æма Орæзмæг æ бæхи къембур
фæххатта фæстæмæ, æма сæ цæгъдун байдæдта, уотемæй сæдæ
бæхгинемæй некебал ниууагъта, ниссæ цагъта.
Фæдбæлгæсгутæ æрбацудæнцæ Нарти хестæртæмæ æма син
æрдзурдтонцæ, куд адтæй æма ци фæууидтонцæ, уой. Хестæртæ
æрбахудтонцæ Орæзмæги сæ размæ æма 'й бафарстонцæ: «Ледзгæ ма
цæмæн кодтай сæ разæй?»
Е ба син загъта: «Лæг е 'знаги хæццæ ку хуæца, уæд гурумухъ
хъаурæй мадзали хъаурæ хуæздæр æй. Æз си тæрсгæ нæ фæккодтон æма
сæ разæй уой туххæй нæ лигъдтæн, фал мин уотемæй æнцондæр
басæттæн иссæнцæ, кауи мехти хузæн. Еци мадзал ба райстон мæ
цауæйнон куййæй. Мæ куйбæл дуйней куйтæ рамбурд æй æма ралигъдæй
сæ разæй. Е дæр - ледзгæ, етæ дæр æй - соргæ, æма ку радаргъ
æнцæ, уæдта сæмæ раздахтæй, æма сæ ниццагъта еугæйттæй».
Нарт Орæзмæги бæгъатæрбæл банимадтонцæ.

НАРТÆ ÆЗ-ХУÆЗДÆРУОНБÆЛ КУД ДЗУРДТОНЦÆ

Нарти Уорæзмæг хæтунмæ рандæ 'й æ æрфæнбæл. Нартæй ма ка
байзадæй, етæ ба «æз хуæздæр дæн»-бæл дзорун байдæдтонцæ. Алке
дæр си æхе хуæздæр худта æма нæбал федудтонцæ. Ку нæбал
федудтонцæ, уæд сæ дзубанди къæсибадæг уосæмæ бахастонцæ:
- Зæгъæ нин, ка ни хуæздæр æй, уой!
Е ба син загъта:
- Куд уин зæгъон, ка уи хуæздæр æй, уой, уæ хуæздæр ами ку нæ
'й.
Нарти фæсевæд базудтонцæ, Уорæзмæгæй син ке зæгъуй, уой, æма
хъæбæр фæммæстгун æнцæ къæсибадæг уосæмæ. Авд авди синдзæ
фæлласун кодтонцæ авд цæдемæй, уонæй кегъог искодтонцæ æма уоси
уой хурфæмæ бакодтонцæ, уæдта ибæл ниндзарс-тонцæ. Нарти фæсевæд
уоси басодзун æнгъæл адтæнцæ æма сæ хæдзæрттæмæ рандæ 'нцæ, фал
уосæ ралигъдæй. Æма, Уорæзмæг балциæй кæцæй æрцæудзæнæй, уоми еу
риндзæбæл исбадтæй.
Уорæзмæг æ æрфæнбæл æрбацудæй. Æрфæн ниххурруттитæ кодта æма
'й фæстæмæ рахаста, уосæй фæттарстæй. Уорæзмæг æ æрфæни дуккаг
хатт ниццæфтæ кодта, куйтæ дæ бахуардта, ду ами цæмæй тæрсис,
зæгъгæ. Æрфæн бабæй дуккаг хатт Уорæзмæги фæстæмæ рахаста.
Æртиккаг хатт бабæй æй батардта риндзæбæл. Уæд имæ уосæ æхе
равдиста æма ин загъта:
- Бахатир кæнæ, Нарти хуарз Уорæзмæг, мæнбæл ци тухст бон
адтæй, уой дин æнæ зæгъун нæййес. Æз дæн еци уосæ, Нартæ «æз
хуæздæр»-бæл ку дзурдтонцæ 'ма ку нæбал федудтонцæ, уæд сæ фарст
кæмæ æрбахастонцæ, е. Æз ба син загътон: «Уæ хуæздæр ами ку нæ
'й, балци ку æй, уæд цæбæл дзоретæ». Уобæл мæмæ фæммæстгун æнцæ
'ма мæбæл синдзин арт никкодтонцæ. Уонæй уотæ басугъдтæн, фал æз
ба æрдæгарудтитæй райервазтæн».
Уорæзмæг балæдæрдтæй хабар. Уосæн хъæппæлтæ исласта æ
фæсабæрцæй, уæдта 'й æ фæсабæрцæ исæвардта æма 'й æрхаста Нарти
гъæумæ. Нарти фæсевæд ибæл ниццийнæ æнцæ. Уорæзмæг ба, цума неци
зудта, уотæ, æма син загъта:
- Цæуæн, фонс фæккæнунбæл нæ амонд бавзарæн. Æз зонун, фонс
кæнун кæцæй æмбæлуй, уæхæн рауæнтæ.
Фæсевæд исарази æнцæ. Уорæзмæг сæ разæй, уотемæй рацудæнцæ.
Фиццаг сæ кокойни синдзитæбæл рахудта æма сæ къæхтæбæл нæбал
лæудтæнцæ, сæ къæхти тог аллирдигæй калдæй; уæдта сæ рахудта
тугул дортæбæл. Дортæй нæбал бухстæнцæ сæ къæхтæн. Уой фæсте сæ
ракодта æнæуой синдзитæбæл æма Нарти фæсевæдæн цæун сæ бон нæбал
адтæй, хуæруйнагæй дæр байгудзæг æнцæ. Уæд уалдæнгæ æрхъæрттæнцæ
еу фиййаутæмæ.
- Еске уи бавзарæд æ хъаурæ, уæлæ еци фиййауæй косæрттаг
æрласун, - дзоруй Уорæзмæг. Кæстæртæ фæццудæнцæ, еу далис туххæй
æрахæстонцæ, æ къæхтæй сæ ниттигътитæ кодта æма син раервазтæй.
Сæ бон неци иссæй.
Уæд Уорæзмæг дзоруй Сосланмæ:
- Гъæйтт, дæхуæдæг бавзарæ!
Фæццудæй Сослан дæр. Еу нæл фусбæл æрхуæст æй. Фус æй берæ
фæрраласæ-баласæ кодта, уæдта ин раервазтæй. Е дæр сорæй
æрæздахтæй е 'мбæлттæмæ.
Гæнæн нæбал адтæй æма Уорæзмæг æхуæдæг фæццудæй, фонсбæл æ
цæстæ рахаста, æма си фиййау - некæми. Ниййахæста еу устур фур.
Кæрæдзей тухтитæ кæнун байдæдтонцæ, изæр кæнун дæр байдæдта æма
фонс сæ бунатмæ ранæхстæр æнцæ, æма фур Уорæзмæги æ фæсте
фæлласта сау лæгæтмæ. Уоми 'ймæ уæйуг фæггæпп ласта, æ фурбæл
ниццийнæ 'й, æгайтима мин уæхæн фезонæггаг æрбаластай, зæгъгæ.
Уæйуг æрахæста Уорæзмæги. Е 'скъелти ин ухст бацавта æма 'й
фезонæг кодта. Уорæзмæг ма æгас адтæй, уæйуг ба бафунæй æй.
Къумæй Уорæзмæгмæ еу сæри къудур æрзилдæй æма дзоруй:
- Уæ, гормон, Нарти Уорæзмæг, æгас ма ку дæ, аци мæнгард
фунæй ку æй, мæн дæр уотемæй бахуардта, фестæ æма ин æ дууæ
цæстей астæу ухст ниццæвæ.
Уорæзмæг фæггæпп ласта. Уæйуги цæстити астæу ухст рацавта,
æхуæдæг ба устур цæуи хъæстæ ракъæртт кодта æма уоми балæстæй.
Курм уæйуг æй агурдта:
- Нæ мин раервæздзæнæ, нæртон дзигло, мæ дуæрттæ æхгæд æнцæ,
мæ фонс мæ къохæй зонун, алке дæр си бæрæг кæндзæнæн.
Уæйуг æ фонс дæр æндæмæ нæма уагъта, уотемæй æй агурдта.
Уорæзмæг имæ, кæми - еу къумæй, кæми - иннемæй гъæр кодта, фал
хъæрæу уæйуг æхе хонхбæл ниццавта. Уотемæй рауайæ-ба-уайæ кодта
лæгæти къумти. Уæйуг мæлунмæ æрхъæрттæй. Гæнæн ин ку нæбал
адтæй, уæд лæгæти дуар райгон кодта æма æрлæудтæй дуармæ.
Рауагъта раздæр æ бодзой. Æ къохтæ ибæл рахаста æма - некæми.
- Цо, бодзо, цо, - загъта уæйуг.
Уой фæсте фусти еугæйттæй уадзун байдæдта, фал Уорæзмæгбæл
некæми фæххуæст æй. Фустæ ку раевгъудæнцæ, уæд ма уæйуг
Уорæзмæги медæгæй æнгъалдта æма имæ гъæртæгæнгæ бацудæй, нæ мин
раервæздзæнæ, нæртон дзигло, зæгъгæ.
Уорæзмæг ма имæ æндегæй ходгæй æма гиризæй æрбадзурдта:
- Гъе, хъæрæу уæйуг, ервæзгæ дæр ма дин ракодтон!
Уæйуг æ фур мæстæй рауайунмæ гъавта æма хонхи билæй ра-
хаудтæй, уоми ниххæрнæгъ æй. Уой фонс æризадæнцæ Уорæзмæгæн. Æ
сæрмæ не 'рхаста сæри къудур ниууадзун æма 'ймæ фæстæмæ
баздахтæй.
- Ци хуарздзийнæдтæ ес аци хæдзари?
Сæри къудур ба ин загъта:
- Ес си буйнагин тъæфсæ, мард лæг си ку ниццæвай, уæд райгас
уодзæнæй. Уæдта си ес æркъиаги гæппæл, цидæр ибæл исивæрай,
цубур рæстæгмæ 'й бахъæртун кæндзæнæй идардмæ. Ес си æртикъахуг
фингæ, дæ рази 'й ку æривæрай, уæд алци дæр фæззиннуй. Нур ба ди
корун, цæмæй мæ æрцæвай тъæфсæй.
Фал Уорæзмæг тæрсгæ кодта еци сæри къудурæй. Фæстаг равардта
уасхæ, куд ин неци кæндзæнæй, уобæл. Сæри къудур райгас кодта.
Райста мулк, фустæ æма сæ ратардта.
Нарти фæсевæд уæдмæ судæй мæлунмæ æрцудæнцæ, Уорæзмæг ба сæмæ
дзоги хæццæ æрцудæй. Хуарз сæхе фæййидтонцæ, сæ фонси хæццæ
æрцудæнцæ Нарти гъæумæ. Уæд си байруагæс æй, Уорæзмæг сæ лæгдæр
ке æй. Уæдæй фæстæмæ «æз хуæздæр дæн»-бæл нæбал дзурдтонцæ.

СОСЛАН
СОСЛАНИ РАНТÆСУН

Æхсийнæ æнæ хæлафæй цубур курæти
Донмæ рацудæй æма æ хъæппæлтæ æхснадта.
Бæхгæс æй и уордæгæй фæййидта,
Æ уорс бауæрмæ ин æрхицæ кодта,
Дорбæл æхе бауагъта -
Золахъ фæрдуг фестадæй 'ма 'й
Æхсийнæмæ фехста.
Зонæнгин адтæй Æхсийнæ:
Золахъ фæрдуг дори ниххизтæй,
Бонæй-бонмæ дор ирæзтæй.
Курдалæгонмæ 'й фæххаста,
Фараст мæйи ибæл ку рацудæй,
Уæд æй е басаста, сувæллон си разиндтæй.
Хъумайаг уосæн æй равардта,
Урузмæги сосæггæй æй фæххаста.
Биццеу ку исирæзтæй, - загъта:
- Æз адæймагæн не сбæздзæнæн,
Ку нæ мæ байсарайтæ, уæд.
- Уомæн гъæуй сæдæ кунци,
Æвддæс бæлæгъи берæгъи æхсир.
Хъумайаги схъурмæ кодта,
Е дæр загъта Æхсийнæн.
Курдалæгон скодта бæлæгъ æма кунцитæ;
Бæлæгъ Сирдони фæрци фæццубурдæр æй
Æма Сосланæн цуппар æнгулдзей бæрцæ
Нæбал рахъæрттæй. Берæгъи æхсир ба
'Ссирдта уотемæй: хинцун байдæдта адæми
Стур фæндаги билæбæл. Уæдта æрцудæй,
Судæймæлгæ, куйти сæр Села.
Уой бафсаста; е загъта:
«Дзинагъайæй скæнæ стойнæ!»
Куйти сæр Села хаста берæгъти,
Радугай сæ Урузмæг дугъта,
Уотемæй байсардтонцæ Сослани:
Æ уæргутæн нæ рахъæрттæй,
Тæссонд уæрагæй байзадæй Сослан,
Еугур æндон болат фестадæй.
Бориатæ фæндæ искодтонцæ,
Урузмæги рамарæн, зæгъгæ.
Стур кувд ку скодтонцæ,
Марг ин сцæттæ кодтонцæ,
Кувдмæ имæ бадзурдтонцæ,
Фал ин Æхсийнæ раздæр баунафæ кодта:
«Бадгæ ма скæнæ фиццаг. Фестин
Гобанбæл сбадæ, фиццаг ниуазæн баниуазæ,
Дуккаг уодзæнæй марги хæццæ 'ма син æй
Сæхецæн февæрæ, æртиккаг дæр - сæхецæн,
Уæдта хæтæл дæ дуси бакæнæ 'ма
Ниуæзтæ хæтæли рауадзисæ».
Уотæ бакæнуй Урузмæг дæр.
Стур æрфæнбæл рацудæй Урузмæг дæр.
Кувди ниуазун ку байдæдта Урузмæг,
Уæд имæ Бориатæ æнгъæл кастæнцæ,
Кæд рамæлдзæнæй, зæгъгæ.
Сирдон Урузмæги хийнæ æртергади кодта
Æма загъта: «Бориатæ, уæ хуссæнтæ
Уæ мезунцъагæй ку байдзаг кодтайтæ».
Уæд Урузмæг фестадæй, цæуон, зæгъгæ.
Фæндарасти синон ин рахастонцæ марги хæццæ,
Урузмæг марг ниуазун байдæдта,
Æма дзой-дзой кæнун райдæдтонцæ æ уæргутæ,
Æ бæх, æрфæн, уой ку балæдæрдтæй,
Уæд æфсæн бæхбæттæн бахсидта
Æма е дæр нидздзой-дзой кодта.
Æхсийнæ зонæнгин адтæй 'ма
Сосланмæ фервиста, - тагъд, Урузмæги
Марунцæ Бориатæ, зæгъгæ.
Æгас бæласæ лæдзæгæн раскъафта Сослан:
- Ходуйнаг уин нæ 'й, Нарт,
Зæронд лæгæн тухæ кæнун? -
Ра 'й æскъæфуй æма æ лæдзæг
Царæй хæдзари астæу рацæвуй, нийзазуй,
Æма сæбæл хæдзарæ æркæлуй.
Кæмæн - æ цæстæ, кæмæн - æ цонг,
Уотемæй сæ фæссахъат кæнуй.
Урузмæг Æхсийнæн дзоруй, куд ибæл фæндæ кодтонцæ,
Куд æй мардтонцæ, Сослани фæрци куд раервазтæй, уой.
Æхсийнæ дæр æй фæрсуй:
- Æрвадæн дæ гъæуй Сослан æви фуртæн?
- Фуртæн.
Сослан уæд раргом æй Урузмæгмæ
Æма æ фурт иссæй уæдæй ардæмæ.

СОСЛАНИ КÆРЦÆ

Сослан исунафæ кодта Нарти астæу бæрæгдæрæй фæццæрун æма
райдæдта кæрцæ кæнун, фиццагидæр - фурдзæрттæй, уæдта бабæй -
уæлдзæрттæй, æма ибæл бонгинтæ рараздæр уиуонцæ.
Уæдта æ зæрди æрæфтудæй лæги закъдзæрттæй кæрцæ кæнун. Еци
гъуддаг ба неке арми æфтудæй. Сослан лæг рамаридæ, æ закъæ ин
растъегъидæ, уотемæй лæги закъдзæрттæй кæрцхуар æрæмбурд кодта
æма сагъæс кæнун рай-дæдта:
- Нур мин мæ кæрцæ æнаййепп ка скæндзæнæй?
Еу рауæн ба бадтæй æртæ кизги. Сослан æ кæрцхуар уонæмæ
фæххаста. Кизгуттæ кæрцхуармæ ку æркастæнцæ, уæд бафæсмардтонцæ -
ка æ мади æрвади рехæ, ка - е 'нсувæри рехæ æма сагъæс кæнун
байдæдтонцæ, ци кæнæн, зæгъгæ. Уотæ рæхги ба сæбæл Нарти Сирдон
æрфецудта æма син загъта:
- А кæрцæ исцæттæ кæнтæ æма 'й æфцæкъуатæ гъæуаггин искæнтæ,
æма ин зæгъетæ æ хецауæн: «Тухи фурт Уомари сугъзæрийнæ рехæ ку
не сбада абæл реутæн, уæд ибæл неци исбаддзæнæй». Кæрцæ исцæттæ
'й æма кизгуттæ цæттæ дзубанди разагътонцæ Сос-ланæн.
Цидæр адтæй, зумæг ба Хуцау лæгъуз ехæн зумæг фæккодта.
Уалдзæгæрдæмæ хуасæ некæмибал адтæй, кæрдæг ба нæма адтæй,
æрмæст Тухи фурт Уомари зæнхæ ба искæрдæг æй.
Нарт исæфтмæ æрцудæнцæ. Сослан æрæмбурд кодта Нарти бæхæргъау
æма Тухи фурт Уомари зæнхæмæ ранæхстæр æй е 'хуæрс-ти рæуони.
Тухи фурт Уомармæ рахабар æй, цидæр дæ зæнхæбæл хезуй бæхæргъау,
зæгъгæ.
Уомар дестæ кодта:
- Нæ зæнхи æвастæй ка хезуй, - зæгъгæ, æма имæ ранæхстæр æй.
Ис имæ хъæрттæй æма æй бафарста:
- Кæмæй дæ, - зæгъгæ.
Е ба ин загъта:
- Сослани ихуæрст дæн.
Уомар ин загъта:
- Мадта Сослани гъазунтæй ести зондзæнæ æма мин æй байамонæ!
Е ба ин загъта:
- Æз уотæртти фæуун æма ин неци зонун.
Уа, нæ уа дæр æй ку нæбал уагъта, уæдта ин загъта:
- Æ еу гъазт ин зонун: бæрзонддæр ци хонх фæууй, уомæ ис-сæуй
æма уордæгæй æхе рауадзуй зурæмæ. Устурдæр ци тугулдор уа, уой
ниррæуегъуй æ тæрнихæй æма æй сау фунук фæккæнуй.
Бавзурста Уомар дæр уотæ æма загъта:
- А нецæй гъазт æй! Сайгæ мæ кæнис, уотæ нæ фæгъгъазуй
Сослан. Е 'цæг гъæзтитæ мин нæ амонис æма дæ марун!
- Мадта ма ин еу гъазт зонун, - загъта е. - Дууæ урси фæххилæ
кæнун кæнуй æма уони астæу æ сæр бадаруй.
Уомар бабæй бавзурста уой дæр æма загъта:
- Сослан атæ нæ фæгъгъазуй! Е 'цæг гъæзтитæ мин нæ амонис,
цидæр æй, уæддæр!
Бæхгæс ин загъта:
- Еу гъазт ма ин зонун: зумæги гъизти дæлæ денгизмæ ниццæуй,
æстæмæй-астмæ денгизи медæг ниббадуй. Денгиз ибæл тæгæр ех
ниууй, æма æй уæддæр истонуй, гъе, уой ма ин зонун!
Тухи фурт Уомар рандæ 'й денгизмæ. Сослан ба искувта:
- Уæ, хуцаути мæхе Хуцау! Гъист рæстæг уæхæн искæнæ æма
листухъ зæнхæмæ куд нæ хъæрта, æнæ исех уогæй!
Уомар ниххизтæй денгизмæ. Зумæг нигъгъизтæй. Денгиз исæнвæйнæ
æй æма ибæл исхуæстæй Уомар. Ех никъкъæр-къæр кодта.
Сослан ин загъта:
- Сослан ма æ уæластæн æртæ бони бабадидæ!
Уомар æрсабур æй. Сослан ба баздахтæй æма денгизи æскъудтæ
алли алцæмæй байдзаг кодта. Æртæ боней фæсте ба ин загъта:
- Исхуæцæ нур!
Æхе райвæзтитæ кодта Уомар æма нæбал исфæразта æхе исласун.
Уæд ин загъта Сослан:
- Гъенур ба æз Сослан дæн 'ма дæ лæгигъæдæ æма дæхуæдæг!
- Сослан дæ тухæй ку нæ дæ, фал дæ хийнæй ку дæ.
Сослан дæр æ церхъ исласта æма æй Тухи фурт Уомари бæрзæйбæл
æрбадардта. Церхъ, ехбæл гурæгау, фæггурдæй Уомари бæрзæйбæл.
Тухи фурт загъта:
- Гъезæмарæй мæ ма марæ, уæртæ мæхе церхъæй мæ нивгæрдæ! Ку
мæ нивгæрдай, уæдта мæ астæуи стæги хъанз дæ астæубæл æрбатохæ
æма мæ хъаурæ дæ медæгæ уодзæнæй. Мæ зæрдæ дæ зæрдæбæл ниввæрæ
æма мæн хузон зæрдгин уодзæнæ!
Сослан ин æ церхъ не 'рбафæразта æма 'й изазнитæй æрбатулдта.
Уотемæй Тухи фурти хийнæй рамардта. Æ рехæ ин нистигъта. Æ
астæуи æстæги хъанз ба ин гъæди æставддæр тæрсæ бæласæбæл
æрбатухта. Тæрсæ бæласæ дууæ 'мбеси фæххаудтæй. Æ зæрдæ ин еу
устур дорбæл ниввардта æма и дор сау фунук фæцæй.
Уотемæй Сослан Нарти бæхæргъау фæххизта æма 'й истардта. Тухи
фурти закъæй æ кæрцæн реутæ искодта æма Нарти астæу бæрæгдæрæй
байзадæй.

ГОРИ ФЕДАРИ ÆФСÆДТÆ

Нарти нæртон Елæхсæрдтон Гори федари цардæй æма ин адтæй
рæсугъд кизгæ, Агунда, зæгъгæ. И кизги Хуцау Сосланæн бауарзун
кодта 'ма æй корунтæ исамадта. Нарти дзæбæхтæ имæ радугай
цудæнцæ æма син Елæхсæрдтон неци ком фаста. Уæд е Сосланмæ хард
кæсун бай-дæдта æма федог фæгъгъæр кæнун кодта:
- Сослан Гори федарбæл æфсæдтæ кæнуй, нур ба, е 'фсадмæ
хæдзарæн лæгæй ка нæ цæуа, е æхсæз удзести уацайрагæй хъоди!
Æфсæдтæ æмбурд кæнун райдæдтонцæ 'ма син æлгъдунгæ нæбал
адтæй, уой бæрцæ иссæнцæ. Сæ гъонгæс ба еунæг лæг адтæй 'ма ке
рарвистайдæ, уæхæн ин нæ адтæй, еци æхсæвæ ци биццеу райгурдæй,
уомæй æндæр æма гузавæ кодта:
- Æфсади цæуон, æма Нарти фонсæн ци кæнон? Гъонгæс цæ-уон,
æма Сослани хъоди, æхсæз удзести уацайрагæй кæцæй æрхæссон, -
зæгъгæ.
Уотемæй ибæл æхсæвæ нæбал бон кодта. Бонивайæнæрдæмæ ба сæмæ
и биццеу дзоруй:
- Баба, цæбæл гузавæ кæнис? Æз фæццæудзæнæн Сослани æфсæдти.
Æ фидæ ба загъта:
- Æма мин ду, Зимайхуæ, æфсади цæунгъон ку уайсæ, уæдта
Æрзæмайхуæ мæгур дæр нæ уидæ!
Еу сахат, уæдта и биццеу æхе раберигътитæ кодта æма æ авдæни
фæрстæ ратудта.
- Рæхгитæ, æстонг дæн, - зæгъгæ, дзоруй æ мадæмæ.
Е дæр е 'ндæргъцæ æма е 'нуæрхцæ зугул ракодта. Биццеу æй
рахуардта æма дууæ уой аси рацæй, æма дзоруй æ фидæмæ:
- Нур ба, баба, æз æфсади цæун. Сослан ескæми ку рафестæг уа,
уæд ин, цид, æз ба æ бæхи идонæбæл фæххуæцдзæнæн.
Биццеу цæун райдæдта æма Сослани æфсæдтæмæ нихъхъæрттæй.
Сосланмæ бацудæй, æ думæггаг ин æривазта æма имæ исдзурдта:
- Сослан, æз дæр де 'фсади цæун, - зæгъгæ.
Сослан дæр ибæл фæттург кодта:
- Нарти хъумуздæй сувæллæнтти æфсади нæ хондзæнæн, - зæгъгæ.
'Ма имæ и биццеу дзоруй:
- Ескæми ку рафестæг уай, уæд дин, цид, дæ бæхи идонæбæл
фæххуæцдзæнæн. Хонæ мæ!
- Æма дин мæ бæх е 'донæ ку ратона, уæдта?
- Уæдта ин æ барцæбæл фæххуæцдзæнæн.
- Æма дин æ барцæ ку ратона, уæдта?
- Уæдта ин æ гъостæбæл фæххуæцдзæнæн.
- Нур дин æ гъос дæр ку ратона, уæдта?
- Уæдта ин æ думæгбæл фæххуæцдзæнæн.
- Æма дин æ думæг дæр ку ратона, уæдта?
- Уæдта ин æ фæстаг къахбæл фæххуæцдзæнæн.
- Æма дин къах дæр ку ратона, уæдта?
- Уæдта и Нарти астæу ду æртикъахуг, æнæ барцæ, æнæ думæг,
гъосой бæхбæл ци фæббадай æма æз дæр еци ходуйнагбæл гæдзæ
кæндзæнæн.
Сослан ниссагъæсти æй æма загъта:
- А хумæтæги биццеу нæ уодзæнæй, - зæгъгæ, 'ма æй æ хæццæ
фæххудта. Æфсæдтæ Гори федари размæ иссудæнцæ. Сослан æ бæх
биццеумæ равардта, æхуæдæг ба тохгутæмæ рандæ 'й. Елæхсæрдтон
дæр æфсади хабар ку фегъуста, уæд галауани дуæрттæ исæхгæд-та.
Æндæмæ цъеу-æзмæлæг дæр нæбал цудæй Гори федарæй. Сос-лани
æфсæдтæ дæр тухтæнцæ галауани фæрстæбæл æма син къæртт-цъола дæр
нæ хаудтæнцæ. Зимайхуæ сæмæ фæккастæй бæхти разæй, уæдта и гъæди
æставддæр ци уестаг адтæй, уой æртасун кодта 'ма Сослани бæх уой
сæрбæл æ цуппар къахемæй æнгом исбаста, æ сæр - идонæй баст
хæрдмæ, уотемæй æй рауагъта и бæласи. Бæхи и бæласæ æ хæццæ
райста. Æхуæдæг ба и биццеу уайун райдæдта æма Сосланмæ
исхъæрттæй. Сослан æй ку рауидта, уæд имæ дзоруй:
- Мæ бæх ба кæми æй уæд?
Е ба ин загъта:
- Уæртæ дин æй бæласæбæл бабастон, мацæмæй ин тæрсæ; нæ
фæлледздзæнæй, федар баст æй, фал мæн рауадзæ тохунмæ.
Сослан дæр ракастæй æма æ бæх бæласи сæрбæл ниууидта.
- Хуарз лæги хæццæ нæ бафтудтæн, - зæгъгæ, Сослан сагъæси
бафтудæй.
Нур и биццеу ба нæбал уадзуй Сослани «мæн рауадзæ, мæн
рауадзæ»-й.
Сослан дæр ин исарази æй. Зимайхуæ ранæхстæр æй æма ба-
фæдзахста Сосланæн:
- Нур æз цæун Гори федари астæу и бæрзонд Сау айнæгмæ 'ма
уой мæ зæбæтæй ихалдзæнæн, фал мæ Елæхсæрдтон æхсдзæнæй е 'ртæ
фатемæй еуемæй; е ба ме скъели исæмбæлдзæнæй, айнæги сæрæй
рахаудзæнæн æма мæ зæнхæбæл æмбæлун ма æруадзæ, уотемæй мæ авд
сауæдоней сæрти рахæссæ, уæдта Хуцау ке зæгъа, е уодзæнæй. Гори
федар дæр басæтдзинан, Агунда-рæсугъди дæр рахæсдзинан. Уой нæ
бафæразтай, уæдта æз дæр исæфт æма дæ гъуддаг дæр не суодзæнæй!
Цидæр адтæй, Зимайхуæ исхизтæй Гори федари астæу Сау айнæги
сæрмæ æма ибæл уой ихалун райдæдта. Еу синх къæдзæхи ихæлдæй
фесæфун кодта. Уотæ рæхги ба æй Елæхсæрдтон фæууидта, фæ 'й
æхста æма æ къах куд фергъувта, уотæ и фат е 'скъели исæмбалдæй,
æма и биццеу, куреси хузæн, зур-зурæй айнæги фарсбæл ратулдæй.
Сослан дæр æ дууæ уацахæссæн цонгебæл сау нимæт райтудта 'ма
æй уотемæй, æнæ зæнхæмæ æруадзгæй, райахæста. Давун æй райдæдта
æма æртæ сауæдонеми бахизтæй, уотæ ба Сирдон, зæронд лæги хузи,
къæссай зæронд е усхъи, пахсатæ, сагойни састæлтæ, уотемæй
æрбацудæй.
- Кумæ хæлæфæй уайис, зæронд лæг, - зæгъгæ, фæрсуй æй Сослан.
- Нартæ Гори федар басастонцæ æма мæ кæд уоми ести фæу-уидæ,
æма тузмун. Уæд ду ба Сослани хузæн ку дæ æма и марди хæццæ ма
кумæ цæуис? Агунда-рæсугъди Деденæги фурт Ерæхсау ку фæххæссуй!
Сосланæй нæ байруагæс æй æма ледзун райдæдта. Еунæг сауæдонæ
ма æй ку гъудæй, уотæ ба Сирдон, зæронд уоси хузи, æлхуйнæ
гæнгæ, æрбацудæй æма Сосланбæл ниддестæ кодта:
- Ду ба Сослан ку дæ 'ма а марди хæццæ ци архаис? Нартæ Гори
федар ку басастонцæ, Агундай ба де 'вæсмард æнгарæ Деденæги фурт
Ерæхсау уосæн ку фæххæссуй!
Сосланæй и уоси дзурд байруагæс æй 'ма и биццеуи мард еу
туппурбæл нимæтбæл фæууагъта, æхуæдæг ба уайун райдæдта, æма е
'фсæдтæмæ æрахъæрттæй, æма дин етæ ба æнцад бадунцæ, Сос-лани
бæрæг хезунцæ. Сослан дæр æ рæдуд бæргæ ралæдæрдтæй æма ма бæргæ
фæффæстæмæ 'й, 'ма и биццеуи мардæй баййафта: Сирдон ибæл марди
сикъит бакалдта.
Уомæй е 'нгъæл базудта æма Сослан е 'фсæдтæ рарвиста, æхуæдæг
ба еу гал равгарста, æ хурфи дзаумаути ин ракалдта, æма уой
хурфи бацудæй амистолæй сосæни астæу. Уотемæй Гори федари
донхæссæни хъуми билæбæл æхе нихъхъан кодта. Гали мард ибæл
никкæлмæ 'й. Дондзау уоститæ 'ймæ ку æрхъæртиуонцæ, уæд ин
кусинттæй æ дæндæгутæ ниххуаи-уонцæ, азуймаги лæхтæ фæххуæрæ, ду
махæн берæ зинтæ фæууинун кодтай, зæгъгæ.
Сослан и донгон мардæй байзадæй еу гали марди буни 'ма 'й
кæлмитæ бахуардтонцæ, зæгъгæ, Гори федари ратаус æй.
Агунда 'ма æй Елæхсæрдтон дæр фегъустонцæ. Уæд Агунда загъта
æ фидæн:
- Ба 'й бæрæг кæнай, цума 'цæгæй Сослан æй!
Е дæр ибæл фæттург кодта:
- Ду æй бабæрæг кæнæ, налат силæ, алли зинтæ дæу туххæй
фæккодта 'ма æй æз ба нæ бæрæг кæнун!
- Гъæй-гъæй, æ мардæй уой бæрцæ кæмæн тæрсис, уомæн е 'гасæй
ба кунæг нæ тарстæ æма уой бæрцæ хуарз ка адтæй, уомæн ба мæ
дæттун гъудæй, - зæгъгæ, 'ма имæ нецибал исдзурдта.
Елæхсæрдтон дæр æнцад кæми адтайдæ æма и мардмæ рарвиста:
- Цотæ æма ухст сурх-зинг искæнтæ æма ин уой е 'скъелти
исцæветæ! И ухст æ уæрагисæрæй ку искæса æма ку нæ фезмæла, уæд
рамардæй, æндæра ми уой рамæлæт нæ байруагæс уодзæнæй.
Ниййимæ цудæнцæ æма син Елæхсæрдтон куд загъта, уотæ
бакодтонцæ. Сослан дæр æхе ниффедар кодта 'ма æгас адтæй, уой не
сбæрæг кодта. Ке рарвиста, етæ исæздахтæнцæ Елæх-сæрдтонмæ æма
радзурдтонцæ, куд фæууидтонцæ, уой.
Елæхсæрдтон ба син загъта:
- Ракæнайтæ-ра и ухст!
Ухст имæ равардтонцæ, е дæр имæ исæсмуста æма загъта, и
Хуцауи æлгъистæ ма æгас æй, æнæдзурдæн мæлæт нæййес, зæгъгæ.
Е ци хард фæккастæй Агундамæ æма æ дууæ уорс цонги фæстæмæ
бакодта, уотемæй имæ идардæй мæрдæгъдау æма гъарæнгæгæнгæ
бацудæй:
- Уæ, мæгурдæр фæууай, Сослан! Ци гъезæмарæй рамардтæ! Уой
дин ку зудтайнæ, уæд дæмæ цогæ дони дæр мæхе бæргæ багæлстайнæ!
Уотæ æгадæй рамæлунмæ æвгъайуаг дин бæргæ адтæй!
Æма имæ уотемæй хуайгæй бацудæй æма ибæл æ къох баивардта.
Сослан дæр æхе ниффедар кодта æма æзмæлгæ дæр не скодта. Кизгæ
Агунда ку æрбахъæрттæй, уæд Елæхсæрдтон рацудæй Сослани мардмæ.
Е дæр æй æхемæ цæун æрбауагъта, фал имæ æнхæст нæ фæллæудтæй.
Ку æрбахæстæг æй, уæд имæ нæбал фæллæудтæй æма имæ рагæпп
кодта. Елæхсæрдтон дæр ралигъдæй. Сослан æй сорун райдæдта æма,
Елæхсæрдтонæн дæр Гори федари дуари æ сæрæн æ рацæвун, Сослан
дæр æй уотæ баййафта æма ин церхъæй æ сæри кæхцæ фæххаун кодта.
Уотемæй фæммедæгдуар æй æма дуæрттæ æхебæл исæхгæдта.
Елæхсæрдтонæн Курд-Алæгон æ сæрæн æрхийæй кæхцæ искодта æма
уотемæй цардæй.
Еу хатт ба æй Сослан еу æнæдон будури иссердта 'ма æй ра-
мардта.

СОСЛАН ÆМА ТОТРАЗИ ФУРТ АЛИБЕГ

Сослан уæлвæндагæй фонсгæнæг адтæй, дæлвæндагæй -
фонсамондгун.
Еу хатт Сослан цауæни фæццудæй, фæххаттæй æма некæми неци
иссердта. Еу бон кæми адтæй, уоми ба Бестауи бæрзондмæ исхизтæй
'ма уордигæй Хъуми будурмæ фæккастæй. Кæсуй 'ма дин уоми ба еу
цидæр сау æндарг зиннуй, æ фæсте ба саугæнгæ готон ауæдзау цæуй.
Сослан имæ берæ фæккастæй, ци уодзæнæй, цума, зæгъгæ, уæдта
имæ цæун райдæдта 'ма имæ нихъхъæрттæй, 'ма дин е ба лæг, æ бæхи
рагъи хусгæ цæуй, æ бæхарцæ ба зæнхæбæл ласуй, 'ма 'й готон
ауæдзи бæрцæ къахгæ цæуй.
Сослан имæ æхе æрискъардта, фонс мин Хуцау æрхаста, зæгъгæ, æ
церхъ фелваста, ни 'й сихъ ласта 'ма фæстæмæ фесхъиудтæй. Еу ма
имæ æхе æрхатта, сагъадахъ ин æ тæрнихмæ исаразта, ис ибæл æй
уагъта 'ма ин е ба æ тæрних еу минкъий бацъæрæмухст кодта, - аци
дзингатæ ба мæ хуссун ку нæбал ниууадздзæнæнцæ, зæгъгæ, 'ма
ракастæй.
Сослан дæр хуарзау нæбал адтæй.
И лæг æ бæх æрбамбурдтæ кодта 'ма искъуæрдта Сослани бæхи æ
синæкæй. Сослан æ бæхæй фесхъиудтæй 'ма æ усхъæй кæсгон хумæ
'ндæргъцæ ханхæгæнгæ рацудæй.
Дæргъцæ заманати, уæдта æхе барæвдзитæ кодта. И бæхгин дæр æ
нахæтбосæй æ бæхарцæ раихалдта 'ма 'й Сосланæн æ саргъæй е
'фтауги астæу рацавта, 'ма 'й æ фæсабæрцæмæ æрбайста, - мæнæ мин
Хуцау цæхуæн хуæнхаг цъеу равардта, зæгъгæ.
Сослан дæр имæ æ кæлмон æвзаг исласта, лигъзтæ кæнун ин
райдæдта 'ма 'й зæнхæмæ æруагъта.
Кæрæдзей рафæрсæ-бафæрсæ кæнун раидæдтонцæ 'ма кæрæдзей
æрзудтонцæ: «Мадта ду ба, æз рагæй ке агурдтон, е ку дæ, -
зæгъгæ, ин загъта Тотрази фурт Алибег. - Кæд ду Сослан дæ, уæдта
мин ме 'хсæз æнсувæри ду ку бахуардтай 'ма дин нур ба æнæ
рамарун нæбал ес!»
Сослан корун райдæдта, - нæ хæдзарæмæ мæ рауадзæ, уоми ма мæ
цидæр гъуддæгтæ адтæй 'ма уони бакæнон, уоститæ ескæбæл
бафæдзæхсон, уæдта дин Нарти уасхæ дæттун, къуæрей бони Уæрп-пи
буни Хæрани туппурбæл дæ размæ куд рацæудзæнæн, уобæл.
Рагæнттæ сæ дзурдæн æцæг адтæнцæ 'ма ибæл Тотрази фурт Алибег
баууæндтæй, ра 'й уагъта 'ма си алке æ хæдзарæмæ рандæ 'й.
Сослан уонтæбæрзонд æма сæргубурæй Æхсийнæмæ исмедæг æй 'ма
ин æрдзубандитæ кодта, Алибегæн уасхæ куд равардта, уой. Æхсийнæ
дæр ин загъта: «Хуцауи ку фæндæуа, уæд дин е неци кæндзæнæй:
цæугæ 'ма мæмæ берæгъдзæрттæй кæрцхуар æрхъæртун кæнæ, уæдта
Хуцауи ка фæндæуа, е уодзæнæй».
Сослан дæр Терки синдзæмæ ниццудæй 'ма уоми дуйней берæгътæ
ниццагъта; ис сæ хаста Æхсийнæмæ. Е дæр ин си къуæрей бонмæ
кæрцæ ракодта.
Се 'нгъуди бон ку æрхъæрттæй, уæдта ин Æхсийнæ æ бæхи
барцæбæл сæдæ мури æма сæдæ хъудаси ниббаста: берæгъдзар кæрцæ
ин усхъунмæ искæнун кодта 'ма ин бафæдзахста: «Цогæ, Хæрани
туппурмæ ду бараздæр уодзæнæ 'ма дæ бæх исуадзæ; дæхуæдæг ба
уоми Алибеги æрбацæунмæ дæ гъос дарæ, æз ба мæхе мегъи цъопп
фестун кæндзæнæн 'ма дæ ниййаууон кæндзæнæн. Алибег ку 'рба-
цæуа, уæд дæмæ гъæр кæндзæнæй: «Сослан, кæми дæ?» – Æртæ хатти
имæ маци исдзорæ; е 'рух ку раздаха æ хæдзарæрдæмæ, уæдта дæ
бæхбæл бадуни кой кæнæ 'ма дæ лæгигъæдæ 'ма дæхуæдæг, ма ибæл
байауæрдæ!»
Сослан дæр, Æхсийнæ ин куд фæййамудта, уотæ бакодта. Уа-лæнги
Тотрази фурт Алибег æрбахъæрттæй 'ма гъæр кæнуй: «Сос-лан, кæми
дæ? Де 'нгъуд ма басайæ!»
Ку неци имæ дзурдта, уæдта æ бæхи къембур ракъуæрдта: «Мадта
дæ уасхæ дæ фæсте æфтуд фæууæд», - зæгъгæ, 'ма æ хæдзарæрдæмæ е
'рух рахатта. Сослан дæр æ бæхбæл æхе багæлста 'ма имæ дзоруй:
«Мæнæ дæн, дæ уасхæ ма фæссайæ, ба мæ хезæ!»
Алибеги бæхæн берæгъдзари æсмаг æ фиййи иссудæй 'ма 'й тæнти
райста, уой хæццæ ба ма ибæл сæдæ мури 'ма сæдæ хъудаси фæйнæ
'взагемæй дзæгъал-мугъултæй уастонцæ, 'ма и бæх тегъ-те-гъай
хаудтæй, бæстæ 'нгæрон нæбал цудæй, уорамун нæбал кумдта.
Тотрази фурт Алибег дæр ин фиццаг е 'донæ æрбатудта, уæдта ин æ
гъостæ 'ма ин æ барцæ æрбастигъта. Уæддæр ин ку нæ лæудтæй,
уæдта ин æ бæрзæй æрбасаста 'ма и бæх æ буни æрмардæй.
Уæдмæ ба ин Сослан фатæй исидзаг кодта æ фæсонтæ 'ма е
æхуæдæг дæр рамардæй. Æ тонаутæ ин бæхбæл æрцурхта 'ма уотемæй
устур надмæ æрцудæй. Уоми ба еу лæг дууадæс хъадиребæл сог хаста
Тотрази фуртæн.
Алибеги ихуæрст æй, уой ку æрзудта Сослан, уæдта ин загъта:
- Цогæ Урундухъ-æфсийнæмæ 'ма ин зæгъæ: «Дæ хуæрзæнго-рæггаг
мæн, дæ фурт Сослани рамардта 'ма дæ саутæ есунмæ хист цæттæ
кæнæ, зæгъгæ, а хæрсæнтæ ба мæ барæ уадзæ!»
И лæг хъадиртæ Сослани рази фæууагъта, уайун райдæдта,
Урундухъ-æфсийнæмæ нихъхъæрттæй 'ма ин рахабар кодта æ нистауæн.
- Уæд дæ хæрсæнтæ ба кæми 'нцæ, - зæгъгæ 'й, рафарста
Урундухъ-æфсийнæ.
- Дæумæ хуæрзæнгорæггаги ка цудæй, еци лæгæн æ бæх бастадæй
'ма сæ е æрбатæруй сабурæй.
Ци хузæн лæг адтæй, зæгъгæ, бабæй æй фæрсуй Урундухъ-æфсийнæ.
Е ба ин загъта: «Уонтæбæрзонд, сæргубур, къуппæтæрних,
харадзаст, æ еу уонæбæл киунугфинст, е 'ннебæл - дзиуарæ; æ
уонти астæу сайнæг æстъалу, урух хъæстæ лæг, минкъий бор
аласабæл бадтæй».
- Мадта мæ арт бауазал æй: е Сослан æхуæдæг ку адтæй 'ма
бабæй мин мæ еунæги дæр бахуардта, - зæгъгæ, 'ма нигъгъарæнгæ
кодта.
И лæг дæр хуарзау нæбал адтæй 'ма æ байвæд фæффæстæмæ 'й.
Надмæ рауадæй 'ма кæми бæхгин, 'ма кæми хъадир! Сослан сæ æ
хæдзарæмæ ниффардæг кодта.
Адæм фæффæдеси æнцæ 'ма син Урундухъ-æфсийнæ загъта:
- Мæ фурттæй фæстегæй цæф некæд неке адтæй: амæн ба разæй
цæфæй мæлæн н’ адтæй. 'Ма 'й фæууинетæ, кæд фæстегæй цæф уа, уæд
хъæрабугъа адтæй, 'ма 'й уоми байвæретæ: уæлмæрдти баи-вæрун
аккаг ин нæ 'й. На ма кæд разæй цæф уа, уæдта хъазауати мард
фæцæй 'ма 'й æрхæссетæ е 'рвадтæлти размæ, 'ма 'й уони рæнгъæбæл
баивæретæ!
Фæдес фæццудæй 'ма ин æ бæхи мард ку фæууидта, уæдта 'й
фулдæретæ базудтонцæ, бæхи фидбилиз ибæл ке сæмбалдæй, уой, 'ма
'й сæ уæлмæрдтæмæ æрхастонцæ. Уоми ба 'й цитгинæй баивардтонцæ.

СОСЛАН ÆМА СÆРИ ХЪАБОЛÆ

Нарти нæртон адæм, еу кæми адтæй, уоми рацудæнцæ хæтунмæ
æмбурдæй: Орæзмæг, Хæмиц, Сослан, Уон, Сирдон æма Батраз.
Ци фæццудæнцæ, ка 'й зонуй, уæдта еу тæгæрсари æрбунат
кодтонцæ. Сæгтæ æруæзтæй цæгъдунцæ.
Сослан зæгъуй:
- Цæй, Тари ком ма бабæрæг кæнæн.
Коми бацудæнцæ еу сахат. Уоми адтæй мæрдзæстæ æрдозæ. Æрдози
астæу ба - хъæзæ. Хъæзгæрон æрдози - хæрнæгътæ, адæймаги æма
аллихузон. Æврагъ сæбæл æрцудæй. Æхсæземæй сæри хъаболи
бацудæнцæ. Ехæврагъ раевгъудæй. Сæрæй зæлдæмæ рахизтæнцæ.
Сослан дзоруй:
- Мæ хестæртæ, ами дессаг цидæртæ ку ес. Листæг сæмæ
æркæсетæ.
Сослан сæмæ фæффест кодта. Бæхти истгутæ хецæнæй æрцурх-та.
Лæги истгутæ дæр рахецæн кодта, куд адтæнцæ, уотæ сæ æрсагъта.
Хуййи истгутæ дæр рахецæн кодта. Дууæ егарей истгутæ дæр рахецæн
кодта. Æма дзоруй Сослан:
- Æз Хуцауæй гъенур кордзæнæн, аци дессæгтæ сæ дзамани куд
адтæнцæ, уобæл. - Æма 'ймæ фæйнердиги дзорунцæ:
- Еугурæй нæ нецæмæн гъæунцæ.
Æма сæмæ уæддæр нæ байгъуста: «Аци лæги дессаг æнæ фæу-уинун
нæййес», - æма загъта:
- А, хуцаути мæхе Хуцау, аци адæймаг, æ дзамани куд адтæй,
уотæ ци феста, цæститæ ба `йбæл ци нæ уа! - æма æ буйнаг цъæфсæ
фелваста, уомæй æй æртæ дауди æркодта. Ци адтæй, уомæй
æндагъддæр фестадæй. Рабадтæй `ма нибберигътитæ кодта.
Фæйнердигæй дес кæнунцæ, алæмæттæ. Дзоруй сæмæ:
- Ци айтæ, циуавæр айтæ?
Æма `ймæ дзорунцæ:
- Мах ба ан адæм.
- Циуавæр адæми муггаг айтæ? - сæмæ дзоруй.
- Мах ба ан Нарти адæм.
Æма сæмæ дзоруй:
- Нарти зонгæ номдзуд адæм сумах айтæ?
Етæ дæр зæгъунцæ:
- Мах ан.
- Мадта Орæзмæг дæр ами `й, Хæмиц дæр ами `й, Сослан дæр ами
`й, Сирдон дæр ами `й, Уон дæр æма Батраз дæр?
Дзорунцæ `ймæ фæйнердигæй: «Цæмæй нæ зонис?»
Е дæр сæмæ дзоруй:
- Нæ фиддæлтæй игъосгæ æрцудтæн: «Нарти адæм æнтæсдзæнæй,
цæрдзæнæнцæ берæ рауæнти. Æскъуæлхт адæм сæмæ уодзæнæй, етæ ба
фæйнæхуземæй æнтæсдзæнæнцæ».
Гъема е `ндæргъцæ исистадæй. Дзоруй сæмæ:
- Уæхе мин фæууинун кæнетæ.
Сослан дзоруй:
- Мах лæгтæ еудзæфон ан `ма уомæн гæнæн нæбал ес.
- Уæддæр мæмæ дæ къох æрхæссæ. Дæ бауæрбæл дин бамбæлон.
Сослан имæ разæй банæхстæр æй `ма `й æ коми тулфæй фæстæмæ
рагæлдзидæ. Æма `ймæ дзоруй:
- Ци фæддæ? - æ къох имæ даруй.
Æма `ймæ Сослан дзоруй:
- Дæ ком мард æсмаг кæнуй `ма дæмæ нæ бухсун.
Дзоруй имæ:
-Мадта мæмæ къилдунæрдигæй æрбацо.
Æ къох имæ равардта фæстети, къилдунæрдигæй. Æма ин æ цонги
гъолтæ, е `уæнгтæ ин рауидта. Æма `ймæ дзоруй:
- Де `уæнгти ку неци ес, ци листæг кæндтитæ дæ. Фал дæ
фæлдесонд ба æндæрхузи `й.
Сослани фæрсуй:
- Уæ цард цæмæй æй? Цæмæй цæретæ?
Æма `ймæ дзоруй:
- Нартихуари кæрдзин `ма сирди фидæй.
Æма загъта:
- Мадта уе `сæфт ку æрцудæй.
Дзоруй сæмæ:
- Мадта уæмæ зинг ес?
- Ес нæмæ.
Сослан ба 'ймæ дзоруй:
- Мадта сумах цард ба куд адтæй?
- Мах цард ба адтæй зæнхи сойнæй, сирди фид æма æндæр
уæхæнттæй. Махæн арт, зинг н’ адтæй, фал ин æ хабар ба игъустан:
«Зинг æнтæсдзæнæй!»
Сослан имæ дзоруй:
- Зæнхи сойнæй кутемæй цардайтæ?
Æ цонг фæффест кодта 'ма 'й зæнхи рауагъта е усхъи уалдæнгæ,
'ма сикъит æ къохидзаг исиста, 'ма сæмæ дзоруй:
- Гъенур уæ армитъæпæнтæ æрбадаретæ.
Сослан æ къох бадардта æма ин æ армитъæпæнтæ райдзаг кодта,
'ма 'ймæ дзоруй:
- Гъенур уой бастæрай.
Ба 'й æстардта 'ма ин нард фидау æ зæрдæ ниццавта. Æма 'ймæ
дзоруй:
- Гъенур дæу хуæрун нæбал гъæуй æстæмæй-астмæ, дон ма ку
баниуазай, æндæра.
Сослан дзоруй:
- Ардæмæ кутемæй æрæфтудтæ, ами дессæгтæ ку ес?
- Ами адтæй сæйгæ нæл, æ хабар цудæй æма 'ймæ æрбацæуи-уонцæ,
'ма сæ бахуæридæ. Уомæ гæсгæ æз дæр æрбацудтæн, - мæ бæхбæл
рабадтæн 'ма мæ егæртти хæццæ. Егæрттæ мæбæл æй раскъæрæн
кодтонцæ хъæзæй. Æма мин мæ бæхи ратъæпп ласта 'ма æрхъан æй,
'ма егæрттæ дæр фæйнердæмæ рагæлста. Еунæг цæф æй никкодтон
изазнæй. Уæдта мин мæхе зæнгитæ дæр ра-къуæрдта. Фæрсæй ма ин е
'уæнгтæ басастон мæ къохæй. Гъеууотемæй ами æрдæрæн дæн. Е ба
уин мæ хабар.
Сослан имæ дзоруй:
- Мадта лæг куд мариайтæ, сирд, уой нин байамонæ.
Æма 'ймæ уæйуг дзоруй:
- Уæртæ идæрдтæ бацæуай.
Дор исиста, дзæбæх тугул дор 'ма 'ймæ дзоруй:
- Кæми дæ?
Фæййимæ дзурдта:
- Мæнæ дæн.
Кæцæй дзурдта, уордæмæ 'й фехста. Дзоруй имæ:
- Ци фæддæ? Нæ дæбæл рауадæй?
Æма 'ймæ дзоруй:
- Нæ мæбæл рауадæй, мæхе фæттилеф кодтон.
Дзоруй имæ:
- Мадта мах еци тилефæн неци зудтан. Тилеф бабæй ци 'й?
Уæдта бабæй æд къуала бæласæ истудта 'ма 'й уомæй фехста.
Дзоруй имæ:
- Ци фæддæ, нур дæр нæма нимморæ дæ?
Е дæр имæ дзоруй:
- Мæ фалдзос дæр не 'рцудæй, мæхе фæттилеф кодтон.
Æма сæмæ дзоруй:
- Мах тилефæн неци зудтан. Сумах сайтантæ цидæр айтæ 'ма мæ
ниууагътæ, корун уи, 'ма мæ уомæй фулдæр мабал мæстæй маретæ.
Сослан имæ бацудæй буйнаг цъæфси хæццæ 'ма искувта:
- Кутемæй дæ иссердтон, ецихузи фестæ!
Æма 'й буйнагин цъæфсæй æртæ дауди æркодта, 'ма, куд адтæй,
уотæ хæрнæгътæ фестадæй.
Баздахтæнцæ 'ма 'йбæл туппур искодтонцæ, ни 'й æмбарзтонцæ.
Ранæхстæр æнцæ сæхемæ, сæ сирди мæрдтæй уæргътæ искодтонцæ,
уотемæй æрцудæнцæ сæ хæдзæрттæмæ 'ма байзадæнцæ цæргæ-хуæргæ,
алæмæттæ хастонцæ.

СОСЛАН

Нарти Сослан будурмæ бæхбæл рацудæй. Надбæл еу сундакъи
къубулойнæ æ размæ фæцæй, æма Сослан, а бабæй ци 'й, еу минкъий
си хæссон, зæгъгæ, æ къохбæл нивæндун байдæдта æма 'й берæ
фæнниванс-та, фал къубулойнæ нæ минкъийдæр кодта. Уæд Сос-лан
бадес кодта æма, къубулойнæ уæлдай минкъийдæр ку нæ кодта, уæд
æй ниууагъта.
Цæунтæ райдæдта æма еу хурдзинтæмæ бахъæрттæй. Мæнæ цæхæн
хурдзинтæ, зæгъгæ, 'ма сæмæ æхси дудагъæй равналдта, æма æхси
гъæдæ расастæй. Мæнæ дессаг, зæгъгæ, ралæуирдта æма хурдзинбæл
исхуæстæй, æма ин не скундта. Æ дууæ къохемæй ибæл исхуæстæй æма
æ уæраги сæртæй дæлæмæ зæнхи ранæхстæй, æзмæлун дæр ин нæ
бакумдта. Ниссæ уагъта.
Цæун бабæй райдæдта æма еу тургъæмæ бацудæй. Тургъи ас-тæу ба
еу устур гацца хустæй, æ хурфæй къæбистæ рæйдтæнцæ. Сослан
фæттарстæй, æ хурфæй къæбистæ кæмæн рæйунцæ, е æхуæдæг ку
'ригъал уа, уæд мæ бахуæрдзæнæй, зæгъгæ, æма æ бæх бæхбæттæнбæл
ниббаста, æхуæдæгка еу авармæ бацудæй. Авари æнæсæр кизгæ
лæудтæй. Дуйнебæл уомæй рæсугъддæр, гургиндæр зæнхæбæл силæ н'
адтæй æма Сослан дес кодта: «Хъæбæр берæ ку фæххаттæн æма æнæсæр
кизгæ ку некæд фæййидтон».
Авари фæндуртæ адтæй æма Сослан фæндур æрбайста, æма кизги
сæргинæй рауидта, æма ниддес æй: «Нуртæккæ ами æнæсæр кизгæ ку
адтæй æма ци æрбацæй!»
Фæндур цæгъдун байдæдта, кизгæ дæр кафун байдæдта, уотемæй
берæ фæккафтонцæ. Ку ниссабур æнцæ, уæд Сослан ра-дзубанди
кодта, аци бон дессæгтæ фæййидтон, зæгъгæ: «Надбæл цудтæн æма мæ
размæ сундакъи къубулойнæ фæцæй, æма 'й ни-вæндун байдæдтон.
Берæ 'й фæнниванстон æма мин уæлдай минкъийдæр нæ кодта, æма 'й
ниууагътон. Уордиги ку рацудтæн, уæд еу хурдзин мæ размæ фæцæй
æма имæ ме 'хси дудагъæй равналдтон, æма мин не скундта. Ме
'цæгæй ибæл исхуæстæн æма мæ уæраги сæртæмæ зæнхи ранæхстæн, æма
'й уæдта ниууагътон. Мæнæ тургъæмæ æрбацудтæн æма мæбæл гаццай
хурфæй къæбистæ рæйдтæнцæ. Ардæмæ æрбацудтæн æма æнæсæр кизгæ
фæууидтон. Е дæр цидæр фæцæй».
Уæд ин кизгæ дзоруй: «Еци сундакъи къубулойнæ дуйней барæн æй
æма кæд дуйней рабардзæнæ, уæд е дæр ниванст фæууодзæнæй.
Хурдзин ба дуйней æмуæз æй æма кæд дуйней исесдзæнæ, уæд уой дæр
исфæраздзæнæ. Гацца ба уой бæрæггæнæн адтæй æма, куд фæстæмæ,
адæм сæ мади хурфæй унафæ кæндзæнæнцæ. Æнæсæр кизгæ ба æз адтæн,
дæ амонд, æма, цалдæн ду æрбацудайсæ, уалинмæ мин сæр дзурд нæ
адтæй».
Кизгæн æ уиндæ, æ кондæн н' адтæй. Бæсти хуарз адтæй,
дуйнебæл уомæй рæсугъддæр н' адтæй. Бафедудтонцæ еци рауæн æма
'й рахудта Сослан, æма хуарзæй фæццардæнцæ.

СОСЛАН ÆМА НАРТИ АДÆМ

Сослан еу къуар анзей фæсте, цид, цæуидæ афæй балци æма, еу
кæми адтæй, уоми бабæй æ афæй балци цæун ку æрхъæрттæй, уæд
рабадтæй æ бæхбæл, æма рандæ 'й. Сæхемæ ба ма ниууагъта айдагъ æ
зæронд мади. Сослан афæй балци ку рандæ 'й, уæд Нарти адæм
загътонцæ: «Мадта нур мах цæмæй фæрресун кæнæн Сос-лани зæрдæ,
уæхæн ма смадзал кæнæн; æнгъæлдæн бабæй æ афæй балци рандæ 'й
æма ин уæд мах ба æ мади, ка æрцæуа, еци сабати цæрдуодæй
ниггæлдзæн зиндонæмæ».
Уотемæй еугурæй дæр исфæндæ кодтонцæ Сослани мади цæрд-уодæй
дзахани-маханмæ ниггæлдзунбæл.
Сослани мадæ уой ку фегъуста, уæд кæунтæ æма дзиназунтæ
байдæдта: «Мадта мин нур мæ фуртмæ, Сосланмæ, æ афæй балци
бунатмæ ка фæццæуа æма мин уомæн ка фегъосун кæна!»
Уотемæй æртæ цæхгун къерей ракодта. Гъæуи фæсте еу æстур цъæх
дор адтæй æма имæ уайун байдæдта. Ку имæ нихъхъæрттæй, уæдта æ
сæрбæл исбадтæй æма, æртæ цæхгун къерей æ размæ тæбæгъи
ниввæргæй, Хуцаумæ ковун байдæдта: «Йа, хуцаути мæхе Хуцау!
Мадта мин мæ сæрти еу маргъ уæхæн æртæхун кæнæ, æма мин мæ фурт
Сосланмæ æ афæй балци бунатмæ ка фæццæуа!»
Æма ма е уотæ ку кувта, уæд æ сæрти еу хъæрццигъа æрбатахтæй,
æма уой куддæр рауидта, уотæ ба имæ дзоруй Сослани мадæ дæр:
«Уæртæ хъæрццигъа! Дæ хуарзæнхæ мин Хуцау раттæд æма мин мæ
фурт Сослани афæй балци бунатмæ фæццо, æма ин фегъосун кæнæ, –
Нарти адæм дин дæ мадæбæл цæрдуодæй дзахан-маханмæ гæлдзуни
унафæ искодтонцæ æма, кæд лæг дæ, уæд марауадзæ, сабати æй
гæлдздзæнæнцæ».
- Фуддæр-фудтæ дæр дæбæл ку цæуидæ, дæ фурт Сослан алли адагæ
фидидзагæй ку дардта æма æза, уотид ке рагæлдзидæ, еци фиди
хунтæбæл ку бабадинæ, уæддæр ма мæ æхсгæ ку кæнидæ 'ма мæ, цид,
ку нæ уадзидæ, - цума 'й игъосгæ дæр нæ фæккодта, уоййау æ сæрти
ратахтæй.
Е дæр бабæй кæунтæ æма дзиназунтæ байдæдта, цалдæнмæ бабæй æ
сæрти еу халон æртахтæй æма уой хæццæ дзубанди кæнунмæ фæссабур
æй; фал ин е дæр хъæрццигъай хузæн разагъта æма 'й уоми кæугæ
ниууагъта.
Кæунтæ æма бабæй дзиназунтæ байдæдта:
- Хуцау! Мадта ма мæнæй мæгурдæр ескæми ес, еу фæххуæцæг
кæмæн нæ ес?
Уæдта еу минкъий сахати фæсте æ рæзти еу зæрбатуг æрбатахтæй
æма уой куддæр рауидта, уотæ и уосæ к’ адтæй, уомæн æ зæрдæ
фæффедардæр æй æма имæ дзоруй:
- Адæмлимæн, сагелдумæг зæрбатуг! Дæ хуарзæнхæ мин Хуцау
раттæд æма мин мæ фурт Сосланмæ æ афæй балци бунатмæ фæццо, æма
ин зæгъæ, дæ еунæг мади дин, Сослан, Нарти адæм сабати цæрдуодæй
дзахани-маханмæ гæлдзунцæ æма, лæг кæд дæ, уæд æхсæвæ-бонæ ма
разæгъæ, æма тагъд уо, кæдимайди ма 'й, зæгъгæ, уæлæбæл
баййафисæ.
- 'Ма дин фæццæудзæнæн, - загъта зæрбатуг дæр.
- Еу хатт ду къумæлтæ ку фунхтай, мæнæн ба уæ тохонай ас-
тъонæ ку адтæй æма мин бæдæлттæ ку адтæй, уотемæй ба сæ уæ тикис
тæвдæ фунукмæ ку æргæлста, æма мин сæ ку байстай, æма сæ уæ сау
гъоги æхсири ку ниртадтай, уотемæй сæ мæ астъони фæстæмæ ку
ниввардтай, уæд дин еци хуарздзийнадæ цæмæй бафеддзæнæн?
- Мадта, ка 'й зонуй, зинæууæндæ æй, æма дин дæ дзурдтитæбæл
ку не 'ууæнда, уæд мæнæ дæ хъурбæл бакæнæ мæ къохдарæн æма ин æй
æ размæ ниггæлдздзæнæ, уæдта уоми финст ес æма 'й зондзæнæй.
Æма ци кæнуй, е дæр хуарз, зæгъгæ, имæ дзоруй зæрбатуг дæр. Е
дæр ин æ хъурбæл æ къохдарæн бакодта æма ин загъта: «Нур, æхсæвæ
дæр ма разæгъæ, уотемæй тæхæ æма тагъд уо!» – æма зæрбатуг
Сосланмæ рандæ 'й, е ба фæстæмæ сæхемæ раздахтæй æма уоми хизта
Сослани.
Зæрбатуг дæр, Сослан æхсæвæр хуæрæнти фингæбæл куд исбадтæй,
уотæ имæ бахъæрттæй æма, тохонабæл исбадгæй, цъæбар-цъубур кæнун
байдæдта.
Сослан дæр фингæмæ нæбал æвналдта, фал имæ сабур бай-гъуста
æма уæдта дзоруй: «Дуар ин æрбакæнайтæ еци зæрбатугæн!»
Дуар ин æрбакодтонцæ æма тохонайæй къеламæ æрбатахтæй, æма
бабæй цъæбар-цъубур кæнун байдæдта. Сослан дæр зæнхæмæ листæг
никкастæй; уоми к’ адтæй, е 'мбæлттæ, етæ дæр дес кодтонцæ.
Уæд Сослан зæрбатугмæ дзоруй:
- Нæ ми æруагæс кæнуй.
Зæрбатуг дæр уой куддæр фегъуста, уотæ ин æ размæ фингæбæл æ
мади къохдарæн ниггæлста. Сослан уомæ ку æркастæй, уæд бау-
уæндтæй, зæрбатуг ин æцæг ке дзубандитæ кодта, уобæл, æма æ
гъæлæсидзаг нимбухта.
Е 'мбæлттæ дæр æй бафарстонцæ, цæбæл кæуис, зæгъгæ, æма син е
дæр радзурдта, зæрбатуг ин цитæ радзурдта, уони. Уæдта æ
æртикъахуг бæхбæл, æ тæрнихи ба - еунæг цæстæ, уобæл саргъ
февардта æма еци æхсæвигон ранæхстæр æй, сæумæ сабат уодзæнæй,
зæгъгæ, уæд.
Бæхæн уæхæн æртæ цæфи никкодта е 'хсæй, 'ма æ тæнæй æртæ
уафсхуари исхаудтæй, æ къохæй ба æртæ тъаффæхуари: бæх уадæнуад
'ма мегъæндзо кæнун байдæдта.
Фал ин æ мади е 'рбацудмæ Нарти адæм ниггæлстонцæ æма Сослан
дæр, æ мади ку нæбал баййафта, уæд Нарти адæми еуæрдæмæ
гъæунгтæгæнгæ рацæуидæ, иннердæмæ ба сæ æ æхсаргардæй цæгъдгæ
рацæуидæ, уотемæй, цалдæнмæ бауæгæ 'й, уалдæнмæ сæ фæццагъта.
Ку бауæгæ 'й, уæдта сæхемæ рандæ 'й æма æ бæхæй саргъ исис-
та, æхуæдæг ба медæгæй æхебæл дуæрттæ исæхгæдта æма, æнæ æндæмæ
рацæугæй, уоми кудтæй æхсæвæ дæр æма бонæ дæр. Æ лимæнтæй ин еу
уой ку базудта, уæд имæ рандæ 'й æма имæ дзурд-та, Сослан, ами
дæ, зæгъгæ. Фал имæ Сослан хъипп дæр не скодта.
Уæдта бабæй имæ нæуæгæй дзоруй:
- Сослан, рацо мæ хæццæ, æз ба дæ мæрдти Барастæрмæ фæххонон,
кæдимайди ба дæ æхемæ бауадзидæ æма дин дæ мади, ракоргæй, ести
мадзалæй рауадзидæ.
Сослан дæр уой ку фегъуста, уæд имæ æндæмæ рацудæй æма ин
загъта:
- Æй, æма мин уой мадзал ку искæнисæ, уæдта дин еци хуарз
бæргæ некæд феронх уинæ, - æма дууемæй дæр рабадтæнцæ бæхтæбæл
æма рандæ 'нцæ мæрдти Барастæрмæ корунмæ.
Ку бахъæрттæнцæ дуармæ, уæд Сослан дуар бахуаста медæгмæ,
æна, дуар мин байгон кæнай, зæгъгæ. Барастæр ба имæ æндæмæ
радзурдта: «Сослан ке дæ, уой дæ зонун æма цæмæн цæуис, уой
дæр; фал ин нæбал ес гæнæн еци гъуддагæн, еунæг гъуддаг ма ин
ес: кæд, дæ бæхбæл цал æрдой ес, уал зилди æркæнай хорæфтудмæ
дзахан-маханбæл, уæд дин æй дæ бæрагæ дæттун æма 'й исесæ
уордигкæй, æма 'й хæссæ дæ хæццæ».
Сослан дæр æ бæхбæл фæббадтæй æма, хор лæдзгутæ куд æр-
уагъта, уотемæй ибæл, æ бæхбæл цал æрдой адтæй, уал зилди
ракодта, уæдта ма зиндонæмæ ниллæууирдта, æма æ мади æ къохти
фелваста, иннетæй ба ма бæхи думæг кæбæлдæр хъæрттæй, уони дæр
ма æ хæццæ фæууæлбилæ кодта, уотемæй Барастæрæн райарфæ
кодта æма рацудæй е 'мбал æма æ мади хæццæ, æма уомæй æндæмæ
бабæй цæрунтæ æма хуæрунтæ байдæдтонцæ.

НАРТИ СОСЛАН УОДÆГАСÆЙ МÆРДТИ КУД АДТÆЙ

Нарти Сослан, еу бон кæми адтæй, уоми цауæни рацудæй. Берæ
фæххаттæй æма нецæбæл исæмбалдæй. Уæд Хуцаумæ искувта 'ма
загъта: «А, Хуцау, æдта абони уæнгæ мæ берæ ку уарзтай æма мæ
æгадæ ку некæд кодтай, нур ба а цæмæн уотæ 'й, нур ба ди корун,
æма, цæмæй Нарти астæумæ ревæдæй нæ иссæуон, уотæ».
Сослан фæссагъæс кодта, уæдта баунафæ кодта, Сау хонхи
федæрттæ ма бабæрæг кæнон, зæгъгæ. Сау хонхи федæртти
бæрзæндтæмæ ку схизтæй, уæд цæстгæсæнæй ракастæй æма дуйнебæл
сирди муггаг некæми зиндтæй, фал коми ба дæлæмæ ниу-уидта
уæргъуни асæ мегъи цъопп. Мегъи цъопп коми исхæлеу æй æма сау
хонхи дæр æримбарзта. Сосланбæл еци мегъæ уотæ æрталингæ кодта
æма, æ къæхтæмæ ку æркæсидæ, уæд сæ нæбал уидта æма загъта:
- А Хуцау! Кæд ме сæфт не 'рцудæй, уæд айæ циуавæр мегъæ 'й,
мæ къæхтæ дæр ку нæбал уинун æма, цирдæмæ цæуон, уой ку нæбал
зонун.
Берæ фæссагъæс кодта Сослан, уæдта загъта æхецæн:
- Цæй, комæрдæмæ урдугмæ цæуон æма кæд еу риндзæбæл
исæмбæлинæ.
Комæрдæмæ урдугмæ цæун райдæдта 'ма, кæми æргуридæ, кæми
рахауидæ, кæми ба цæун райдаидæ, уотемæй коми донмæ æрхъæрттæй.
Дони билæбæл еу къахнад рауидта, донмæ ниххизтæй 'ма си æ къох
ниццавта, дон цирдæмæ уайуй, уой базонуни туххæй. Дон цирдæмæ
уадæй, ецирдæмæ дони билтæбæл къахнадбæл Сослан цæун райдæдта
'ма загъта æхе меднимæр: «Аци къахнадбæл коми урдугмæ цæудзæнæн
æма мæ кæд еу дуйнебæл исæмбæлун кæнидæ».
Цæйбæрцæ фæццудæй, Хуцау зонуй, уæдта надбæл еу рауæн
æрбадтæй, æ хуаллæгутæ исиста 'ма сæ бахуардта. Æхе ку рафсаста,
уæд бабæй е 'ндурæ 'ма æ сагъæдахъи фæттæ æ дæлагис бакодта, æ
церхъ ба æ фарсбæл, уотемæй бабæй Сослан еу къахнадбæл коми
урдугмæ цæун райдæдта. Хъæбæр берæ бæнттæ фæццудæй тар мегъи
хурфи, талингæ коми, урдугмæ къахнадбæл, хъæбæр бабæй исæстонг
æй æма загъта:
- А, Хуцау! Аци зиндзийнадæ мин цæмæн искодтай? Нарти ас-тæу
мæ кой ходуйнагæй байзайдзæнæй, атемæй ку фесæфон, уæд, уæдта
истонгæй дæр ку мæлун æма мæ еу дуйнебæл цæмæннæ ис-æмбæлун
кæнис?
Никкидæр ма хъæбæр берæ бæнттæ коми фæццудæй, уæдта коми
думæгмæ рахъæрттæй æма дуйне фæррохс æй. Ракастæй, æма дин уоми
ба дуйней лигъз будуртæ, ниллæг, зæрдæн æхцæуæн, уæдта зæрдæн
дзæбæх рохс хор адтæй. Арвмæ ракæститæ кодта æма ибæл хор дæр,
æма мæйæ дæр нæ зиндтæй. Сослан хъæбæр фæддес кодта 'ма загъта:
«А, Хуцау! Ци дессаг дуйнемæ мæ бафтудтай? Мæ сувæллонæй ардæмæ
кæми нæ фæххаттæн, уæхæн рауæн ку нæбал ниууагътон, уæд атæ ци
дессаг рæсугъд будуртæ 'нцæ? Ани æз ку некæд фæууидтон, истонгæй
дæр ку мæлун. Æма кæми ци бахуæрон?»
Еци рæсугъд лигъз будури цæун байдæдта Сослан æма еу цадæмæ
нихъхъæрттæй. Цади билæбæл ба авд рæсугъд кизги, хуарз ефтонгæй
симдтонцæ. Кизгутти ку рауидта Сослан, уæд æхе меднимæр загъта:
«Гъенур ба мин кæд еци кизгуттæ ести бахуæрун кæниуонцæ».
Кизгуттæмæ ниццудæй æма сæмæ дзоруй:
- Уæ бон хуарз, хуарз кизгуттæ!
Кизгуттæ дæр имæ дзорунцæ:
- Æгас цо, Нарти Сослан! Уæлæбæл дæр дæ Хуцау берæ уарзта 'ма
дæ мæрдтæмæ дæр, дзенетмæ, дæ цар æма дæ бауæри цауæйнон рæвдзæй
æрбауагъта.
Сослан нæрæмон адтæй æма нæбал фæллæудтæй: рæсугъддæр си ци
кизгæ адтæй, уой хæццæ симди æрхуæстæй.
Сослан мæрдти, дзенети будури дæр æ фудуагдзийнадæ кæми
уагъта 'ма, семгæ-семгæй, кизги цонг фелхъивта.
И кизгæ дæр имæ дзоруй:
- Сослан! А дзенети будур æй æма ами дæр дæ фудуагдзийнадæ нæ
уадзис, уæлæбæл кудтитæ кодтай, ами, дзенети будури, уотитæ
гæнæн нæййес, æма дин аци хатт хатир фæууæд, дуккаг хатт ба уотæ
ку бакæнай, уæд дин хатир нæбал уодзæнæй.
Сослан нæрæмон кæми н 'адтæй æма бабæй дуккаг хатт дæр кизги
цонг фелхъивта. Дуккаг хатт ма ин æ цонг ку фелхъивта, уæд ин
кизгæ нæбал ниххатир кодта, Сосланæн æ базугбæл фæххуæстæй æма
'й цади астæумæ низзуввутт кодта. Сослан цади сæрбæл æ къабæзтæ
берæ фæттилдта, уæдта 'й дон æ бунмæ раиста. Дони хурфи бунмæ
цæй бæрцæ фæццудайдæ, уæдта цади бунмæ рахъæрттæй, уоми бабæй
дуйней хуарз будуртæ байгон æй. Еци будури фæццæйцудæй æма еу
рауæнмæ нихъхъæрттæй, уоми ба дин дуйней адæм ауигъдтитæй
лæудтæнцæ: ка æ къахæй, ка æ цонгæй, ка е 'взагæй, ка æ хъурæй,
сæ буни ба содзгæ дортæ цирен кодтонцæ. Сослан сæбæл хъæбæр
фæддес кодта 'ма сæ бафарста, сæ гъуддаг уотæ цæмæн æй, уобæл.
Етæ дæр ин загътонцæ:
- Мах ци бакодтан, уой нæхуæдтæ нæхецæн бакодтан: уæлæбæл
лæгъуздзийнæдтæ фæккодтан, нур ба сæ ами ба зиндзийнæдтæй федæн,
анз нин кæмæн æртæ бони, кæмæн ба æртæ къуæрей, кæмæн ба фулдæр,
ауæхæн зиндзийнадæ бавзарун мæрдти хецауæй тæрхонгонд æй.
Уæд сæмæ Сослан дзоруй:
- Хуæруйнагæй ба куд айтæ, æстонгæй ку мæлун æма уæмæ кæд
ести ес, уæд мин бахуæрун кæнетæ.
Етæ ба ин загътонцæ:
- Мах бон нæ 'й хуæруйнаг райсун нæхецæн дæр, æнæ бафæрсгæй,
фал мæнæ аци надбæл цо æма лæг æма уосæмæ нихъхъæртдзæнæ, æма
дин етæ байамондзæнæнцæ, кæми бахуæрай, уæхæн рауæн.
Сослан дæр, ци над ин байамудтонцæ, еци надбæл рацудæй æма еу
лæг æма уосæмæ æрхъæрттæй: лæг æ гъæлæсæй цæхæртæ ундта, уосæ ба
имæ æ къохтæ бадаридæ, сæхуæдтæ ба сæ дууæ дæр нимпулдæнцæ.
Уæ бон хуарз, зæгъгæ, сæмæ дзоруй Сослан.
Етæ дæр имæ дзорунцæ:
- Æгас цо, Нарти хуарз Сослан, уæлæбæл дуйнебæл дæр дæ Хуцау
берæ уарзта 'ма дæ мæрдтæмæ дæр дæ цар æма, уотæ, дæ бауæри
æрбауагъта, уæдта дин ами дæр хъæбæр хуарз бунат уодзæнæй.
Сослан дæр бабæй сæмæ дзоруй:
- Ци дессаг айтæ, ци кодтайтæ? Уæ гъуддаг уотæ лæгъуз цæмæн
æй?
Етæ дæр имæ дзорунцæ:
- Нæхе фудæй атæ гъезæмарæ кæнæн, уæлæбæл дуйней бийнонти
астæу нæхецæн сосæггæй хецæн хуæруйнæгтæ кодтан 'ма нур ба еци
давддзийнадæ мæрдти аци зиндзийнадæй федæн: анз æртæ бони атæ
фæгъгъезæмарæ кæнæн, мæрдти хецау нин гъеууотæ истæрхон кодта.
Уæд сæмæ Сослан дзоруй:
- Æз æстонгæй мæлун, кæд уæмæ ести ес бахуæруйнаг, уæд мин
раттетæ.
Етæ дæр имæ дзорунцæ:
- Сослан, дæу Хуцау берæ уарзуй æма ма гузавæ кæнæ, ба дæ
æфсаддзæнæй, махæн ба нæ бон нæ 'й нæхецæн райсун дæр, æнæ
бафæрсгæй, фал мæнæ уоци надбæл цо, еу уосæмæ нихъхъæртдзæнæ,
æма дин ейæ бахуæрун кæндзæнæй.
Ци над ин ниййамудтонцæ, Сослан еци надбæл рацудæй æма еу
уосæмæ нихъхъæрттæй. Уосæ сугъзæрийнæ къелабæл бадтæй,
сугъзæрийнæ цетенæ æ рази, уæдта алли хуæруйнаги дзæбæхæй æ раз
идзагæй лæудтæй. Сослан имæ дзоруй:
- Дæ бон хуарз, дзæбæх уосæ!
Е дæр имæ дзоруй:
- Æгас цо, Нарти хуарз Сослан! Уæлæбæл дуйней дæр дæ Хуцау
берæ уарзта, нур ба дæ мæрдтæмæ дæр дæ цар æма дæ бауæри
æрбауагъта, уæдта бунат дæр ами, дзенети, дæуæн хуарз ес.
Уæд имæ Сослан дзоруй:
- Дæ гъуддаг алцæмæй дæр дæуæн уотæ хуарз цæмæн æй?
Е ба ин загъта:
- Авд лæхъуæни 'ма мин авд ности адтæй æма се 'гасей дæр
æнхузон уидтон, се 'гасемæн дæр хуарз адтæн, æма мин етæ дæр
хуарз адтæнцæ. Мæ къохи хъæбæр берæ адтæй æма дæттунæй нæ
аурстон, æма, кедæр фæллæвардтон, етæ нур ба мæ размæ кæдзосæй
лæуунцæ.
Уæд бабæй имæ Сослан дзоруй:
- Мадта æстонгæй мæлун æма мин ести бахуæрун кæнæ.
- Нуртæккæ, - зæгъгæ, имæ дзоруй, - мæ къохи, Хуцауи фæрци,
берæ ес.
Æма ин фингæбæл еу æртæ къæбæри февардта. Сослан фингæмæ
кæсуй æма ниссагъæси 'й, еци æртæ къæбæри мин цæй фагæ 'нцæ,
зæгъгæ. Уосæ ба имæ дзоруй:
- Сослан! Цæбæл сагъæс кæнис? Хуæргæ цæмæннæ кæнис?
Сослан исбадтæй æма хуæрун райдæдта, фингæй еу къæбæр ку
исесидæ, уæдта бабæй æ бунати æндæр къæбæр равзуридæ, уотемæй
Сослан æхе бафсаста, фингæ ба уæддæр уæлдай ревæддæр нæ фæцæй.
Сослан ку бахуардта, уæдта бабæй уосæмæ дзоруй: «Хуарз уосæ,
хуæрун дæр мин бакодтай, фал ма ди еу гъуддаг корун: Хуцауæй мин
ракорæ, цæмæй уæлæбæл дуйнемæ фæстæмæ исхезон æма цæмæй Нарти
астæу мæ кой ходуйнагæй нæ байзайа, Сосланæн, зæгъгæ, æ мард
кæми фесавдæй, е дæр нæбал исбæрæг æй».
Уосæ ба ин загъта:
- Мæн бон дæу ракорун нæ 'й, фал мæнæ аци надбæл иссо 'ма еу
дзæхæрадонæмæ нихъхъæртдзæнæ, е ба уодзæнæй дзенети дзæхæрадонæ,
дзæхæрадони бæлæсти буни ба хъæбæр берæ сувæллæнттæ гъазунцæ,
гъема, уони бон æй дæу ракорун мæрдти хецауæй.
Сослан еци уосæн райарфæ кодта æма ин е ци над байамудта, еци
надбæл рацудæй. Цæй бæрцæ фæццудайдæ, уæдта дзенети
дзæхæрадонæмæ æрхъæрттæй. Дзенети дзæхæрадонæй имæ дуйней
сувæллæнттæ ракастæй æма имæ дзорунцæ:
- Æгас цо, хуарз Сослан, Хуцау дæ уæлæбæл дуйней дæр берæ
уарзта 'ма дæ мæрдтæмæ дæр дæ цар æма дæ бауæри æрбауагъта,
уæдта дин бунат равардта мæнæ дзенети дзæхæрадони мах хæццæ.
Сослан син, æ хабар ци адтæй, уой радзурдта. Сувæллæнттæ ба
ин загътонцæ:
- Коргæ дæ ракæндзинан мæрдти хецауæй, фал мабал цо уæлæбæл
дуйнемæ, фæсмон кæндзæнæ, уæхæн барæ сувæллæнттæ 'ма дæуæй
фæстæмæ адæмæй некæмæн ес, æма дин ами, дзенети дзæхæрадони
хуæздæр æй.
- Мæ сæрмæ 'й нæ хæссун, - загъта Сослан. - Нарти астæу ми
еци кой ку рацæуа, Сослани мард, зæгъгæ, кæми фесавдæй, е дæр
нæбал исбæрæг æй!
- Мадта дæ кæд уотæ хъæбæр фæндуй уæлæбæл дуйнемæ, Нартæмæ
раздæхун, - загътонцæ сувæллæнттæ, - уæд нæ хæццæ рауай уæртæ
дзæхæрадони кæронмæ мæрдти хецаумæ æма дæ, гъе, уомæй
ракордзинан мах.
Æма Сослан сувæллæнтти хæццæ рацудæй æма 'й дзæхæрадони
кæронмæ мæрдти хецаумæ, еу устур бæгънæг лæгмæ, æ гъунтæ
аллирдæмæ рафелауæ-бафелауæ кодтонцæ, æ цæститæ цæхæрау
æрттивтонцæ, æ даргъ рехæ ба е усхъитæбæл фæстæмæ рагæлста 'ма
си е скъелтæ æримбарзта, уæхæнмæ 'й бахудтонцæ 'ма ин загътонцæ:
- Мæнæ Сослани фæстæмæ раздæхун фæндуй уæлæбæл дуйнемæ, Нарти
астæумæ, цæмæй æ ходуйнаги кой нæ байзайа Нарти астæу, Сосланæн,
зæгъгæ, æ мард дæр ци фæцæй, е дæр нæбал исбæрæг æй æма ди
корæн, цæмæй ин над раттай, уой.
Мæрдти хецау ба син загъта:
- Ма кæнæ, Сослан, фæсмон кæндзæнæ, ардигæй мабал æздæхæ
фæстæмæ, уæлæбæл дуйнемæ.
Сослан ба загъта:
- Нарти астæу хъæбæр кадгинæй фæццардтæн, нур ба еци кой ми
байзайун Нарти æхсæн мæ сæрмæ нæ хæссун æма мин æнæ раздæхун нæ
ес, кæд мин над дæттис, уæд.
- Мадта дæ ронæ фехалæ 'ма мæмæ дæ фæсонтæ æрбадарæ, -
зæгъгæ, имæ дзоруй мæрдти хецау.
Сослан æ ронæ фехалдта 'ма мæрдти хецаумæ æ фæсонтæ бадардта.
Мæрдти хецау дæр Сосланæн æ дууæ уонебæл æ дууæ къохи æривардта,
æхуæдæгка ин загъта:
- Ка 'й зонуй, уæлæбæл дуйней ку не 'ууæндонцæ, мæрдти ке
адтæ, уобæл, уæд сæмæ дæ фæсонтæ бавдесдзæнæ.
Æхуæдæгка сувæллæнттæмæ фæгъгъæр кодта æма дзенети
дзæхæрадони бæгънæг сувæллæнттæ дæр сæ базуртæ фергъувтонцæ,
испæр-пæр кодтонцæ, зелун райдæдтонцæ. Уони базурти дунгæй ба
зелæн дунгæ фелвæстæй æма Сослани фелваста, хæрдмæ 'й хæссун
райдæдта, хæссун, æма 'й уæлзæнхæ фæккодта. Уæлзæнхæ ку фæцæй,
уæд гъæумæ æрбацудæй æма гъæунгти ку фæццæйцудæй, уæд еугурæй
дæр Сослани размæ уайун байдæдтонцæ, 'ма ибæл цийнæ кодтонцæ.
- Æгас цо, Сослан! Ацал-ауал анзи кæми фесафтдæ?
Нарти астæумæ æрбацудæй æма ибæл етæ дæр фæццийнæ кодтонцæ,
уæдта 'й бафарстонцæ, уал анзи кæми адтæй, уобæл.
Сослан ба син загъта:
- Мæрдти адтæн æма дзенет дæр, æма зиндони дæр фæууидтон.
Уæд имæ Сирдон дзоруй:
- Сослан, кæмидæр дзæгъæл фæххаттæ, нур ба æрцудтæ æма,
мæрдти адтæн, зæгъгæ, зæгъис!
Сослан дæр æ уæллаг гурæ рабæгънæг кодта 'ма сæмæ æ фæсонтæ
равдиста, æ фæсонтæбæл ба финст адтæй: «Мæрдти Барастур».
Еци финст ку байаргъудтонцæ, уæд си баируагæс æй, Сослан
мæрдти ке адтæй, е, уæдта, мæрдти хецау «Барастур» ке хуннуй,
уой дæр базудтонцæ.
Гъема, гъеуæдæй ардæмæ байзадæй мæрдти хецауи ном «Мæрдти
Барастур», зæгъгæ.
Сослан ба уой фæсте дæр Нарти æхсæн дзæбæх фæццардæй.

СОСЛАНИ МÆЛÆТ ÆМА ОЙНОНИ ЦАЛХ

Нартæ Устур нихæси цæлхæмбурдæй бадтæнцæ 'ма син Сослан
загъта: «Цауæни фæццæуæн».
Нарти дзæбæхтæ исарази æнцæ æма Хузæдзæгатмæ цауæни рандæ
'нцæ.
Æстæмæй-астмæ фæххаттæнцæ 'ма неци ирдтонцæ. Нартæ
раздахтæнцæ. Сослан ба ма æ уæластæн хæтун райдæдта. Ци
фæххаттæй, уæдта Хъуми будури еу цидæр уорс фæууидта; цæун имæ
райдæдта, ни 'ймæ хъæрттæй 'ма дин е ба уорс гъæуанз.
Фехста æй 'ма и гъæуанз ралигъдæй. Сослан дæр, кумæ
фехста, уордæмæ бацудæй 'ма уоми ба тоги кæлæнтæ.
Æгъзæлбæл цæун райдæдта Сослан æма 'й денгизи хъæзæмæ
бахаста. Уоми ба еу устур æрдозæ, æ астæу ба - æ конд, æ уиндæн
нæ, уæхæн кизгæ. Сослан имæ дзоруй:
- Ами еу сирд ниццавтон 'ма неци фæууидтай?
Е ба 'й фæрсуй:
- Ка дæ, уой мин зæгъæ.
- Нарти Сослан дæн, фал мæ цæф сирд ами фесавдæй 'ма 'й кæд
ескæми фæууидтай, уæд мин æй байамонæ!
- Мадта кæд Сослан дæ, уæдта ацал-ауал бони æз дæу ку
агурдтон 'ма мæ дæхецæн бийнонтæн аккаг искæнæ, æз ба дæн Фид-
Уаней кизгæ (уæларвон Марсуги кизгæ).
Сослан ба ин загъта, дæу хузæн цади бадæг цубур дзæргъитæ
Сослан берæ фæууидта 'ма уони æнккæтей бийнонтæн нæ хаста,
зæгъгæ, 'ма æ бæхи къембур ракъуæрдта.
И кизгæ дæр æ цæстисугтæ æркалдта 'ма æ фидæмæ иссудæй, 'ма
ин рагъаст кодта, Сослан мæбæл нæ банвæрстæй, зæгъгæ.
'Ма ин е ба загъта, нæ дин загътон, еци лæгмæ дæхе къахæй ма
цо, нæ дæбæл банвæрсдзæнæй, зæгъгæ.
Уæдта æ фæсдзæуийнæ, Ойнони Цалхæн, загъта:
- Цо, æма Сосланбæл куд разелай, уотæ.
Курд-Алæгон æй нæуæгæй баисардта 'ма Ойнони Цалх Сослани
марунмæ æрцудæй.
Сослан æй ку рауидта, уæд æй сорунтæ райдæдта 'ма 'й сау
гъæдæмæ батардта. И Цалх фиццагидæр фæрбунбæл балигъдæй 'ма 'й
фæракæгæнгæ бацудæй; неци ин истухæ кодта 'ма 'й Сослан дæр
ралгъиста: «Ке лæг лæгъуз, ке гал лæгъуз, уой хай фæууо!»
Уæдта фатхъæдбунбæл балигъдæй 'ма ин е дæр неци исбилдогъ
кодта. Уой дæр ралгъиста Сослан:
- Арти басодзунмæ дæ куд агоронцæ, уотæ дæ Хуцау искæнæд!
Уордæгæй ба æхсæрбунмæ ратухстæй. Уоми ба и цилпæ хумæллæги
хæццæ исеу æй 'ма Цалхбæл тухсун райдæдта, 'ма 'й Сослан
баййафта.
Адæмæн уæ Хуцау хуасæ фæккæнæд, зæгъгæ, райарфæ кодта фиццаг
æхсæрæ 'ма хумæллæгæн, уæдта Ойнони Цалхæн хъамуциæй æ бæрзæй
нилхъивта, 'ма ин æ сæр церхъæй æркъуæрон, зæгъгæ, куд загъта,
уотæ ба имæ и Цалх исдзурдта: «Уасхæ нæ ас-тæу, - æртæ бонемæ
Уæрппи буни Хæрани туппурбæл дæ рази ке уодзæнæн, уобæл; нур ба
мин аци надбæл мæ уоди монди ма бацо!»
Уасхæ нæ раттун ба фиццаг адæмæн н’ адтæй 'ма 'й Сослан
рауагъта. Ойнони Цалх мæлæтæй раздахтæй æ хæдзарæмæ. Ци рацудæй,
уæдта ибæл Сирдон рамбалдæй 'ма 'й фæрсуй, цæбæл уотæ мæтъæлæй
цæуис, зæгъгæ.
Е ба ин загъта:
- Сосланæн уасхæ равардтон, æртæ бонемæ Хæрани туппурбæл ке
уодзæнæн, уобæл 'ма мæ маргæ кæндзæнæй, 'ма уобæл мæтъæл дæн.
Мæхе бон ба нецибал æй, мæ Цалхи ком багъзалдæй.
- Дæу ку исардта Курд-Алæгон, уæд æз дæр уоми адтæн 'ма дин
де 'фсæйнагæй еу къæртхуар радавтон; нур ба дин æй дæттун 'ма
нæуæгæй дæхе баисæрун кæнæ, дæ къæрттитæ дæр уомæй бампъозун
кæнæ, 'ма Сослан уоми хусгæ куд кæна, уотемæй ин æй æ уæргутæбæл
разелæ, æндæра борæмæзæй исард æй, 'ма 'й нæ никкæрддзæнæ!
Ойнони Цалх исарази æй. Сирдон дæр ин æ къæртт февардта. И
Цалх Курд-Алæгонмæ исхъæрттæй 'ма 'й е дæр нæуæгæй баисард-та.
Ойнони Цалх æхебæл æ зæрдæ ку бадардта, уæд разилдæй æма Хæрани
туппурбæл Сослани хусгæ æриййафта, 'ма ин æ дууæ уæрагебæл
разилдæй. И уæргутæ рахаудтæнцæ 'ма ма Сосланæн айдагъ æ
къудурон æризадæй.
Ойнони Цалхи ма идардмæ рауидта 'ма æ уæргутæбæл мудзуратæ
рабаста, 'ма 'й сорун райдæдта; æр æй хæстæгутæ кодта 'ма имæ
Ойнони Цалхмæ Сирдон дзоруй, хумгондмæ æфтауæ, зæгъгæ.
Ойнони Цалх дæр хумгондмæ зелун райдæдта 'ма 'й Сослан нæбал
æййафта; хумгонди æ мудзуратæ хæссун райдæдтонцæ 'ма рахъан æй.
Æ тог алли пазбунæй калдæй, уотемæй, кæдмæ хуми хъанæй
лæудтæй Сослан!
Уотæ ба æ сæрти еу халон æртахтæй 'ма кæуй Сосланбæл:
- О, нæ алли бони идзаг фингæ, алли ком нин фидæй 'дзагæй ка
дардта, куд ма цæрдзинан!
Сослан дæр имæ дзоруй:
- Рауай, мæнæ ци фидтæ æмбуйдзæнæй, уонæй еститæ рахуæрæ,
кенæ ка ниххуæстæй, еци тоги гæппæлтæй.
Халон дæр имæ æхе æрбаласта 'ма 'й уæдта Сослан дæр
ралгъиста:
- Бон изæрмæ адæми куд æлгъетай, е ба сæбæл куд нæ цæуа, ду
ба уобæл æхсæвæ-бонмæ дæ къахæй бæласи къадобæл ауигъдæй куд
лæууай, уотæ.
Уæдта имæ робас æрцудæй; фæхъхъонц кодта, уæдта Сослани
тогтæмæ æхе баласта 'ма 'й е дæр ралгъиста:
- Адæм дæ дæ цармæ сорæнтæ, дæ фид ба куйтæн дæр хæран
фæууæд!
Æрæгиау ба имæ берæгъ æрцудæй 'ма ибæл е ба зæрдæй фæккудтæй.
Сослан дæр ин хуæрун кодта æ фидæй, ниуазун ин кодта æ тог
'ма и берæгъ бунтон никкæуидæ, нидздзиназидæ.
Е 'цæггадæ ин ку базудта Сослан, уæд ин райарфæ кодта:
- Бацæунмæ дин мæ зæрдæ куд уа, раздæхунмæ ба æнæкурд тæтон
кизги зæрдæ, уотæ!
Уæдта Сирдон фестадæй 'ма идардæй кæугæ æрбацудæй:
- Нарти хуæрзигурд Сослан! Дæуæн ауæхæн æгадæ мæлæтæй рамæлун
аккаг бæргæ н’ адтæй!
Сослан ба ин загъта:
- Дæ кæун ниууадзæ, фал мин Нартæмæ гъæргæнæг фæццо!
- Фестæгæй кæд уодзæнæн 'ма дæ бæхбæл цæуон!
- Мæ цæстæуингæй мæ бæхбæл сомигонд дæн 'ма ибæл еу аууони
рабадæ, 'ма цо!
Сирдон дæр æй еу тæрфæмæ баласта 'ма ин е 'фтаугити буни
кокойни синдзитæ бакодта, уотемæй ибæл рабадтæй, 'ма 'й Сослани
рæзти æрбатардта хъиллиппитæгæнгæ.
Ци æнахъæл æй дæ бæх, Сослан, зæгъгæ, имæ дзоруй.
- Гъо, цийфæнди дæр уæд, тагъд цо æма Æхсийнæн фегъосун кæнæ!
Сирдон и бæх ниххуаста 'ма еци-еу уадæй Нарти Устур нихæси
рæзти исцудæй. И бæхæн æ хед æ фæсхъостæй калдæй хъоппæгътæй, æ
тог алли пазбунæй калдæй 'ма уотемæй Нарти Алæгмæ исмедæг æй.
Уоми ба Нартæ кувди бадтæнцæ.
Сослани хабар ку фегъустонцæ Нартæ, уæд имæ хъæндзалгун
уæрдунтæ ракодтонцæ, хуарз ин цирт исдастонцæ 'ма Сослан цæрдæй
æ циртмæ бацудæй, æ цирти хицæмæ.
Æ циртмæ цæунбæл ба бауосиат кодта:
- Мæ церхъ, ме схъæр, мæ сагъæдахъ - уони Деденæги фурт
Ерæхсауæн раттетæ 'ма мин е мæ тог райсæд Ойнони Цалхæй. Мæ бæх
ба мин афæй исхæссетæ, уæдта 'й Сирдонæн раттетæ, е ба ибæл
æхецæн еститæ коса!
Æхсæртæгкатæй ма к’ адтæй, етæ исæнхæст кодтонцæ Сослани
уосиат.
Деденæги фурт Ерæхсау дæр Ойнони Цалхи фæсте зелун рай-дæдта
'ма 'й некæми ирдта, уæдта 'й, къæсибадæг уоси амундæй, зæронд
уæлмæрдти еу ихæлд уобаййи иссердта Нарти устур богъа, 'ма ибæл
исæмбухта.
Ерæхсау дæр имæ ниццудæй 'ма 'й уоми листæг къуæхтæ никкодта.
Сирдони ба Сослани бæх, донмæ 'й куд ласта, уотемæй ниццавта
æ зæбæтæй 'ма е дæр рамардæй.

СОСЛАН МÆРДТÆМÆ КУТЕМÆЙ ЦУДÆЙ

Ойнони Цалх Сосланæн æ зæнгитæ ку рахаун кодта, уæд ин Нартæ
хуарз цирт исаразтонцæ 'ма Сослан цæрдæй циртмæ бацудæй.
Сосланæн искурдиадæ адтæй 'ма ракурдта Хуцауæй, алли фæдеси дæр
ин рацæуни барæ куд адтайдæ, уотæ. 'Ма фæдес ку фæццæуидæ, уæдта
æ циртæй ралæборидæ 'ма уотемæй Нартæн агъаз кодта мæрдтæй дæр
ма.
Еу хатт ба Нарти хугæс Сослани цирти рæзти æрцудæй 'ма
фæффæдес кодта:
- Гъæй, Сослан, нæ фонс нин фæттардæуй!
Сослан дæр рагæпп ласта, ракæсæ-бакæсæ ракодта 'ма дзоруй
хугæсмæ:
- Цирдæмæ фæдес?
- Фæдес нæййес, фал дæ некæд фæууидтон 'ма уой туххæй
фæгъгъæр кодтон, кæд дæ фæууининæ, зæгъгæ.
Гъигæ ин куд н’ адтайдæ 'ма Сослан ракурдта Хуцауæй, мæрдтæй
æздæхæн ин куд н' адтайдæ, уотæ. Мæрдтæй æздæхæн ин нæбал адтæй,
фал мæрдтæмæ цæун дæр не 'ндиудта æ тоггин Тотрази фурт
Алибегæй.
Нарти дзæбæхтæй уоми к’ адтæй: Саулæг, Хуарз Хириуфий,
Къантдзи фурт Сæууай, уадмеритæ, гумеритæ, сæдсæронтæ 'ма
авдсæронтæ имæ цудæнцæ, 'ма ин разæгъиуонцæ: «Мах дæ дзенетмæ
бахондзинан, нæ бон дин алкæмæн дæр исуодзæнæй, еунæг Тотрази
фурт Алибегæн дин нæ бон неци 'й!»
Сослан дæр сæмæ фегъосидæ, уæдта сæ æхецæй ратæридæ:
- Рандотæ, бунлийгитæ! Æз дæр уомæй тæрсун 'ма сумах, Сос-
лани мæрдтæмæ ка бахъæртун кæна, уæхæнттæ н' айтæ!
Æрæгиау ба имæ Сайнæги фурт Алий æрцудæй 'ма уой хæццæ
ранæхстæр æй. Цæун райдæдтонцæ 'ма мæрдтæмæ ку бахъæрттæнцæ, уæд
Сосланмæ, - фиццагидæр кизгæй, уосæй кæмæн батухæ кодта, етæ сæ
содзинттæ, сæ кæрдæнтæ сæ разæй хæсгæй, сæхе раскъардтонцæ.
Сайнæги фурт Алий дæр сæмæ рауозгæлдтæлтæ кодта 'ма кизгæй дæр,
уосæй дæр банæлæгтæ 'нцæ.
Уой фæсте ба сæ æруидта Тотрази фурт Алибег 'ма сæмæ е
рауадæй. Алий дæр ибæл фæгъгъæр кодта 'ма Алибег фæссабурдæр æй.
Еу ма ибæл фæгъгъæр кодта 'ма бабæй рагубурдæр æй. Æртиккаг хатт
ибæл фæгъгъæр кодта 'ма уæдта æ уæраги сæрмæ зæнхи рахастæй
Алибег.
Сослан æма Сайнæги фурт дæр бацудæнцæ 'ма зиндони цади
билæбæл æрлæудтæнцæ. Уоми ба Сослан е 'нæниййергæ мади - Æхсийни
фæууидта. Сослан имæ фæллæборуй 'ма 'й и цади дон иннæ билæмæ
райсуй, уотемæй нур дæр ма архайуй уой исесунбæл, 'ма ин æнтæсгæ
ба нæ кæнуй.
Ахæри хъиамæт ку æрцæуа, уæди уæнгæ Сосланæн дæр, æ мадæн дæр
уомæй банцайæн нæййес. Уæдта ахæри бони фиццагидæр Тотрази фурт
Алибег æма Сосланæн тугъд уодзæнæй.
Бæхфæлдист кæмæн адтæй, æ хисти догъ кæмæн уадæй, циртдзæвæн,
хъабагъ кæмæн адтæй, етæ, ка - æ бæхи сæрæй, ка - æ
циртдзæвæнæй, ка - æ хъабагъи сæрæй кæсдзæнæй еци тугъдмæ.
Уой фæсте ба ахæр рацæудзæнæй 'ма Æхсийнæ æносмæ зиндони
байзайдзæнæй, Сосланæн алли фудеуæгдзийнадæбæл ке агъаз кодта,
уой туххæй.

СИРДОН
СОСЛАН ÆМА СИРДОНИ РАЙГУРУНИ ТАУÆРÆХЪ

Нарти Алæгæн инсæй лæхъуæни райгурдæй. Уонæн сæ кæстæр
хундтæй Сосæг-æлдар. Æ фидæ 'й нецæбæл исахур кодта фонсæй æндæр
'ма Сосæг-æлдар уони хæццæ хаттæй 'ма цардæй.
Сосæг-æлдар ма биццеу ку адтæй, уæд æй æ фидæ æскъæти
бакодта, æ хæццæ ба ма æртæ фуси æнæ фурæй. Етæ еунæг анзмæ сæдæ
фуси бацæнцæ.
Сосæг-æлдар и фонси хæццæ уотæртти цардæй. Ци ибæл рацудæй,
Хуцау æхуæдæг зонуй, 'ма æ фонс уорамун нæбал фæразта.
Еу бон кæми адтæй, уоми ба сæ Терк-уордгутæ исæскъардта 'ма
сæ гъæуай кодта, - лæг еунæг фус куд гъæуай кæна, уотæ.
Æхсийни унæут фæлгæсæнæй ракастæй 'ма загъта: «Ауæхæн дессаг
некæд фæууидтон: дæлæ и будуртæ фонсæй басау æнцæ, гъæуай ба сæ
еунæг лæг кæнуй!»
Æхсийнæ ракастæй фæлгæсæнæй 'ма и фиййауи ку фæууидта, уæдта
уæрдун раефтиндзун кодта 'ма Терки билæмæ ниццудæй.
Уоми ба æхе мадиард бæгънæг искодта.
Сосæг-æлдар силæстæг бæгънæгæй некæд фæууидта 'ма фæддес
кодта, уæдта еу дорбæл рафунæй æй 'ма фертайуйнаг æй.
Æхсийнæ 'й куд нæ балæдæрдтайдæ 'ма ниффардæг æй. Сосæг-æлдар
дæр æхе ниртадта 'ма рандæ 'й æ фонси хæццæ.
Цидæр адтæй, Æхсийнæ и бæнттæ нимайун райдæдта и дорæн.
Æ афонæ ку æрхъæрттæй, уæдта дор бакъæртт кодта 'ма имæ дори
нафæй биццеу ниххудтæй. Биццеу ин загъта: - «Дæ хъиамæт мабал
фæдздзæгъæл кæнæ! Нур ба мин лилагъз искæнæ 'ма мæ Курд-Алæ-
Уæргонæн баисæрун кæнæ, е ба айдагъ болат исуон!»
Æхсийнæ дууадæс уæрдуни дорин æвзалу æрбаласта, лилагъзи дон
никкодта 'ма 'й кунцгоми истæвдæ кодта, уæдта 'й и биццеу
ниввардта 'ма ин æ уæрагисæртæ нæ рамбарзта.
- Дæ хъиамæт дзæгъæл кæнуй, рæхги дон æрбадавæ, - зæгъгæ,
'ма Æхсийнæ æхуæдæг донмæ рауадæй. Донгæс ин дон нæ лæвардта 'ма
уæдмæ и биццеу рауазал æй, æма æ уæрагисæртæ æнæ исард
байзадæнцæ.
Уæд Æхсийнæ æ думæггæгтæ бацагъта æма Сирдон æрлæуирдта.
Ралигъдæй.
Биццеу имæ дзоруй:
- Гъе, мæ бæрцаг æрвадæ, кумæ ледзи? Натар-Уатари фурт Сирдон
дæ ном фæууæд!
Сирдон ба ин загъта:
- Сосæг-æлдари фурт, сосдорæй хуæрзигурд Сослан ба дæу ном
фæууæд!
Еци бонæй ба сæ рамæлæти бонмæ Сослан æма Сирдон кæрæдзей
фæдбæл некæд рацудæнцæ.

НАРТИ ХИЙНÆ СИРДОН

Уорæзмæг, Хæмиц æма Сослан ранæхстæр æнцæ хæтунмæ. Сирдони ба
фæххудтонцæ кæстæрæн. Сирдон, мæ бæх нæ фæразуй, зæгъгæ,
исрæуонæ кодта надбæл. Сослан и къуари кæстæр адтæй æма 'й æ
фæсабæрцæ исæвардта. Сирдон ин æ зинггæнæнтæ радавта. Уæдта 'й
Хæмиц исæвардта æ фæсабæрцæ æма уой зинггæнæнтæ дæр радавта.
Уорæзмæгæн дæр уотæ бакодта.
Изæрæй еу тагрæбунмæ се 'хсæвеуат æрхастонцæ. Сослан е
'мбалти уосонгæ кæнунмæ фæууагъта, æхуæдæг ба, рахæтон, зæгъгæ,
рандæ 'й. Уотæ рæхги ба еу саг раирдта, фæ 'й æхста æма 'й
рамардта. Ба 'й кой кодтонцæ.
Зинг никкæнæн, зæгъгæ, 'ма сæ зинггæнæнтæ райагурдтонцæ, 'ма
сæ нæбал иссердтонцæ. Сирдон ба бæласи сæрмæ исхизтæй сог
кæнунмæ æма сæбæл гириз кодта:
- Атæ ба цауæни рацудæнцæ!
Уотæ рæхги ба еу хонхи рæбунæй хъуæцæ иссудæй 'ма рохс
ферттивта. Сослани рарвистонцæ уордæмæ зинггор. Е дæр бахъæрттæй
уордæмæ æма дин уоми ба дууадæс уæйуги. Ба 'й худтонцæ Сослани и
уæйгутæ 'ма 'й, дæхе ратавæ, рагъар кæнæ, зæгъгæ, уæллæй сиребæл
исбадун кодтонцæ æма ин æнæдон санс æ буни рауагътонцæ.
Сослан ниццæфстæй къелабæл æма некæмибал зиндтæй. Хæмици имæ
рарвистонцæ. Хæмиц дæр бацудæй и рохсмæ, бадзурдта 'ма имæ
уæйгутæ рацудæнцæ, ба 'й худтонцæ,Сослани дæллæй æй исбадун
кодтонцæ 'ма 'й уоми къелабæл ниццæфсун кодтонцæ. Сос-лан дæр ин
барæй неци загъта.
Куд некæми зиннунцæ, зæгъгæ, 'ма сæмæ Уорæзмæг æхуæдæг рандæ
'й.
Бахъæрттæй сæмæ æма багъæр кодта, зинггор уæ ку æрбарвистон
æма ци фæцайтæ, зæгъгæ.
Уæйгутæ имæ рауадæнцæ, медæгмæ 'й бахудтонцæ, е 'мбалти
дæллæй æй æрбадун кодтонцæ, æ буни ин æнæдон санс рауагътонцæ
æма е дæр ниццæфстæй.
Уой фæсте ба Сирдон низзинг кодта. Саги мардæй æхе исæфсаста,
уæдта дууæ æхсæрфæмбали æ бецъотæбæл ниббаста æма уотемæй
ранæхстæр æй е 'мбалти агорунмæ. Ба сæмæ хъæрттæй, ба 'й
худтонцæ и уæйгутæ.
Исбадæ, зæгъгæ, имæ дзорунцæ.
Сирдон ба зæгъуй:
- Сæхуæдтæ кæстæргай уæллæй ке сбадтæнцæ, е берæ нæма æй?
Никки ба ма æз дæр уони рæнгъæбæл! Ме 'лдартæ æнцæ атæ æма сæ
рæнгъæбæл нæ фæббадун.
Хускъадони фунукбæл уой исбадун кодтонцæ. Санс ин æ буни
рауадзиуонцæ æма фунуки рафардæг уидæ.
Уæд дин Сирдон зелæн кæнун райдæдта æма и уæйгути Сос-ланмæ
фæккодта. Сослани син феууæрдун кодта хуарз, уæдта сæ Хæмицбæл
райардудта, уæдта Уорæзмæгбæл. Уотемæй сæ хуарз феууæрдун кодта.
Уæдта и уæйгути сæ кæрæдзей медæг искодта, ба сæ авинста æма сæ
кæрæдзей фæццагътонцæ.
Етæ ку æрмардæнцæ, уæд Уорæзмæг, Хæмиц æма Сослан лихстæ
кæнун райдæдтонцæ Сирдонæн:
- Ести мадзалæй нæ фæййервæзун кæнæ аци ходуйнагæй.
Сирдон дæр артмæ хæстæггомау исбадтæй; æхсæрфæмбæлттæ æ
рехæбæл бор кодта æма сæ æ билæй бацъиридæ.
Мæстæй имæ куд нæ мардайуонцæ етæ!
Æма сæмæ Сирдон дзоруй:
- Мадзал уин нæ зонун, фал Нарти устур хирхæмæ фæццæуон æма
уин уомæй уе 'мбæрцитæ и къела æрлух кæндзæнæн.
Лихстæ кæнун ин райдæдтонцæ, сæ кæлмон æвзаг имæ исластонцæ:
- Нартæмæ нин нæ ходуйнаг ма фæххæссæ, фал æндæр ма-дзалæй
дæмæ ци мадзал ес, уомæй нæ дæ хуарзæнхæ!
Сирдон æрсастæй, устур агæ донæй байдзаг кодта, ис æй гъар
кодта æма син гъар дон сæ буни рауадзидæ, уотемæй сæ исуæгъдæ
кодта хъадамайæй.
Æрсабур æнцæ, саги фидæй сæхе бафсастонцæ, уæдта Сирдонбæл
фудфæндитæ кæнун райдæдтонцæ æма ин æ бæхи билæ æривгарстонцæ.
Сирдон дæр уой цума нæ базудта, уотæ æхе сæ фæсте цæуæг ракодта
æма син сæ бæхти думгутæ æривгарста. Ранæхстæр æнцæ æма, ци
рацудæнцæ, уæдта Сирдонмæ дзорунцæ:
- Ци 'й а, Сирдон, дæ бæх ходгæ ку цæуй?
Е ба син загъта:
- Æ разæй ходдуйнæгтæ ке уинуй, уобæл ходуй.
Сæ бæхтæмæ æркастæнцæ æма сæбæл думгутæ - нæбал!
- Ци ин кæнæн не сæвди лæгæн: маргæ æй ракæнæн 'ма нæбæл
Нартæ зар искæндзæнæнцæ; атемæй æй ниууадзæн æма нæ цард нæ
ниууадздзæнæй!
Фæссагъæс кодтонцæ, уæдта еу тала æртасун кодтонцæ 'ма
Сирдони уобæл æ дууæ бецъоемæй исбастонцæ 'ма æй æ хæццæ райста.
Сæхуæдтæ ба рандæ 'нцæ.
Куд Хуцау хуæрзгæнæг, уотæ еу фиййау уорс дзоги хæццæ
æскъоттæй заргæ æрбацудæй. Сирдон дæр гъæр кæнун байдæдта:
- Нæ мæ гъæуй, Хуцау, æлдар! Не сарази уодзæнæн!
Фиййау имæ æрбацудæй æма имæ дзоруй:
- Ци дæ, ци муггаг дæ, цæбæл нæ арази кæнис?
- Æма ци дæн! - загъта Сирдон. - Нартæ мæ сæхецæн æлдар
кæнунцæ æма син æза нæ комун. Гъема, цалинмæ исарази уон, уæдмæ
мæ нæ уæгъдæ кæнунцæ.
- Мæн искæнæ, мадта, дæ бæсти, - загъта и фиййау.
- Хуарз, - загъта ин Сирдон, - фал ку нæ бафæразай атæ
бастæй?!
Бафæраздзæнæн, зæгъгæ, æма Сирдони раихалдта, æхе ба уоми
исбæттун кодта.
Сирдон æрхизтæй æма 'ймæ исдзурдта:
- Фæндуй мæ зæгъæ!
Фиййау дæр бæласæй «фæндуй мæ, фæндуй мæ» кодта. Сирдон ба
уой хæтæл райста æма уорс дзоги фæсте Нарти гъæунгти æскъоттæй
заргæ иссудæй.
Нартæ ин дес кодтонцæ æ фонси кондбæл, Сирдон ба син дзурдта:
- Уорæзмæг, Хæмиц æма Сослани агъди фидти аргъæй сæ райс-
тон, - зæгъгæ.

НАРТИ СИРДОН УÆЙУГБÆЛ МАРУНВÆНДÆ КУД ИСКОДТА

Нарти адæми тухсун кодта еу уæйуг; цæрун сæ нæ уагъта æма
уæдта Сирдон исфæндæ кодта, еци уæйуги рамарон, зæгъгæ.
- Тухæй ин неке бон цæуй, фал ин мадзал кæнун гъæуй, -
загъта.
Уæд еу кæми адтæй, уоми уæйуг балци рандæ 'й. Сирдон
баздахтæй æма, кондгин ци лæг адтæй, уой байагурдта æма 'й
исаразта. Уæйуги уосæ уæладзгути къæрæзгитæй куд кастæй, уотемæй
æй уой рæзти рацæун кодта. Уæйуги уосæ 'й нæ фæууидта, фал имæ,
косгутæй хæстæгдæр к' адтæй, етæ ба 'й фæууидтонцæ 'ма 'й уæйуги
уосæн радзурдтонцæ, уæхæн кондгин лæг фæууидтан, зæгъгæ.
Уæйуги уосæ дзоруй еци косæгмæ:
- Гъуди æй кæнай æма мин фегъосун кæнæ.
Уотемæй кæсуй æма и лæг иссæуй, ни 'й уидта идардмæ,
къæрæзгити рæзти бабæй исфецудта. Бацудæй косæг уæйуги уосæмæ
æма ин зæгъуй:
- Мæнæ нуртæккæ иссæуй къæрæзгити рæзти.
Уæйуги уосæ 'ймæ къæразгæй ракастæй æма æ косæгмæ дзоруй:
- Цæугæ, ардæмæ ин медæгмæ зæгъæ.
Нур Сирдон ба ниффæдзахста лæгæн, ке исаразта, уомæн:
- Цалдæнми æ хæццæ æрлимæн уай, уалдæнми ин маци ма иской
кæнæ. Æ хæццæ ку æрлимæн уай, еу уати хуссунмæ ку æр-уайтæ,
уæдта ин зæгъдзæнæ.
Ба 'й иуазæг кодта уæйуги уосæ и лæги. Фæццийнитæ кодта
лæгбæл, хуарз æй фæххинста. Сирдон куд ниффæдзахста, уотæ
бакодта и лæг дæр. Уæйуги уосæ 'йбæл цийнæ кодта, лæг ба 'йбæл
никкидæр фулдæр цийнæ кодта фæдзæхстмæ гæсгæ. Уотемæй кæрæдземæн
фæдздзубандитæ кодтонцæ.
Лæг медæгмæ ку бацудæй, уæд Сирдон ба дуари фæсте æхе
нилхъивта æма сæмæ игъосуй. Лæг базудта, уæйуги уосæ ин,
цæбæлдæр æй фæрса, уой ке зæгъдзæнæй. Еу уатмæ æрцæунмæ сæ
гъуддаг æрхъæрттæй. Уæд имæ и лæг дзоруй уæйуги уосæмæ:
- Еу гъуддагбæл ма дæ бафæрсдзæнæн æма ми æй ма банимæхсæ,
дессаг мæмæ кæсуй.
Уæйуги уосæ 'ймæ дзоруй:
- Æз дæубæл ци гъуддаг банимæхсон, уæхæнæй мæмæ неци ес.
Уæд æй лæг фæрсуй уæйуги уоси:
- Мадта дæ лæг ци хъæбæр федар æй, адзалæй ин нецæмæй тæрсис,
æ уод кæми æвæрд æй?
Нур сæмæ Сирдон ба листæг игъосуй фæсдуарæй.
Уæд имæ уæйуги уосæ дзоруй, гъæй, зæгъуй, уæйуги уод федар
рауæн æй.
Еу дуар ин байамудта æма ин уомæй уотæ зæгъуй:
- Еци дуар ку байгон кæнай, уæд ма еу дуар дæр байгон
кæндзæнæ иннæ авармæ. Уоми ба кирæ æвард ес. Кири медæгæ ба
æхсаргард. Æхсаргарди еске къохи куддæр фæууина, уотæ ин цæрæн
нæбал ес, е æ адзал уодзæнæй. Уомæй фæстæмæ ин адзал нецæмæй ес.
Уæд Сирдон рагъуди кодта æхе медзæрдæ:
- Цæй, хуссун бал сæ бауадзон.
Æмбесæхсæви, нур нæбал æригъал уодзæнæнцæ, зæгъгæ, уæдта
Сирдон дуæрттæмæ февналдта æма сæ байгон кодта дууæ дуари дæр.
Кирæ раирдта æма уой сæр дæр истудта, уотемæй кард рахаста.
Нур Сирдон лæгæн ба ниффæдзахста:
- Сæумæ раги исистдзæнæ æма рацæудзæнæ.
Лæг дæр уотæ бакодта, исистадæй. Сирдон дæр кард исиста, æма
еумæ рацудæнцæ.
Уæд Сирдон Нартмæ иссудæй æма изæрæй адæмæн дзурд равардта,
ради гъонгæс адтæй, æма: «Сæумæ уæ фонс раскъæретæ, æз ба уин уæ
фонс фæххезун кæнон», - зæгъгæ.
Нарти адæм еци дзаман æстонгæй тухст адтæнцæ.
Уæд, уæйуг к’ адтæй, е Сирдонбæл рафецудта, фонси сæргъи куд
адтæй, уотемæй. Бонхуарз ин загъта Сирдонæн уæйуг. Æма æй
фæрсуй:
- Ке гъонгæс дæ, ке фонс æнцæ?
Сирдон ба ин загъта:
- Нарти фонс æнцæ, Нарти гъонгæс дæн.
Уæдта сагъæс кæнуй:
- Нур æ мæлæт мæ къохи 'й, фал и кард ку нæ рахастон нæхецæй.
- Цæуон, - загъта уæйуг.
Æма 'й Сирдон фæрсуй:
- Кумæ цæугæ дæ нур?
Уæйуг ба ин загъта:
- Кумæ цæун? Нарти адæм фенæхъаурæ 'нцæ æма сæ мæхе ба-кæнон
адæмæй дæр, фонсæй дæр.
Уæйуг ранæхстæр æй æма фæццæуй.
Уæд Сирдонæн æ дууæ кизги хуæруйнаг рахастонцæ’ма сæмæ Сирдон
дзоруй:
- Мæнæ бал фонс еу минкъий багъæуай кæнтæ, фæккæсетæ сæмæ,
нæхемæ бауайон, тагъд фездæхдзæнæн!
Сирдон ба Нарти адæмæн тарстæй, æфхуæрдзæнæй сæ, зæгъгæ, æма
уæйуги фæсте фæццæуй. Уæйуг Нарти фонс куд рамбурд кодта, уæдта
сæмæ лæхъуæнæй æма кизгæй кадæр адтæй, уони, уотæ 'й Сирдон
баййафта.
Уæд Нарти адæммæ Сирдон дзоруй:
- Нарти адæм, ци хъæравгæ айтæ, куд рауагътайтæ уæ фонс?
Урузмæг имæ дзоруй:
- Дæ хъалдзийнадæ нæбæл мабал калæ, Сирдон. Уингæ нæ ку
кæнис, ке фесавдан, уой!
Нарти адæм, уæйуг сæ ку бафхуардта, уæд минкъиййæй, устурæй
Сирдони рази кудтæнцæ.
Уæд сæмæ Сирдон дзоруй:
- Хъурмæ ма кæнтæ! Нуртæккæ ин ци гъæуа, уой æз бакæндзæнæн!
Уотемæй Сирдон медæгмæ бацудæй æма уæйуги кард æ уæле
æрбабаста. Уæйугмæ ку рахъæрттæй, уæд кард фелваста, æз дæуæн
лæг фæууинун кæндзæнæн, зæгъгæ.
Еци загъдмæ уæйуг фæстæмæ фæккастæй Сирдонмæ æма, æ адзал
кæмæй адтæй, еци кард Сирдони къохи фæууидта. Уотемæй уæйуг уоми
æрхъан æй æма рамардæй.
Сирдон дзоруй Нарти адæммæ, кæугæ мабал кæнтæ, зæгъгæ, æз
æгас ку уон, уæд, æнæ мæ бæрæг базонгæ, тухсгæ ма кæниайтæ. Уæ
фонс фæстæмæ тæретæ, уæ мулк уæхе бакæнтæ, æз ба цæуон æма уин
уæ фонс фæстæмæ æрбаскъæрон.
Уотемæй Сирдон рандæ 'й æма, æ дууæ кизгей рази ци фонс
ниууагъта, уони æрбаскъардта Нарти адæмæн.
Изæрæй æрсабур æнцæ, ниххустæнцæ адæм.
Уæд сæумæ Сирдон дзоруй Нарти адæммæ:
- Нур цæуæн æма мæнæ аци хæрæг, - уотæ загъта уæйугæй, - ци
фонс хуардта, уони дæр ма нæхе бакæнæн.
Уотемæй рацудæнцæ Нарти адæм Сирдони хæццæ æма нихъхъæрттæнцæ
уæйуги хæдзарæмæ. Уæйугæн ма æ хæдзари адтæнцæ æ уосæ æма æ
мадæ. Фиццаг ин æ уоси рамардтонцæ, уæдта ин æ мади мардтонцæ
æма дзоруй уæйуги мадæ Нартæмæ:
- Корун уи, æма мæ ма рамаретæ, æма уин сугъзæрийнæ æвæрæнтæ
дæр байамондзæнæн.
Уотемæй син уæйуги мадæ байамудта, хуарздзийнадæй уæйугмæ
цидæр адтæй, уони. Уæдта Нартæ мади дæр рамардтонцæ.
Нарти зæронд адæм дзорунцæ:
- Рамбурд кæнæн, ами дзаумайæй цидæр ес, уони.
Уæд сæмæ Сирдон дзоруй:
- Хæлæф ма кæнтæ, Нарти зæронд адæм! Дзауматæ бал ами уадзæн,
некумæ нин ледзунцæ, фал, будури фонсæй ка ес, уони æд гæрзтæ
рамбурд кæнæн æма сæ нæхердæмæ раскъæрæн, æви сæ ами уадзæн,
уобæл нæ дзæбæх баунафæ кæнун гъæуй.
- Нæхемæ ку раскъæрæн, уæд сæ кæми бауорамæн, кæми сæ хезæн,
уæхæн будуртæ нæмæ нæййес, фал сæ ами уадзæн æд гæстæ, - уобæл
байзадæй Нартæн сæ гъуддаг.
Уæд сæмæ Сирдон дзоруй:
- Мадта мæн дæр уотæ фæндадтæй рагæй дæр. Дзауматæ дæр уоци
рæвдзæй ами уадзæн æма ардæмæ цæрунмæ раледзæн.
Уотемæй Нартæн сæ фæндæ уæйуги зæнхæмæ фæлледзунбæл рахецæн
æй.
Иссудæнцæ сæхемæ æма загътонцæ сæ бийнонтæн:
- Ледзгæ ан уордæмæ æма исрæвдзæ кæнтæ, а дууæ бони куд рандæ
уæн, уотæ!
Нарти адæм исрæвдзæ 'нцæ æма фæллигъдæнцæ уæйуги цæрæнтæмæ.

СИРДОН СОСЛАНМÆ ЦÆМÆН ФЕЗНАГ ÆЙ

Сирдон æ лæхъуæн Нартæн нисан æрæвардта. Ба син дзурд кодта:
- Ку 'й рамарайтæ, уæд мæ неци гъæуй, ку нæ 'й рамарайтæ,
уæдта мин хæдзарæн гал.
Ни 'й сагъта, æхуæдæгка ин æ уод хораууон банимахста. Нарт æй
æхстонцæ æма хорхуфийни хузæн ницъцъæстæ 'й, уæддæр нæ мардæй,
Сирдон ба сбадтæй æма сæбæл худтæй. А ци дессаг æй, зæгъгæ,
хорхуфийни хузæн ку ниццæй, уæддæр ку нæ мæлуй!
Сослан Æхсийнæмæ бацудæй æма 'й фæрсуй, æма ин е ба загъта:
- Æ хораууонмæ ин гъавæ, уæдта ку нæ рамæла, уæд æй
фæййиндзæнæ!
Сослан нигъгъавта æма ин æ уод хораууони фергъавта, æма
лæхъуæн рахъан æй. Гъе, уæдæй ардæмæ Сирдон Сосланмæ фе-знаг æй
æма ибæл фесинмæ зелун райдæдта.

НАРТИ СИРДОНИ ТАУÆРÆХЪ

Сирдонмæ адтæй еунæг гæбæр гъог. Еу бон кæми адтæй, уоми æ
гъог гъазгæ кодта 'ма изæрæй æ фæсте къуар богъай æрцудæй.
Сирдон сæ истойни бакодта, æхуæ-дæгка æ уосæмæ бауадæй 'ма ин
загъта: «Уæртæ нæ гъог аци бон цал уæси низзадæй, уомæ ма
ракæсæ».
Уосæ дæр рауадæй 'ма сæбæл фæццийнæ кодта: «Цæгæй, нæ гъог
цал уæси низзадæй, уæдта цæй æстæ æнцæ!»
Уæд сæумæ, богъатæ ке адтæнцæ, е сæ агоргæ кодта 'ма сæ
Сирдони стойнæмæ бауидта, 'ма сæмæ бадзурдта, мæ богъатæ мин
рауадзетæ, зæгъгæ. Сирдон ба ин уотæ: «Дæуæн ами богъатæ нæййес,
уони мæхе гъог кæддæр-уæддæр низзадæй, ду ба мин сæбæл дауæ
кæнис». Богъати хецау ба ин загъта: «Мадта, кæд дзæгъæл дауæ
кæнун, уæд мæ хæццæ рацо дæлæ фасти хадзимæ 'ма нæ гъуддаг уоми
равзардзинан». Сирдон ба ин загъта:
- Æз фасти хадзимæ фæццæунмæ неци бакæндзæнæн, уой туххæй,
æма ду заманай цъæх саулох бæхбæл бадис, кæрцæй, æндæрæй ба
ефтонг, æз ба атемæй мæ гебенати хæццæ 'ма, гъай-гъай, фасти
хадзи дæр уотемæй дæу гъуддаг фарс ласæн кæндзæнæй, мæн ба хæран
кæндзæнæй.
Богъати хецау Сирдонæн берæ фæллихстæ кодта 'ма ин уæддæр нæ
бакумдта, уæдта ин загъта:
- Мадта мæнæ мæ бæхбæл рабадæ, æз ба фестæгæй дæр цæудзæнæн.
Уæддæр ин Сирдон нæ бакумдта:
- Дæ кæрцæ дæр ма мин раттæ, кенæдта нæ цæун.
Гæнæн нæбал адтæй 'ма бабæй ин богъати хецау æ кæрцæ дæр
равардта. Уотемæй Сирдон цъæх саулох бæхбæл, кæрцæй-æндæрæй
ефтонгæй, богъати хецау ба фестæгæй æнæ кæрцæй, æрцудæнцæ фасти
хадзимæ сæ гъуддаг равзаруни туххæй. Фасти хадзи фæрсуй богъати
хецауи:
- Гъи, ци хабар дæмæ ес? Цæбæл гъаст кæнис?
Е ба загъта:
- Сирдонæн, æвæдзи, æ гъог гъазгæ кодта 'ма мæ богъатæ æ
хæццæ æрцудæнцæ, нур ба мин сæ нæбал дæттуй, мæхе гъог сæ,
зæгъгæ, низзадæй 'ма мæхе æнцæ.
Сирдон дæр нæбал фæллæудтæй 'ма фасти хадзимæ дзоруй, гъенур
мин, зæгъгæ, аци лæг мæ бæхбæл дæр æрдауæ кæндзæнæй!
Богъати хецау ба дзоруй:
- 'Ма бæх дæр мæн æй.
Сирдон дæр бабæй дзоруй:
- Гъенур дин нæ загътон, нур мин аци лæг мæ кæрцæбæл дæр
æрдауæ кæндзæнæй.
Богъати хецау дæр бабæй дзоруй:
- 'Ма кæрцæ дæр мæн æй.
Уæд Сирдон дзоруй фасти хадзимæ:
- Гъенур ком-коммæ æ мæнгæдтæ не сбæрæг æй, фиццаг мин мæ
гъоги уæситæбæл дауæ кодта, нур ба мин, дæхе цæстæй уингæй, мæ
бæхбæл дæр æма мæ кæрцæбæл дæр дауæ кæнун райдæдта.
Фасти хадзийæй дæр æцæгдзийнадæй Сирдони дзубанди байруагæс
æй:
- Айæ, цæгæй, фиццаг айдагъ уæситæбæл ку дауæ кодта, нур ба
ин æ бæхбæл дæр æма æ кæрцæбæл дæр дауæ кæнун ку райдæдта.
Æма фасти хадзи уæситæ Сирдонæн ратæрхон кодта.
Уотемæй Сирдонæн æ налатдзийнади фæрци еске богъатæ дæр
байзадæнцæ, бæх дæр, уæдта кæрцæ дæр.

СИРДОН Æ МАДÆН КУД ХИСТ КОДТА

Сирдони мадæ рамардæй æма ин хист нæ кодта, - æхе нигъгъос
кодта. Нарти адæмæй ин еу дæр, иннæ дæр разæгъидæ: «Сирдон, дæ
мадæн хист искæнæ... Сирдон, дæ мадæ иннæ мæрдтæмæ æнгъæлдзау
уодзæнæй, дæхе цæмæн тæрегъæдгун кæнис мæрдти 'гъдауæй дæ
мадæй?» Еуетæ ба ма ин федис дæр кодтонцæ: «Дæуау еске æ мард
æгондæй уадзуй? Хъæбæрдæр ба ма - æ мади мард?»
Сирдон дзæбæх лæдæрдтæй, еци дзубандитæ ци адтæнцæ, уой.
Адæми фæндадтæй мæгур Сирдони еунæг гъог бахуæрун æма, Сирдон
куд гъæуагæй цардæй, уомæй ма никки гъæуагæдæрæй куд цардайдæ,
уой. Æндæр ба Сирдони мади сагъæс кодтонцæ? Æгириддæр макæд маци
бахуæрæд мадæ ба æма тайгæй фæццæрæд иннæ мæрдтæмæ.
Аци гъуддæгтæ дзæбæх зудта Сирдон æма дзæвгарæ рæстæгути æхе
нигъгъос кодта. Æрæгиау ба син загъта: «Цæмæй мин хист кæнун
кæнтæ мæ мадæн, ку зонетæ, ке неци мæмæ ес, уой, уæд?»
- Нæхуæдтæ дин ратдзинан, адæм дин ратдзæнæнцæ. Æрæмбурд кæнæ
дæ хæстæгутæй, лимæнтæй, æнæ хист ба ма уадзæ дæ фæллонгун
мади, - зæгъгæ, ин загътонцæ адæм.
Гæнæн нæбал адтæй æма адæмбæл хæтун байдæдта, коргутæ
исаразта æма коргутæ æмбурд кодтонцæ - кæцæй хуар, кæцæй ко-
сæрттаг, Сирдон æ мадæн хист кæнуй, зæгъгæ.
Ку 'рæмбурд кодта косæрттæгтæ 'ма хуар устур хистæн, уæд
хисти ци гъудæй, уомæй дзæвгарæ рафулдæр æнцæ. Сог раласун
кодта, дугъосуг ниссадзун кодта æма бæгæни кæнун байдæдта.
Бæгæнигæнæг, æдулидæр к' адтæй, уой искодта æма ин дугъосуги кæд
инсæй хаййи гъудæй, уæд си Сирдон ба еунæг зади хай никкæнидæ,
донæй ба 'й байдзаг кæнун кæнидæ дугъосуг. Уотемæй къуар бони
фæббæгæни кодта. Бæгæнигæнæг бон-изæрмæ донмæ фендзаридæ. Адæмæй
и тургъæ байдзаг æй, фал Сирдонæн æ зунд æхемæ адтæй: «Мæн мадæ
мæрдти хуæргæ нæбал бакæндзæнæй, еци косæрттæгтæ 'ма хуар
сумахæн еубойнон искæнæ, уæхæн æдули ба нæ дæн», - дзурдта æ
меднимæр Сирдон.
Кæрдзингæнгутæ дæр æрхудта Сирдон æма еу къуар дзоли ра-кæнун
кодта. Еунæг аги 'дзаг карз арахъ искæнун кодта æма хисти бони
бæгæнигæнгутæ, кæрдзингæнгутæ æма еу дууæ урдугистæги бамбурд
кодта, уæдта син загъта: «Сумах зелæн кæндзинайтæ æма уæ ести
рахуæрун гъæуй раздæр, кенæ ба æнæ хуæргæ байзайдзинайтæ», - æма
син еу дууæ карки равгæрдун кодта, æма син уони февардта. Карз
арахъæй син раниуазун кодта, уæдта сæ бæгæнити цæхгæртæ æма
дугъосуг аразунбæл фæццалх кодта. Адæммæ рар-виста хонгутæ,
æхуæдæг ба æ зелæнгæнгути астæу æнхæлцæ багæлс-та: сæ еуей инней
нихмæ фæййаразидæ, гъома, дан, е уотæ зæгъуй, карк раздæр
рантæстæй айкæй, иннемæй бабæй - айкæ раздæр рантæстæй каркæй,
зæгъгæ.
Етæ уоми загъд исамадтонцæ, æсхуститæ, æнсæдтитæгæнгæ
кæрæдзей. Сирдон ба цума уони ергъæв кодта, уотæгæнæг æхе скодта
'ма дугъосуг рахъан кодта, уæдта бæгæний цæхгæр - донгинтæ кæми
никкодта, уой. Ку сæ рахъан кодта, уæд сæбæл нирдеуагæ кодта, ку
мæ фесафтайтæ, Нарти адæммæ хонгутæ ку рарвистон, нур ба мин мæ
ниуæзтæ ку ракалдтайтæ æма ма ци цæсгомæй ра-цæудзæнæн Нарти
астæу, зæгъгæ.
Сæ хæццæ куд хъаугъа кодта, уотæ ба еу къуар æрбацудæй
хистмæ. Сирдон сæ размæ рауадæй æма син радзурдта, мæ бæгæнитæ
мин никкалдтонцæ, загъд син раеудагъ æй карк æма айки туххæй,
зæгъгæ, æма син се 'хсæн æнхæлцæ багæлста уонæн дæр. Хист-дзаутæ
дæр загъд кæнун байдæдтонцæ: ка - карк хестæр æй, ка ба - айкæ
хестæр æй каркæй, зæгъгæ, гъæр кодта. Хисти ке нецибал адтæй,
уой дæр базудтонцæ æма некебал æрцудæй Сирдони мади хистмæ.
Сирдонæн байзадæнцæ, ке æрæмбурд кодта, етæ.

СИРДОНИ ХÆСНÆ

Еу лæг Сирдони хæццæ хæснæ искодта:
- Уазай æфцæгмæ исхезгæй, æхсæвæй бонмæ ка бабухса æнæ арт,
æнæ ниххусгæ, уомæн гал баст.
Сирдон Уазай бæрзондмæ иссудæй æма истадæй уоми; æ хæццæ ба
ин лæг рарвиста. Æмбал имæ кастæй гъарæй. Ехæн куд н’ адтайдæ,
æма Сирдон Хъуми будури ниууидта арт. Сирдон æ къохтæ кæрæдзебæл
раивæридæ, æ цæсгон расæрфидæ:
- Ох, ох, цæхæн арт адтæй, ку мæ исгъар кодта!
Æрцудæнцæ æма 'й бафарста:
- Гъи, куд, ци, бабухстæй?
- Бабухстæн, бабухстæн, - зæгъгæ, загъта. - Арт дæр нæ
никкодтон, хусгæ нæ никкодтон, бадгæ дæр не скодтон.
И æмбали бафарста:
- Æцæги бадгæ дæр не скодта, арт дæр, хусгæ дæр?
- Уотæ адтæй, фал Хъуми будури артмæ æ къохтæ тавта.
- Мадта е арт нæ 'й?
'Ма ибæл лæг исидæудтæй, 'ма нецибал равардта.
- Хуцау дин ма бакомæд! - загъта Сирдон.
Уалдæнги Сирдон косарт никкодта, кувд кæнун, зæгъгæ. Хонгутæ
рарвиста, æрæмбурд кодта. Æхуæдæгка, агæ к’ адтæй, уой рæхисбæл
ниййауигъта, арт ба фæсдуар никкодта.
Адæм ку æрæмбурд æнцæ, уæд «нæма, нæма?!.» кæнунцæ.
- Гъуйдт, Нарт, ма рауæгæ уотæ! Нæ агæ фунх нæма 'й!
Ку бауæгæ 'нцæ, уæдта:
- Арæбий, Сирдон бабæй цидæр бæллах кæнуй, бабæрæг кæнайтæ!
Бабæрæг кодта еу лæг æма загъта:
- Гъи-гъæ, и агæ рæхисбæл ниййауигъта косарти марди хæццæ,
арт ба фæсдуар никкодта!
- Ци кæнис, Сирдон, дæ миутæй бабæй ку кæнис, ку нæ сайис?
- Ци кæнун, - зæгъгæ, загъта, - и арт Хъуми будурæй Уазамæ ку
хъæртуй, уæд фæсдуарæй ба тъæригъосмæ нæ хъæртдзæнæй?
Æ хæснæ к’ адтæй, уобæл и лæг басастæй æма ин равардта.
E дæр, Сирдон, аги бунмæ бандзарста æма кувд исцæттæ 'й, æма
бахуардтонцæ.

СИРДОН ÆМА ÆХСИРИ КЪИБИЛА

Сирдон æхсири къибила хедбæл хаста. Хед ардæг Хуцау-мæ
никкувта:
- А, Хуцау, дæ хуарзæнхæ, дзæбæх мæ баервæзун кæнæ!
Хедæй ку рацох æй, уæдта уотæ фæккодта:
- Хуцау, нур ба мæ дæ фудæнхæ!
Æма æ къах искъуæрдта, æма бахаудтæй, æма æхсири къибила
никкалдæй. Фестадæй æма зæгъуй:
- А, уæууæй, Хуцау, мæ дзубанди ди раруагæс æй! Æз гириз
фæккæнун!
Æма, дан, Хуцау еунæг еци хатт фæххудтæй.

НАРТИ МÆГУРБÆНТТÆ

Берæ мæгурбæнттæ фæйдтонцæ и Нартæ, фал син гъомурун æма
æстонг анзæй хъæбæрдæр ба сæ зæрдæ неке басаста.
Еу кæми адтæй, уоми и Нарти лæгъуз ехæн зумæг никкодта æма æ
хæццæ ба ма сæ фонсбæл фуд гъомурун ралæудтæй, æма сæ дзурунæ
кодта. Фонс некæ-мæбал адтæй; кæмæ бацæуидæ, уомæ еунæг æстор
дæр кæвдæсбæл нæбал ниууадзидæ. Æгас Нарти ма байзадæй еунæг
Субæлций гъолон гал. Уой ба Субæлци гъомуруни разæй баримахста æ
бунккаг, зæнхи буни, авæртти æма æй, æнæ æндæмæ рауадзгæй,
медæгдон æма медæгхуарæй хаста.
И уалдзæг гъомурун ку банцадæй, уæд Субæлци дæр æ гал
рауагъта. Хумафонæ æрцудæй æма Субæлци æ галæн къохæфсой
искодта, уотемæй æхецæн дæр æма, Нартæй кæбæл хъæрттæй, уонæн
дæр æрхумæ кодта, æма син баитудта муггаг.
Уæд Хуцау фæххортæ кæнун кодта æма дуйней басугъдæй: зæнхæй
кæрдæги халæ дæр нæбал истахтæй. Æрфæззæг æй. Нартæ сæ зæронд
тиллæг бахуардтонцæ, нæуæг ба не 'рхастонцæ æма судæй мæлæтмæ
æрифтудæнцæ. Косун ма ке арми æфтудæй?! Нихæсти хъантæй
лæудтæнцæ æма Хуцаумæ дзиназтонцæ.
Адæмæй фестунгъон некебал адтæй, уомæ æрифтудæнцæ и Нартæ.
Сирдон ба Субæлций гал радавта. Уомæй фезонæгæй æхе исæфсаста,
æхуæдæг ба æ дууæ бецъоебæл дууæ æхсæрфæмбали исбаста, æ
гаццайæн ба æ фарс фæкъкъæртт кодта æма æй, æ хæлæрттæ æ
сидзæбæл давгæ, Нарти Устур нихæсмæ исласта.
Уоми ба Сирдон æфсесæй устур дзурдтæ кодта, адæми мæстæй мард-
та. И гаццай хæлæрттæ син сæ билтæбæл раласæ-баласæ кодта,
æхуæдæг ба - кæми æ еу рехи фарсмæ, кæми - е 'ннæ рехи фарсмæ е
'взагæй равналидæ æма æхсæрфæмбал æрбацъиридæ, уотемæй æй Нарти
устур Уорæзмæг фæйдта. Ци имæ исдзурдтайдæ æма мæстгунæй æ
хæдзарæмæ баздахтæй. Гъолгун урундухъбæл зустгомау æрбабадтæй
æма и сугъзæрийнæ урундухъ æ буни фæрки-фæркгай рахаудтæй.
Ци кæнис, цæбæл бабæй исмæстгун дæ, зæгъгæ, имæ дзоруй
Æхсийнæ.
Е ба ин загъта:
- 'Ма цæбæл исмæстгун дæн! И Нартæ судæй мæлунцæ, нихæси
нихъхъантæ 'нцæ. Сирдони налат ба син сæ билтæбæл æ гаццай
хæлæрттæ раласæ-баласæ кæнуй æма куд нæ ма мæстгун кæнон?!
- Мадта син дæ зæрдæ уотæ кæд æхсайуй, уæдта мæмæ авд
медæггойни хуæрзидзагæй лæууй алли дзæбæх хуæрдæ æма ниуæзтæй,
æр сæ хонæ æма сæ бафсадæ! Уæхæн бонмæ дин сæ баивардтон, -
загъта Æхсийнæ æма Уорæзмæги æ æвæрæнтæ уинунмæ бахудта.
Уорæзмæг дæр сæ фæууидта, ниццийнæ æй, æ дууæ гъунгун сау
æрфуги уæлиаумæ исиста æма уотемæй Нарти нихæсмæ рацудæй. Уæдта
Нарти федеугутæн дзурд равардта:
- Фæгъгъæр кæнетæ: æ къахбæл цæунгъон ма ка æй, етæ
Уорæзмæгмæ цæуæнтæ. Æгас Нартæн къуæре мийнасæ кæнуй!
И федеугутæ фæгъгъæр кодтонцæ. Нартæй цæунгъон к’ адтæй, етæ
æрцудæнцæ æма æстæмæй-астмæ Уорæзмæги хæдзари фæммийнасæ
кодтонцæ. Ка нæбал фæразта, уонæн ба сæ хæдзæрттæмæ хæйттæ
æрвистонцæ.
Æстонг адæм æгæр зудæй ку фæрресонцæ, зæгъгæ, æма син Æхсийнæ
æхе къохæй халтъамадон фæллæвардта. Нихъуæрун ка нæбал фæразта,
уонæн ба æ еу къохи - фингæ, е 'ннæ къохи ба - едуг, уотемæй
хуæрун кодта. Къуæрей уæнгæ æстонг адæм рафедар æнцæ, цæунгъон
рацæнцæ æма алке, æ сæрæн ци мадзал, уой кæнун райдæдта. Уотемæй
и Нартæ судæй мæлæтæй раервазтæнцæ.

СИРДОНИ МАРД

Сирдон ку мардæй, уæд æ уосæн загъта:
-Æгъдау куд æй, гъеууомæ гæсгæ мæбæл сау дардзæнæ, фал дин
фæдзæхсун дууæ гъуддаги: медгъун кæрцæ ма бадарæ, тæвдæ
хуæруйнаги фæсте уазал дон макæд баниуазæ, - уæд дуккаг мард
ракæндзæнæн.
Рамардæй Сирдон æма си æ уосæ ба арази кæми адтæй: мæстгун
имæ адтæй æма фудæнæн медгъун кæрцæ фæддардта, æма ниссистæ 'й,
исцола æй. Уой хæццæ ба тæвдæ хуæруйнаги фæсте уазал дон
ниуазгæ, ку нæ 'й гъæуидæ, уæддæр æма æ коми дæндаг нæбал
байзадæй.
Сирдон æ мæлæти разæй æ гъæуæн дæр бафæдзахста: «Нихæсæнгæрон
мæ ма байвæретæ». Етæ баздахтæнцæ æма 'й тæккæ ни-хæси хурфи
байвардтонцæ фудæнæн.
Естæбæл загъд ку цæуидæ лæгти 'хсæн, е æлгъетгæ ку кæнидæ, е
ба æндæр ести, уæдта æууæндун ку кæнидæ еу инней, уæддæр
фæлдистонцæ Сирдонæн сæхе: «Кæд мæнгæдтæ дзорун, уæд мæ Хуцау
мæнæ Сирдонæн бæхæй фæххæтун кæнæд!» Кенæ ба: «Сирдонæн фæлдист
фæууо, Сирдонæн бæхæй фæххæтæ!» – æма æндæртæ. Уæд Нартæй кадæр
æргъуди кодта, а Сирдонæн е 'гасæй нæбал фæразтан, нур ба ма ин
æ мардæн дæр нæхе фæлдесæн, - донмæ 'й рагæлдзун гъæуй, зæгъгæ.
Искъахтонцæ 'й æма ин е стгутæ дони багæлстонцæ. Сирдони истгутæ
дони ку багæлстонцæ, уæд фæстæмæ æригас æй æма исæздахтæй Нарти
'хсæнмæ. Еугур мард гæнæн н' адтæй Сирдонæн.

НАРТИ СИРДОН

Сирдон адтæй Донбеттирти хуæрифурт æма ин æ мард дони ку
багæлстонцæ, уæд æригас æй. Дон æй фæл-ласта æма еу тагрæбун
сормæ рахизтæй.
Нарти гъæумæ фæццæуй æма сæмæ исхъæрттæй.
Дзоруй сæмæ:
- Уæ бон хуарз, Нарти зæрæндтæ!
Етæ дæр имæ никкастæнцæ:
- Мæнæ дессаг! А Сирдон ку æй æма бабæй ку фæззиндтæй, фусти
дзоги хæццæ.
- Æгас цо, Сирдон! Цирдиги, кæми фæффонс кодтай, - зæгъгæ
'ймæ дзорунцæ Нарти зæрæндтæ.
Сирдон сæмæ дзоруй:
- Уой ба ци хонетæ? Мæнæ мæ дони ку гæлстайтæ, уæд мæ исафгæ
кодтайтæ, æз ба дони рацудтæн æма, гъе, атæ фæффонс кодтон!
- Корæн ди, Сирдон, махæн дæр дæ цæстæ бауарзæд, е ба мах дæр
кæд фæффонс кæнианæ.
Уæд сæмæ Сирдон дзоруй: «Цæмæннæ уин æй байамондзæнæн,
нуртæккæ дони минкъий фонс ес? Сумах дæр уæхе дони бакалетæ æма
уæ цæй бæрцæ гъæуа, уой бæрцæ истæрдзинайтæ. Мæн фулдæр нæ
гъудæй, æндæра истардтайнæ».
Нарти адæм, уоми к’ адтæнцæ, етæ еугурæй дæр сæхе дони
бакалдтонцæ.

СИРДОН ДЗЕНЕТИ

Сирдони зæрди дзахана фæййинун æрæфтудæй, тæре-гъæдгунтæ кумæ
цæунцæ, зæгъгæ, æма 'й Барастур дзаханамæ бахудта, æма ин фиццаг
уой фæййинун кодта, уæдта 'й дзенетмæ бахудта, æма ин алци
фæййинун кодта. Уæдта фæстæмæ ку раздахтæнцæ, уæд Сирдон еци
хийнæ æримиста æма æ басмухътæ дзенети ниууагъта, æма, æндæдуар
ку фæцæй, уæдта загъта:
- Æллах, æллах, мæ басмухътæ ку байронх дæн!
Барастур ин зæгъуй:
- Æз дин сæ радавдзæнæн!
Сирдон ба: «Нæ сæ иссердзæнæ, мæхуæдæг сæ радавдзæнæн», -
зæгъгæ.
Æма ку фæммедæг æй, уæд ибæл дуар рахгæд æй, æма уоми
æгасуодæй байзадæй. Кæд Нартæн берæ фудæбæнттæ фæййинун кодта,
уæддæр æ зæрдихатт хуарз адтæй.

ХÆМИЦ ÆМА БАТРАЗ
БАТРАЗИ РАЙГУРУН

Нарти нæртон Болат-Хæмиц, еу хатт кæми адтæй, уоми цауæни
фæццудæй. Æстæмæй-астмæ фæххаттæй æма нецæбæл рамбалдæй. Судæй
мæлæтмæ æрифтудæй зæронд Хæмиц, уотемæй æ уæластæн æртæ бони
хæтун байдæдта.
Фæстаг бон изæрæрдæмæ еу сау гъæдæмæ рафтудта. Еу къулдунбæл
фæццæуй, коммæ кæсуй нæртон Хæмиц æма уинуй: адаги медæг еу лæг
саг рамардта æма æй кæстау кæнуй.
Цæмæннæ ниццийнæ адтайдæ и судæймард лæг?! Ниййимæ цудæй
Устур Хæмиц, кæсуй æма дин е ба - дæргъцæмæ идзестæ, уæрхцæмæ
улинкъæ, уæхæн лæг.
Хæмиц имæ дзоруй:
- Уæ, берæ дин Хуцау ратта!
- Еумæ нин æй Хуцау равардта, - загъта Улинкъæ, - рабадæ,
нуртæккæ нæ косарт цæттæ уодзæнæй!
Хæмиц исбадтæй æма сагъæстæ кæнуй: «Æхуæдæг мин нæ уосæн
хæлайфаг, æ сирди мард ба мин фæндаггаг», - æхуæдæгка дзоруй
Улинкъæмæ:
- Бадгæ бæргæ искодтон, фал мæ истун кæндзæнæ дæ саги мард
хатунмæ!
Минкъий мæрздухъ лæг дæр саги мардæн æ еу фарс растигъта,
уæдта æй æ еунæг къохæй иннердæмæ фесхуста æма и саги мард
ецирдæмæ бахъан æй.
- Цидæр æй, уæддæр аци хатт мæ аккаги лæгбæл фембалдтæн! Саги
мард уотæ рæуæг ка рахатæ-бахатæ кæнуй, е мин ести замана
кæндзæнæй, - дзоруй æхецæн Устур Хæмиц.
Улинкъæ дæр æ саги мард рафснайдта, дууæ ухсти фезонгутæй
райдзаг кодта, хускъæ согтæй циргъ арт ракодта æма и фезонгутæ
уой фæрстæмæ æрсагъта. Устур гур-гургæнгæ арти фæрстæмæ цæх-цæх
кæнунцæ сирди фиди фезонгутæ. Хæмиц бадуй арти фарсмæ æма
æнкъард гъудитæ кæнуй:
- Аци лæги хæццæ ести хæстæгдзийнадæ нæ астæу ку нæ уа, уæд
мин ести фидбилиз араздзæнæй.
Æрæги-дурæги ба имæ дзоруй:
- Нæ дæ зонун, мæ хуарз фусун, фал дæ хæццæ хæстæг ку уайнæ,
уотæ мæ фæндуй.
- Æз дæн Тæтæрай фурт, Тæтæрати авд æрвадей кæстæр; ес нин
махæн еунæг хуæрæ. Æнвæрсис ибæл бийнойнагæн, уæд дин æй дæттæн!
Уомæн æ дуккаг бон, сæумæраги Тæтæрати авд æрвадей кæстæр -
Улинкъæ æма Нарти нæртон Болат-Хæмиц ранæхстæр æнцæ æма, раст
дууæ изæрей астæу, æрбахæццæ 'нцæ Тæтæратæмæ.
Изæрæй Улинкъæ Хæмици бакодта æ хуæри уатмæ. Уати медæг сире
къела, уой уæле ба горцъе æма бунбули баз. И бази сæрбæл ба
хæфсæ бадуй; тохонай рæбун дæллаг тъæрæбæл ба - зæронд уосæ, и
кизги мадæ.
- Гъе, е дин нæ хуæрæ, - загъта Улинкъæ, - нæ мадæ ин хори
уиндæ æма зæнхи уазал ниндæ кæнуй. Хæлар дин уæд!
Нæртон Хæмиц сагъæсти бацудæй:
- Нарти æхсæнмæ хæфсæ уосæн куд фæххондзæнæн æма æй куд
фæддардзæнæн, Хуцау мæ ку фæйдта, - зæгъгæ.
Дæ бон хуарз, кизгай, зæгъгæ, исдзурдта Хæмиц.
Хæфсæ дæр фезмалдæй, æ цар раласта æма дин е ба сугъзæрийнæ
æстуггин кизгæ. Кизгæ е 'ндæргъцæ фестадæй, æ дууæ сугъзæрийнæ
дзиккой æ размæ æргæлста; æ сау æрфгутæ - сунти базуртау, æ
дæлахъуртæй ба хортæ-мæйтæ ходунцæ, - гъе, и кизгæ ба дин уæхæн
адæймаг.
Хæмиц æ фур цийнæй кæфойни зæронд фестадæй, еу рауæн нæбал
лæудтæй.
Куд æй, мæ хуæрæ æма дæ бийнонтæ дæ зæрдæмæ цæуй, зæгъгæ,
дзоруй минкъий Улинкъæ Болат-Хæмицмæ.
- Æ мади фæндæуагæ уæд, - загъта ин Хæмиц æма фæсдуар сиахси
бунати исбадтæй.
- Мадта нæ Хуцау фесгун хæстæг искæнæд! Нур ба дин æз мæ
кизгæ еци æгъдауæй дæттун, æма дин æй зæнхонуг адæймагæй куд
неке фæууина æма базона, уотæ. Ци бон æй Нарти адæм базононцæ,
еци бон ба мин æй фæстæмæ мæ къох куд иссерун кæндзæнæ, уобæл ба
мин уасхæ зæгъæ, - загъта и мадæ.
Хæмиц дæр уасхæ равардта æма и хæфси æ дзиппи ниввардта, æма
уотемæй ниффардæг æй Нарти Устур гъæумæ.
Ци рацудæй, Хуцау зонуй, уæд Нарти æфсийнæ - Сатана æгас
Нартæн кувд исаразта. Нартæй æ къахбæл цæунгъон ка адтæй -
минкъиййæй, устурæй, лæгæй, уосæй, етæ еугурæй дæр еци кувди
адтæнцæ. Лæхъуæнтæ, кизгуттæ кафгæ кодтонцæ, Æхсийнæ-æфсийнæн æ
зæрдæ æлхæдтонцæ. Лæгтæ æма уоститæ ба къуар-гæйттæй æмбурди
бадтæнцæ.
Хæмиц дæр, Ауари рæсугъд Агундæ æ дзиппи, уотемæй еци æмбурди
бадтæй. Æмбурди синонхаст ба Нарти хийнæ Сирдон адтæй.
Сирдон æмбурдмæ ку рацудæй, уæд æ синон Нарти зæрæндти
сæртæбæл ниппурх кодта æма гъæртæ кæнун райдæдта:
- Нартæ! Хуцау уин ма бакома, уостити Нарти зæрæндти
рæнгъæбæл сæ дзиппити ка даруй æма уотемæй æд нæуæгдзуд уоститæ
кувдтитæбæл ка хæтуй!
Уæд Хæмицæн, æ уасхæмæ гæсгæ, гæнæн нæбал адтæй æма еци
гъæйтт сахат фестадæй, æма æ уоси Тæтæратæмæ фæххаста, æма æй æ
мади къох иссерун кодта.
И уоси æ цæгатмæ ку худта, уæд ин æ дууæ уоней астæу балис-
тухъ кодта. Уобæл и уосæ бауæззау æй. И уосæ æ бæнттæ нимайун
райдæдта æма е 'нгъуд ку æрхъæрттæй, уæдта Хæмицмæ рарвиста; æ
уонти астæу бакъæртт кæнун кодта æма уордæгæй ба сувæллон
фæххудтæй. И сувæллон ба адтæй Батраз.
Хæмиц и сувæллон райста æма æй сæхемæ исхаста. Ауари рæсугъд
Агундæ ба уой адæбæл уати бахаудтæй æма рамардæй. Æ мард ин
Хæмиц Нартæмæ исласта æма æй, æхецæн ци нæуæг уобай искодта,
уоми баивардта.

ЗОЛАХЪ ФÆРДУГ ÆМА ФÆНДУРИ ФÆЗЗИНД
(«Болат -Хæмиц»-æй)

Ауари кизгæ, нур мæлдзæнæн, зæгъгæ, уæдта загъта Хæмицæн: «Мæ
хъиамæтæй дæбæл неци ес, фал мæ æртæ æхсæви багъæуай кæнæ!»
Ауари кизгæ рамардæй.
Хæмиц æй гъæуай кæнун байдæдта, е стур кæрцæ искодта
уæлæфтауæй, æ церхъ ба уой медæг баримахста.
Дууæ æхсæви багъæуай кодта; æртиккаг æхсæвæ ба Руймон
æрбалæстæй уобаййи дуари цъасæй 'ма и мардмæ æ гъæлæс куд
фæххæлеу кодта, уотæ ба 'й æ церхъæй расæрфта.
Руймон дууæ 'мбеси рахаудтæй 'ма фиццаг æрдæг лæсун рай-
дæдта, 'ма еу фæрдуг æрхаста. И дууæ лухи еумæ бакодта, уотемæй
ма сæбæл æй æрсæрфта 'ма ниццæфстæнцæ.
Хæмиц фæллæуирдта 'ма фæрдуг барæмугъта, 'ма 'й мардбæл
сæрфун байдæдта, 'ма мард æрабадтæй. Уæдта æ фиййаг лæдзæгбæл
сæри хъаболæ бакодта, и кизги дзиккотæй ба ин тæнтæ искодта 'ма
ибæл уотемæй цагъд искодта уобаййи хурфи.
Уæд изæрæй уоститæ сабатизæри æрцудæнцæ 'ма фæндури цагъд
уобаййи хурфæй ку фегъустонцæ, уæдта фæстæмæ фæллигъдæнцæ.
Адæм дессагмæ æрцудæнцæ 'ма уордигæй Ауари кизгæбæл дуккаг
алай никкодтонцæ.

УОРÆЗМÆГ ÆМА ХÆМИЦ ХЕСТÆРДЗИЙНАДÆБÆЛ КУД ДЗУРДТОНЦÆ

Уорæзмæг æма Хæмиц сæ лæги бæрцæмæ ку рахъæрттæнцæ, уæд
хестæрдзийнадæбæл дзорун рай-дæдтонцæ. Æхсийнæмæ бацудæнцæ, ба
'й фарстонцæ 'ма син е загъта: «Æз уин неци зонун, æз уæ кæстæр
дæн, фал уæхецæй хестæр ка 'й, е фæсхонх цæруй 'ма уой
бафæрсетæ».
Бæхтæбæл сбадтæнцæ, цæун байдæдтонцæ 'ма фæсхонх еу
фæсалгунмæ бахъæрттæнцæ. Дзоруй Уорæзмæг Хæмицæн:
- Не 'ркъетæн ци кæндзинан, фæсалæ ку ратонисæ.
Хæмиц дæр рагæпп кодта 'ма фæсалæ ратудта, уæдта зæгъуй:
- 'Ма син ци кæнæн?
- Дæ фæсабæрцæ сæ бабæттæ.
Е дæр сæ бабаста, идарддæр фæццæунцæ, æрхъæрттæнцæ. Æрфестæг
æнцæ 'ма сæбæл цийнæ кæнуй сæ хестæр хуæрæ, сæ бæхтæ дæр син
бафснайдта, хуæрун дæр син бакодта, уæдта сæ фæрсуй:
- Кæми адтайтæ, ка некæд цæугутæ?
- Хестæрдзийнадæбæл нæ федауæн 'ма хийнæ ма ракæнæ, нæ хестæр
хуæрæ дæ 'ма нин зæгъæ!
Ниххудтæй сæбæл 'ма син загъта:
- Уæ хестæр уæхуæдтæ ку рабæрæг кодтайтæ, - уæртæ фæсæлттæ ке
фæсабæрцæ 'нцæ, е уæ кæстæр.
Хæмицæн гъигæ цæмæн н’ адтайдæ, рамæстгун æй 'ма загъта:
- Бориати хæрæг дæбæл слæуерæд!
'Ма еци хæрæгæн куддæр загътайсæ, уотæ ин æнæ 'рбацæуæн н'
адтæй 'ма имæ уæртæ æрбауайуй.
- Уæ, м' арт! Ма мæмæ 'й æрбауадзæ 'ма дæуæн дæр еу скурдиадæ
скæндзæнæн!
'Ма имæ хæрæг не 'рбауагъта.
- Кæмæ æрхицæ кæнай силæстæгæй, уомæ дæ дæндаг ку фæззихъир
кæнай, - цалинмæ ибæл сæмбæлай, уæдмæ ин Хуцау сдзæбæхиадæ ма
раттæд!
Уæхæн скурдиадæ ин равардта. Уорæзмæг хестæрæй байзадæй. Сæ
хæдзарæмæ рандæ 'нцæ. Хæмицæн ба уæхæн скурдиадæ адтæй, -
кизгæмæ æ болат дæндаг ку равдесидæ, уæд банæлæг уидæ 'ма
фæссæйгæ уидæ, цалинмæ æ хæццæ фæууидæ уати, уæдмæ. Адæмбæл
хаттæй 'ма ин хуæзголтæ еу дууинсæййи бæрцæ иссæй.
Гелæхсæртони кизгæ Агундæ-рæсугъд к’ адтæй, е фарста е
'нгарти:
- Кæмæн æнцæ аци дзауматæ?
Сагъæдахъи бæндæнтæ, æндæртæ ин кодтонцæ 'ма «Болат-дæндаг
Хæмицæн», зæгъгæ, загътонцæ.
- Уе 'гæр калайтæ, ци уæмæ кæсуй симæр дæндаг!
Кадæр æй Хæмицæн радзурдта 'ма ибæл зелæн кæнун байдæдта, фал
ин фæууинуни мадзал нæ ирдта: мæсуги бадтæй Агундæ. Берæ бæнттæ
ибæл рацудæй, уæддæр ин мадзал нæ ирдта. Уæдта Гелæхсæртон кувд
кодта 'ма имæ æмбурд адтæнцæ адæм. Хæмиц дæр сæ тургъæмæ бацудæй
'ма, уæцъæфи лæхæ кæми калдтонцæ, уордæмæ æхе баиста, нур ку
рацæуонцæ, уæд мæхе рауадздзæнæн, зæгъгæ. Уæдта, тог к' адтæй,
уоми æхе сæвдулдта.
Ку рацудæнцæ, уæд, мæнæ еу лæг рамардæй, зæгъгæ, 'ма 'й
ракæнæ-бакæнæ кæнунцæ; æ цæсгон дæр нæбал зиндтæй. Уæдмæ ба
Агундæмæ дæр сигъустæй 'ма æ сæргъи æрбалæудтæй. Хæмиц имæ уæд
болат дæндаг фæззихъир кодта 'ма Агундæ банæлæг æй...
Уæдта гæнæн нæбал адтæй 'ма имæ Хæмици схудтонцæ. Лæг æма
уосæ 'ссæнцæ 'ма Агундæ сдзæбæх æй. Уотемæй байзадæнцæ етæ.

НАРТИ СИНД

Еу бон кæми фæууй, уоми Уæрппи бæрзондæй æртæ лæги бæргæ
рацæуй: Хæмиц, Сослан, Къантдзи фурт Сæу-уай.
Хæмици фурт Батраз хуæнхаг лæг адтæй; Уазай бæрзондæй син
кæстæрæн хаттæй.
Нарти гуппургинтæ Бестауи бæрзондмæ бæргæ æрæмбурд æнцæ;
устур синдбæл бæргæ ниххуæцунцæ. Семунцæ, кафунцæ Нарти
гуппургинтæ, Акула-рæсугъди рафецаунмæ бæргæ æнгъæл кæсунцæ.
Уалæнги сæбæл Нарти нæртон зæронд Уорузмæг е стур æрфæнбæл
бæргæ æрбагъазуй.
- Цæбæл кафетæ, цæбæл семетæ, ревæд уæйрауæй бæстæ уæ сæрбæл
цæмæн хæссетæ?
- Цæбæл кафæн, уой ба дин куд нæ зæгъдзинан: Хъара-денгиз æма
Ахъ-денгизи астæу цæруй бæстæбæл хуарз Акула-рæсугъд. Алли бон
дæр арви кæрæнттæбæл æртæ зелæни кæнуй. Кæдимайди ма æ еу
разилди æ цæсти æнгаст мах фæууианæ æма ни ескæмæ æрхицæ кæна!
- Уæ, куйти Нартæ! Ци мин дæттетæ, æз уин Акула-рæсугъди ку
фæууинун кæнон аци сахатбæл?
- Мæ уайгæ бæх дин æз ку дæтдзæнæн!
- Мæ кæрдагæ кард дин бæргæ раттинæ, - дзорунцæ кафгæй Нарти
гуппургинтæ, кæрæдзей цъухæй дзурди сæр есгæй.
- Уæй, тæходуй! Уорузмæги зæронд ма уæхæн лæг ку уайдæ, Акула-
рæсугъди ардæмæ ка æрсайа, - ме 'хсагæ сагъæдахъ ин нæ бавгъау
кæнинæ, - уотæ ин зæгъуй минкъий Батраз. Уорузмæги зæронд
уайунтæ, ледзунтæ уæд ку райдайуй. Хъара-денгиз æма Ахъ-денгизи
и сакъадахи, Тамани будури, арвæй зæнхи астæу æрхи мæсуг бæргæ
бауинуй. Цæунтæ, уайунтæ уомæ бæргæ байдайуй. Дууæ изæрей астæу
имæ хæстæгутæ кæнун бæргæ райдайуй.
Уорузмæгæн æ бæх адæймаги æвзагæй æнхæст ку адтæй.
- Куйтæ дæ бахуæрæд, мæсуги размæ ку ниццæуай, уæд ма мин
тæрун ку ракомай, уæд! Нæмдзæнæн дæ, - зæгъуй Уорузмæг, - алли
фуд какола дин æз ку кæндзæнæн, ду ба дæхе искъулух кæнæ, дæхе
рахъан кæнисæ, кæдимайди ма Акула-рæсугъд, дæу тæрегъæдмæ
кæсгæй, мæсуги сæрæй æракæсидæ!
И бæхæн Уорузмæг куд бафæдзахста, раст хайуан уотитæ бæргæ
никкæнуй.
Уорузмæг нæмуй æ уарзон бæхи; дæргъцæй, уæрхцæй арха-йуй, фал
бæх не 'нкъусуй.
Акула-рæсугъд кæсуй къæразæй; дес, тæмæстæ кæнуй и зæронд
лæгбæл. Уалæнги имæ æ фæсдзæуийнæ бæргæ рарветуй, фæггæдзæ кæнун
нæбал фæразта:
- Цо, кизгæ, еци зæронд лæг ду бауорамæ! Е, устур маст кæмæ
ес, уæхæн лæг ку æй; е тограсуг æй, уосæнсанст æй æ цард; æ
хуæрди бæрæг ка нæбал нимайуй, уæхæн лæг ку æй. Æ бæрæг ин, мæ
хор, ду æрбахæссæ!
И фæсдзæуийнæ кизгæ Акулай дзурдмæ куд нæ игъустайдæ. Коруй
Уорузмæгæй æринцойнæ ун.
- Дæ бон бакалай, мæнæ хъал кизгæ! Фусунмæ цæун рæстæг мин ку
адтайдæ, уæд ардæгæй уæлæмæ дæр сумах хузæн тапга ес-кæми
иссердтайнæ, фал уобæл нæбал дæн. Арган-Аурген æфсæдтæ кæнуй
Хъара-денгизи билæмæ, мæ хуæри гъæумæ. Ахсæви еци æфсадæн æнæ
æрбахъæртун нæййес, гъема уой фæдеси мæ хуæрæмæ цæун, кæдимайди
ма æй раефхæссинæ!
И фæсдзæуийнæ кизгæ Акула-рæсугъдæн еци хабæрттæ куд нæ
ракодтайдæ. Акула-рæсугъд ба æфсади хабарæй куд нæ фæттарс-тайдæ
æма Уорузмæги зæрондмæ мæсуги сæрæй куд нæ ракастайдæ!
- Ахсæви ами лæууæ, хуарз зæронд лæг! Дæ бæх дæр бауолæфун
кæнæ, исон ба, Хуцауи ка фæндæ уа, е уодзæнæй, - коруй Акула-
рæсугъд.
Уорузмæги зæронд исарази æй, хуæздæр ма Хуцауæй ци
ракурдтайдæ. Сæумæ рагигомау бæргæ фестадæй, æ кæсæнцæститæ
Хъара-денгизмæ бæргæ саразуй: дестæ, тæмæстæ кæнун е ку сидайуй
æцæги хузæн.
- Хуцауæн табу, Арган-Аургени æфсæдтæ саухал-æнвæтæнæй
æрбалæсунцæ, дуйней будуртæ æримбарзтонцæ, мæ хуæри гъæу дæр мин
ниппурх кодтонцæ! Алке уи, æ сæрæн ци мадзал, уой кæнæд, æз
фæстæмæ цæун!
- Мадта мæн дæр дæ хæццæ хонæ, - æр имæ хаттæй Акула-рæсугъд.
- Кумæ дæ хонон, мæхуæдæг исæфгæ гæнгæй, дæ хъурмæ-дзийнадæмæ
кутемæй кæсон, ку неци зонун!
Æрæги-дурæги ниййарази уй зæронд Уорузмæг, Хуцауæй ке курдта,
еци гъуддаг куд нæ райстайдæ! Акула-рæсугъд хъæндзалгун
уæрдунбæл æхсæз бæхи баефтиндзун кодта, Уорузмæги æ фарсмæ
исбадун кодта æма уотемæй ранæхстæр æнцæ. Ци рацудæнцæ, Хуцау
дæсни æй, уæдта Бестауи бæрзондæй Нарти семгутæ зиннун
райдæдтонцæ. Акула-рæсугъд дæр дзоруй Уорузмæгмæ:
- Ци уодзæнæй цума еци сау æндарг?
- Æвæдзи Нарти хъалауртæ æнцæ, æфсади хабар фегъустай-уонцæ!
Ис сæмæ хъæрттæнцæ æма дин етæ ба - Нарти гуппургинтæ
кафунцæ, семунцæ Бестауи бæрзондбæл. Хъæндзалгун уæрдун сæ рази
æрлæудтæй. Акула-рæсугъд сæмæ къæразгæй кæсуй. Нæрæмон Сослан
нæбал фæллæудтæй, е 'уæнгтæ исцагъта æма дзоруй:
- Ацал-ауал бони мах ами дæу туххæй ку кафæн, нур ба ди
корун, мæ хæццæ ракафæ!
- Бæргæ хуарз лæг дæ, дæ хæццæ дæр ракафинæ, фал хуæнхаг лæг
дæ æма дин де 'ркъети фæсалæ ку нæ барæвдзæ кæнон, уæд нæрæмон
дæ æма мæ бахуæрдзæнæ!
Ме 'ркъей бунæн фæхъау фæууо, зæгъгæ, имæ е 'ркъей бун
фæххатта Сослан, æхуæдæг ба уонтæбæрзонд æма сæргубурæй семун
райдæдта.
Уой фæсте ба имæ Уорузмæги зæронд æ уонтæ исцагъта:
- Рауай-ра, кизгæ, мæн хæццæ искафæ!
-Неци ракафдзæнæн дæу хæццæ дæр: уалдзигон кæрдæгау дæ уорс
æма дæ сау исхæлæмулæ 'нцæ.
Уæдта имæ Къантдзи фурт Сæууай æхе бахатта:
- Æрцо мадта, мæн хæццæ искафæ!
- Дæу хæццæ ба бæргæ ракафинæ, фал дин устур лæгтæй еске мæ
къохи рæуаги дæ къох ку фелхъева, уæд дин фæллихъæ уодзæнæй.
Æнккæтей фæстаг ба имæ дзоруй Хæмици фурт минкъий Батраз:
«Мадта мæн хæццæ ракафæ, кизгæ!»
- Гъай-гъай ракафдзæнæн дæу хæццæ ба: Нарти æхсæн æнай-йепп
еунæг ду ку дæ! Фал дæумæ дæр еу аййепп ба ес æма уой ку
бафæразисæ иссерун, уæдта мин æмбæлуй дæ хæццæ кафун:
Хъæндзæргæс, базургин, æвдсæйрон уæйуг дин дæ фиди фиди - Уони
фæсхонхмæ фæххаста, æхецæн æй бæхгæс искодта, æ байрагдзар
къæредæ ибæл ниссистæ 'й, ниллискъæ 'й. Хор бони ибæл нимпулуй,
уарун бони ба ин райвулуй, уотемæй цæруй. Уой уордигæй ку
рахæссай, уæд мин æмбæлуй тæккæдæр дæ хæццæ кафун, - загъта
Акула-рæсугъд æма уæрдуни къæразгæ æ фæсте рахгæдта.
- Уæ, куйти Нартæ! Додой мин уæ сæртæ кæнуй, уæ синд ку
фехалайтæ, мæ бийнойнаги ба мин ести зулун дзурдæй ку
исзæрдихудт кæнайтæ, уæд!
Хæмици фурт минкъий Батраз æ бæхбæл æхе багæлста æма æ
хæдзарæмæ æрбацудæй, æма дзоруй æ мадæмæ:
- Нана, уæ нана! Нарти хæтæг адæм хæтунмæ цæунцæ æма нæ фидæй
е карди зæронд, е бæхи зæронд, е саргъи зæронд кæд ескæми
байзадæй, уæд мин сæ байамонæ, е ба æз дæр æмбалхай æрхæссон!
- Уæ, нана дæ рунтæ бахуæра, ду мин дарунгъон, кенæ ба
хæтунгъон ку уайсæ, уæдта дин дзаумаутæ ба бæргæ иссерианæ.
Уæртæ нæ медæггойни æфсæн кирæ дæ фиди фиди дзаумаутæй хуарз
идзагæй лæууй; ба имæ цо, хатиагау имæ исдзорæ, байгон дин
уодзæнæй æфсæн кири дуар æма дæ ци гъæуа, уони райсæ.
Хæмици фурт минкъий Батраз медæггойнæмæ бацудæй, хатиагау
исдзурдта и кирæмæ. Зæлланггæнгæ байгон æй и кири дуар.
Æсхъæрæй, церхъæй æ зæрдæ кæмæ æхсайдта, уони æ уæле æрæфтудта
Батраз æма уотемæй æ мадæмæ рацудæй:
- Нана, уæ нана! Зæгъгæ, куд мæбæл федаунцæ мæ фиди дзау-
маутæ?
- Уæ, нана дæ рунтæй бафсæда! Куд дæбæл федаунцæ: хор
хуæнхтæбæл куд федауй, уотæ дæбæл де схъæр федауй; уалдзигон
æртæх нæуæг кæрдæгбæл куд æййева, уотæ ба дæ ронæбæл - дæ церхъ,
æндæра дæбæл куд федаунцæ?!
- Мадта мин, нана, рагъæн - рæуæг, хъæстæн - дзæбæх, уæхæн
хуаллаг ракæнæ: балци цæун! Дæхуæдæгка, мæ фиди фидæй е саргъи
зæронд, е бæхи зæронд кæд ескæми байзадæй, уæд мин уони
байамонæ!
- Уæртæ иуазæгдони дæ фиди фиди саргъ æма идонæ и рагъæнбæл,
райсæ сæ æма сау гъæди даргъдæр ци сибулдзæ бæласæ ес, уомæ
исхезæ, æма уордигæй дæ идонæ бателæ, уæдта дæмæ хæл-хæлгæнгæ
фелвæсдзæнæй дæ фиди фиди уорс æрфæн, æма дæ лæгигъæдæ æма
дæхуæдæг, бадун ибæл бафæразæ, уæдта дин е бæхæн бæздзæнæй. На,
æма ибæл бадун нæ бафæразтай, уæдта имæ мабал æнгъæл кæсæ!
Батраз фегъуста æ мади дзубандитæмæ, райста æ фæндагмæ
рагъæн рæуæг, хъæстæн дзæбæх ка адтайдæ, уæхæн фæндаггаг æма
уотемæй рандæ 'й æ рæвдзæй - саргъæй, идонæй.
Минкъий Батраз, сау гъæди устурдæр ци сибулдзæ адтæй, уомæ
исхизтæй. Уой сæрæй ба е 'донæ ниттилдта æма имæ Уони уорс къода
аласа, уæлвидæнтæ æруагъта, уотемæй хæл-хæлгæнгæ æрхъæрттæй.
Батраз дæр имæ цурд лæудтæй, идонæ ибæл рафтудта, саргъ ибæл
фенгон кодта æма ибæл æхе багæлста. И хъал бæх дæр æхе æртæ
хатти фехста æма сау гъæди бæлæстæй мегъи астæу рагъазидæ.
Батраз дæр æртæ цæфи уæхæнттæ фæккодта, æма и бæхæн æ фæрстæй
æркъехуартæ исхауидæ, уæдта æй æрбамбурдтæ кодта, ни 'й гъазунтæ
кодта æма имæ дзоруй:
- Хæрæги къæлæу! Ду бал мæнæн мадзалагъонмæ уаргъхæссæнæн
исбæздзæнæ!
- Ду ба, къолибадæг, мæнæн бадæгæн бæздзæнæ мадзалагъонмæ, -
фæккомæги имæ æй и уорс æрфæн.
Хæмици фурт минкъий Батраз æхе барæвдзитæ кодта æма ранæхстæр
æй. Цудæй æма дæргъцæ уæрхцæмæ æвгарста. Ци рацудæй, Хуцау
зонуй, уæдта имæ и бæх фæккомæги æй:
- Нур кумæ цæуис, фæндаг зонун хуарз æй?
- Мæ фиди фиди мин Хъæндзæргæс, æвдсæйрон уæйуг, фæххас-та
хонхи фæстемæ æма уой агорунмæ цæун.
- Е дæ арми кæми бафтуйдзæнæй, - загъта и бæх, æхуæдæг ба æ
цæстисугтæ æркалдта. - Дæ фидæ дæр еци уæйугбæл берæ
фæййархайдта æма ин неци фæрæзнæ иссердта, æ бацæуæнбæл и
уæйугæн дууæ хонхи фурау тохуй. Уонæн сæ фæххецæни æртæ цæфи
уæхæнттæ ку бафæразай, æма мæ фæрстæй æркъехуартæ куд исхауа,
дæхе армитæй ба - уæфсæгтæ, уæд фæууордæг уодзинан, кенæ ба æз
дæр æма ду дæр - исæфт! Еу хатт дæ фиди фидæ мæ æнхæст цæвун нæ
бафæразта æма мин хуæнхтæ мæ думæг æрбаргъавтонцæ, уæдæй ардæмæ
фæкъкъода дæн.
Еци дзубандигæнгæй, цидæр адтæй, исхъæрттæнцæ, хуæнхтæ фурау
кæми тохунцæ, уордæмæ. Хæмици фурт Батраз дæр æ бæх нигъгъазунтæ
кодта, æрба æй æмбурдтæ кодта, хонхæрдæмæ æй фездахта æма, и
дууæ хонхи кæрæдземæй куд фæххецæн æнцæ, уотæ ба ин æртæ цæфи
уæхæнттæ фæккодта, æма и бæхæн æ фæрстæй æркъехуартæ исхаудтæй,
Батрази арми тъæпæнæй ба - уафсхуартæ.
Бæх дæр ратæррæст ласта, хонх уордæг фæцæй. Хонх уордæг зæнхæ
лигъз къулдунтæ-къулдунтæ рахаста. Уонæбæл ба еу æрдæгæй
бæхæргъæуттæ æма гъогæргъæуттæ, халæ пихсау, еци-еу æзмæлд
кодтонцæ; иннæ фарсæй ба и листæг фонсæй дуйней бæститæ басау
æнцæ æма дæрæз-бæрæз кодтонцæ. Æргъæутти сæргъи лæууй еу зæронд
лæг. Батраз имæ бацудæй æма имæ дзоруй:
- Фонс берæ, хуарз зæронд лæг!
- Фонс дин Хуцау раттæд, дзæбæх лæхъуæн, - зæгъгæ, æма и
бæхбæл разелæн кодта зæронд лæг, æма æ гъæлæсидзаг ахæй
никкудтæй.
- Ци æй а, цæбæл кæуис, хуарз зæронд лæг, мæ фæууиндæ дин
уотæ гъулæг адтæй?!
- Цæбæл кæун?.. Нецæбæл... мæнæн дæр еу ауæхæн æрфæн адтæй
лæхъуæнæй, е мæ зæрди æрбафтудæй æма уобæл искудтæн.
- Мадта а бæх дæ бæх æй; æз мæхуæдæг, дæ фурти фурт, Хæмици
фурт Батраз. Хуцауи ка фæндæ уа, е уодзæнæй, мабал тæрсæ, зæронд
лæг!
- Кæд махæй дæ, ардæмæ æрцо, æз ба дин де 'уæнгтæ фæйнон.
Хæмици фурт Батраз имæ бацудæй. И зæронд лæг ин е 'уæнгтæбæл
æ къох æрхаста æма ахæй никкудтæй:
- Æз ке фесафтдæн, е берæ ку æй, уæд ма ду ба кумæ цудтæ?
- Ма ко, мæ фиди зæронд! Кæунæй нецибал фæцан, фал мин и
уæйуги цæрæн амонгæ бакæнæ, уæдта, Хуцауи ка фæндæ уа, е хуарз.
Уон дæр ин и уæйуги хæдзарæ ниййамудта.
Батраз и хæдзарæмæ исмедæг æй æма дин уоми ба уæйуг хур-хурæй
хуссуй, æ гъæлæсæй æхседæн зингитæ кæлуй, царæбæл етæ сау фунук
кæнунцæ æма уотемæй зæнхæмæ кæлунцæ. Æ дæлфæдтæ и уæйугæн - Хори
кизгæ, æ сæргъи ба - Мæйи кизгæ. Кæунцæ кизгуттæ. Кæунцæ æма сæ
цæстисуг налхъут-налмас цæппозуртæй æгъзæлуй. Урух хæдзари
зæнхи ба етæ кæртæ-кæртæ бадунцæ.
Уæ, уæ бон хуарз, кизгуттæ, зæгъгæ, сæмæ дзоруй Хæмици фурт
минкъий Батраз.
- Цæбæл кæуетæ?
- Дæ гъуддаг раст уа, Хæмици фурт минкъий Батраз! Мах ке
фесавдан, е берæ ку адтæй, уæд ма ду ардæмæ цæмæн æрцудтæ дæ
сæри исæфтмæ. Минкъий ма гъæуй, нæ сæри хецау райгъал уодзæнæй
æма нин не скъелтæй нæ тог исцъирдзæнæй. Нæ кудт уобæл æй. Корæн
ди, дæхе райсæ, дæу дæр бахуæрдзæнæй!
- Æ адзал цæмæй æй, уой мин зæгъетæ, уæдта Хуцауи ка фæндæ
уа, е уодзæнæй.
- Мæнæ нæ фæсдуар æфсæн кирæ æрхугондæй лæууй, æ хурфи ба
устур церхъ, æ рахатунмæ сæдæ къамбеци гъæуй. Уомæй æй ку нæ
рамарай, уæд ин адзал нæййес: кард æй нæ кæрдуй, фат æй нæ
хезуй.
Батраз дæр и кирæмæ бацудæй 'ма имæ хатиагау исдзурдта. Кири
дуар байгон æй. Уордæгæй и уæйуги церхъ исиста; ра æй саудор
кодта æма уомæй уæйугæн æ сæр æрсæрфта.
Хъæндзæргæс, æвдсæйрон уæйугæн, æ бæрзæййæй е 'хсæз сæри
ратахтæй æма дзоруй:
- Хæмици фурт Батраз! Хуссæг лæгмæ бавналун дин аккаг н’
адтæй, нур ба ди корун, цæмæй рæхгидæр рамæлон, уомæй мæ цæвæ
дуккаг хатт.
- Елиайау еуцæфон дæн, дуккаг цæф никкæнун дин мæ бон нæбал
æй. Дæ хусгæмæ ба дин уомæн бавналдтон æма мин мæ фиди фиди æгæр
æгадæ бадардтай. Уой мæстæй ба мæ тог нæбал бауорæдтон, æндæра
мин аййепп адтæй, сæттун ибæл.
Уæйуг рамардæй æма и кизгуттæ ракурдтонцæ Батразæй, дæ хæццæ
нæ фæххонæ, зæгъгæ. Е дæр сæ уасхæй баууæндун кодта.
Уæд ин кизгуттæ загътонцæ:
- Ами еу суйнаг ес, уомæй цидæриддæр исбæттай, е нецибал уæзæ
кæнуй. Ес ма си еу уафс: уобæл ба æгас дуйней æд ес-бес
бацæудзæнæй. Нæ Хъæндзæргæси базуртæбæл ба цидæр ниввæрай, уони
хуæнхтæ, гъæдти сæрти рахæсдзæнæнцæ. Уæдта ма уæртæ хонхи дагъи
ес æхсири цадæ: уоми æхе ка ниртайа, е æ фиццаги хузон лæхъуæн
фестдзæнæй.
Батраз дæр æ фиди фиди æхсири цади ниртадта æма Уон,
лæхъуæнæй куд адтæй, уотæ фестадæй. Уæдта æ цулухъ байдзаг кодта
æма æй æ дзиппи ниввардта.
Уой фæсте ба и уæйуги ес-бес рамбурд кодта и уафсмæ. Суйнагæй
сæ бабаста æма си хумæллæги пакъуй уæзæ дæр нæбал адтæй. Уотемæй
Хъæндзæргæси базуртæбæл рабадтæнцæ и адæм æд фонс æма хуæнхти
сæрти ратахтæнцæ. Фæсхонх Батраз и суйнаг райхалдта æма и уафсæй
ци фонс рацудæй, етæ дуйней бæститæ нимбарзтонцæ.
Уордæгæй Уон æ уорс æрфæнбæл æ хæдзарæмæ ниффардæг æй. Батраз
ба и фонс æма и уостити хæццæ афæдзи-афæймæ æрхаттæй. Æ
уæледарæстæ æ уæраги сæртæмæ исхъæрттæнцæ, уотемæй æ афæдзи бони
устур дзоги хæццæ Бестауи бæрзондмæ æрхъæрттæй. Уоми ба и Нарти
гуппургинтæ цæлхæмбурдæй синдтонцæ. Акула-рæсугъд ба хъæндзалгун
уæрдуни къæрæзгитæ æхебæл исæхгæдта æма Батразæн е 'рцудмæ æ
къахæй-къохмæ фæлуст исцæттæ кодта. Батраз æ дзаумаутæ раййивта
æма ин Нарти гуппургинтæ алай-булаййæй Акула-рæсугъди уосæн
исхудтонцæ.
Батраз Хæмици еци æхсири исæртадта æма Хæмиц иснæуæг æй. Хори
кизгæ Хорцескæ æма Мæйи кизгæ Мисирхан ба Уон æма Хæмицæн
исаккаг æнцæ.
Батразæй фæстæмæ, æ фидæ æма æ фиди фиди хæццæ еу фæндагбæл
уосæ некæд неке æрхудта.

НАРТÆ ÆМА УÆЙГУТÆ

Нарти гуппургинтæ - Урузмæг, Сослан æма Хæмиц еу сабат бони
ранæхстæр унцæ цауæни. Нарти гуппургинтæ авд бони æма авд æхсæви
фæцæнцæ цауæни, æма сæбæл сирд æмбæлæг нæ фæцæй.
Нартæ губуни хуаллагæй дæр æма уæледарæсæй дæр байгудзæг æнцæ
æма исфæндæ кодтонцæ фæстæмæ раздæхун. Цæунцæ-цæунцæ æма сæбæл
тар гъæди кæрони ба еу уорс саг фембалдæй: сæ фæндаг син
разæвгæрдæ ракодта æма дин уæлæ фæлледзуй.
Нартæ сæ номдзуд сагъæдæхътæ фелвастонцæ 'ма 'й уотемæй
сорунтæ байдæдтонцæ. И саг æхстбæрцæ æхе æруадзидæ, уæдта бабæй
раледзидæ. Нартæ дæр æй сорунтæ байдæдтонцæ æма сæ и саг авд
хонхей фæстемæ басайдта, уæдта цидæр æрбацæй.
Бон æ бартæ исуагъта æма æхсæвæ æ тар къабæзтæ байтудта
бæстæбæл. Æстонгдзийнадæ сæбæл бустæги хъæбæр кæнун байдæд-та,
сæхемæ цæуиуонцæ, фал байрæгæмæ 'й, ами лæууонцæ æма ци сæхсæвæр
кæнонцæ?
Кæсунцæ æма дин еу рауæнæй рохс кæлуй.
Нарти гуппургинтæ и рохсмæ равардтонцæ се 'ргон; бахъæрттæнцæ
тугулдорæй даст мæсугмæ æма багъæр кодтонцæ. Уоци мæсуги цардæй
авд уæйуги. И уæйгутæ устур цийнæ никкодтонцæ, хуæнхаг цъеутæ
нæмæ сæхе къахæй æрбацудæнцæ, зæгъгæ.
И уæйгутæ сæ артмæ хæстæг рабадун кодтонцæ, сæхуæдтæ ба сæ
цæститæ сæ кæрæдземæ æркъуæрдтонцæ. Æртæ си ухститæ кæнунмæ
фæцæнцæ, иннæ цуппар уæйуги ба артмæ зелун байдæдтонцæ.
Нарти гуппургинтæ цæмæннæ истарстайуонцæ, мæнæ не сæвди
рæстæг æрцудæй, зæгъгæ!
Уæд Хæмиц дзоруй уæйгутæмæ:
- Цæй, не сæвди рæстæг æрцудæй, фал ма нин уæддæр низзаруни
барæ раттетæ: Нартæ кæддæриддæр се сæвди рæстæги заргæ
фæккæнунцæ.
Уæйгутæ сæбæл гъæрæй ниххудтæнцæ æма син загътонцæ:
- Ра ма заретæ, хуæнхаг дзиглотæ, уæддæр уæ нуртæкки фезонæг
кæндзинан.
Нартæ сæ тух, сæ бонæй низзардтонцæ æма син сæ зарунгъæр
фегъуста Нарти номдзуд болат Батраз. Батраз гъонбæл кодта
уæларви. Æхе рагæлста æма хуæнхтæбæл исæмбалдæй, æ унæрæй
хуæнхтæ, гъæдтæ æма будуртæ æндзеллау кæнун байдæдтонцæ.
Нарти адæм балæдæрдтæнцæ, Батраз ке фæззиндтæй, уой æма
æнхузæнæй исхудтæнцæ:
- Ходетæ, ходетæ, хуæнхаг цъеутæ, - зæгъгæ, сæмæ исдзурдтонцæ
и уæйгутæ æма сæ нур ухститæбæл рацæвæн, зæгъгæ, уæдта сæ мæсуги
фарс фæппурх æй. Е адтæй Батраз.
Батраз фæммедæг æй уæйгути хæдзари æма сæбæл æ тумбул къохæй
ралæудтæй, ке си ниццæвидæ, е сау фунук фестидæ, уотемæй Батраз
уæйгути бунцагъд никкодта... Нартæн сæ хæццæ рацудæй Батраз æма
син дуйне сирдтæ ниццагъта, уотемæй сæ рарвиста устур цийни
хæццæ Нартæмæ.

ХÆМИЦИ МÆЛÆТ
(«Нарти Батраз»-æй)

Батразæн æ нæуæг игурди дзамани Æхсæртæгкатæ æма Бориатæ
стур æзнагæй цардæнцæ. Бориати Борæфæрнуг, æхуæдæг имæ нæ нифс
кодта Хæмицмæ, фал ибæл æ хуæрифурти Сау айнæги бадæг Сау Албæги
сардудта. Уæдæй фæстæмæ Сау Албæг Хæмици рамарунмæ агурдта. Еу
бон кæми адтæй, уоми сæ кæрæдзебæл исæмбалдæнцæ 'ма Сау Албæг е'
фсоргъæбæл куд бадтæй, уотемæй æй æрсурдта. Хæмиц имæ æхе куд
фæззилдта, уотæ 'й кардæй ниццафта 'ма ин æй Хуцау е 'ндон
дæндагбæл рауайун кодта, - кардæй еу къæртт фæххаудтæй. Никкидæр
æй ниццæфтæ кодта 'ма 'й уотемæй рамардта. Æхуæдæгка 'й бæхи
саргъбæл рабаста 'ма 'й рауагъта. Бæх Хæмици мард ку æрхаста,
уæд æй Æхсæртæгкатæ уайтагъд базудтонцæ, сæ лæгбæл Бориати
ардудæй Сау Албæги бæллах ке æрцудæй, уой.

ХÆМИЦИ ФУРТ БАТРАЗ Æ ФИДИ ТОГЕСÆГ

Нарти лæхъуæнтæ еу афони уалдзæг рацæуиуонцæ будурмæ 'ма
гъазтонцæ. Хæмици фурт Батраз дæр сæ хæццæ фæццæуидæ 'ма гъазта.
Еу бон ку адтæй, уæд фат æма æрдунæй гъазтонцæ, нисан еу
æрсадзиуонцæ 'ма 'й æхстонцæ. Хæмици фурт Батраз загъта хани авд
фуртемæн:
- Уæ бунати бадетæ 'ма æхсетæ, æз ба уин фæууайдзæнæн 'ма уин
уæ фæттæ æрхæццæ кæндзæнæн уæ къохмæ. Изæрæрдæмæ ку нæбал
гъазайтæ, уæдта мин уæ авд æрдуни фæйнæ æхсти фæккæнунмæ
раттетæ, уæ хъæппæлтæ ба мин нисанæн æрсадзетæ.
Сарази 'нцæ 'ма æхсун байдæдтонцæ. Уæдта изæрæрдæмæ ку нæбал
гъазтонцæ, уæд ин равардтонцæ авд æрдуни, сæ хъæппæлтæ
раластонцæ, баизадæнцæ ма айдагъ хæлæфтæ æма хæдæнтти, 'ма ин сæ
нисанæн æрсагътонцæ. Фæссин сæ æхста фæйнæ æхсти 'ма син сæ
пъæскъугай никкодта; уæд уæгъдхæдæнтти 'ма хæлæфти баизадæнцæ
'ма иссудæнцæ сæ фиди размæ, 'ма сæ е ба фæрсуй:
- Ци кодтайтæ? Ци бæгънæг айтæ? Ка уæ бафхуардта?
Етæ ба ин зæгъунцæ, Хæмици фурт Батраз, зæгъгæ.
Мадта, зæгъуй, цотæ æдта, мæнмæ 'й схонетæ, зæгъгæ.
'Ма имæ рацудæнцæ æртемæй, ниццудæнцæ имæ, æма дзорунцæ, уæлæ
дæмæ хан дзоруй, зæгъгæ. Е ба син зæгъуй:
- Цотæ, рандотæ, мæн хани хæццæ неци гъуддаг ес.
Етæ дæр иссудæнцæ 'ма загътонцæ:
- Нæ комуй, нæ цæуй!
- Цотæ уæ авд дæр 'ма 'й тухæй исласетæ!
Рацудæнцæ авдемæй, æрцудæнцæ 'ма æ сæргъи æрлæудтæнцæ. Сæ
кæстæр к' адтæй, е зундæй хуæздæр адтæй, тухгиндæр 'ма уотæ
æргъуди кодта, нур амæн тухæй неци бакæндзинан, фал ин дзæбæх
загъд зæгъæн, кæд уотемæй фефсæрми уайдæ 'ма иссæуидæ, зæгъгæ.
Уæд ин радзубанди кодта:
- Йарæбий, Батраз, лæг ку дзора, уæд фæццæун æмбæлуй,
фефсæрми аккаг æй.
Дзæбæх загъдæй æ зæрдæ фæффæлмæн æй: рацудæй, иссудæй ханмæ
'ма имæ дзоруй:
- Дæ бон хуарз, хан! Ци ми кæнис?
Е ба ин зæгъуй:
- Кæд уой асæ лæхъуæн дæ, уæд дæ фиди тог райсæ!
Æ цæстисугтæ æркалдта Батраз, еци фæдбæл æ хæдзарæмæ рацудæй.
Уæларт фесарæн сивардта 'ма 'й тæвдæ кæнуй. Æ мадæ имæ дзоруй:
- Ци кæнис уомæй? Цæмæн æй тæвдæ кæнис?
Е ба зæгъуй:
- Лæхъуæнтæ ку фæгъгъазунцæ, уæд алкæмæн дæр æ дзиппи фæууй
цæкутæ, ис сæ есунцæ 'ма хуæрунцæ. Æз дæр нур ба мæхецæн цæкутæ
кæнун.
Фесарæн ку стæвдæ кодта, уæдта æрахæста æ мади 'ма ин зæгъуй:
- Еци фесарæнæй дин дæ дууæ цæсти содзгæ кæнун, мæнæн фидæ
адтæй 'ма ци фæцæй, уой мин базонун кæнæ!
- Дæ байамонæгæн Хуцау ма бакомæд, дæуæн дæр! Фидæ дин адтæй
'ма дин æй Сайнæги бадæг стур æлдар рамардта.
Уой ин ку загъта, уæдта 'й исуагъта 'ма фæрсуй:
- Мадта мæ фидæн гæрзтæ неци байзадæй, бæх дæр?
Е ба ин зæгъуй:
- Ес бæх дæр, гæрзтæ дæр. Бæхæн дæлæ фагусæй ма æ дууæ гъоси
зиннунцæ, койгæнæг æй нæййес, æ алли фарс æхсинуй, мæгур. Гæрзтæ
ба кири æфснайдæй лæуунцæ, изгæ сæ бахуардта, уотемæй.
Батраз бацудæй, æ фиди гæрзтæ рахаста, никкæдзос сæ кодта,
бæх дæр раласта 'ма 'й дони ниртадта, никкæдзос кодта уой дæр.
Уæдта сбадтæй бæхбæл 'ма 'й рагъазунтæ кодта, уотемæй Сатанамæ
дзоруй:
- Куд федаун бæхбæл?
Е ба ин зæгъуй:
- Мæнæ фиртони лæхæ зæнхи сæрбæл хор бони куд ниххускъæ уй
'ма е куд федауй, гъе, уотæ федауис бæхи рагъбæл!
Уæдта Батраз зæгъуй:
- Йа, уæууæй, æдта ку неци федаун!
'Ма хуæздæр рагъазта бæхбæл дууердæмæ, уæдта бабæй дзоруй:
- Куд федаун гъенур?
Е ба ин зæгъуй:
- Хуарз федауис: уалдзигон нæуæг кæрдæгбæл сæумæ æртæх
фæрдгутæ ку сбадуй 'ма уобæл хор фиццагидæр ку 'рбакæсуй, уæд,
гъе, уомæ лæг ку ракæсуй 'ма е лæги цæстæн куд федауцæ 'й,
зæрдæн куд æхцæуæн æй, гъе, уотæ федауис.
- Мадта, Хуцауæй боз, хуарз федаун, - хуæрзбон рауо, æдта
гъенур æз мæ фиди тог есунмæ цæугæ кæнун!
'Ма рараст æй. Уæд имæ Сатана фæстегæй фæдздзурдта:
- Кутемæй цæуис, - минкъий ма мæмæ æрбаздæхæ!
Æрба имæ 'здахтæй 'ма ин е ба загъта:
- Сайнæги æлдар алли сæумæ дæр, еу рауæн сауæдонæ ес, 'ма
гъе, уордæмæ æ дууæ хуарз бæхи раласуй æхуæдæг; уæдта имæ кард
ес 'ма 'й еци кардæй ку нæ рамарай, уæд ин æндæр кардæй рамæлæн
нæййес. Æндæр рауæн æй ергæ дæр не скæндзæнæ.
Мадта хуарз, зæгъгæ, 'ма цæун байдæдта; ци сауæдонæ ин
бамудтонцæ, уордæмæ бацудæй.
Сайнæги бадæг Албæг сæумæ рагиау æ дууæ бæхи раласта 'ма имæ
дзоруй Батраз:
- Дæ рагисон хуарз!
Сайнæги бадæг Албæг ба имæ дзоруй:
- Ци Хуцау дæ æрхаста, ардæмæ сирд, маргъ ку нæ тæхуй, уæд
кутемæй æрцудтæ?
Е ба ин зæгъуй:
- Ци кæнон, лæхъуæни зæрдæ æрра æй, æ зæрдæ алцæмæ дæр дзоруй
'ма мæхецæн кард кæнун, æвзалу 'ма æфсæйнаг æрцæттæ кодтон.
Фæрсун зæронд адæми, хуæздæр кард кæмæ уодзæнæй, зæгъгæ, 'ма мин
дæу кард бамудтонцæ, - уой туххæй, гъе, ардæмæ æрбахъæрттæн, уой
кæд фæййининæ, зæгъгæ.
Е ба ин зæгъуй:
- Хуцауæй боз, мæнæ мæ кард дæр мæ хæццæ!
Албæг æ кард исласта 'ма имæ 'й равардта. Е дæр æй рауинæ-
бауинæ кæнуй: «Мæнæ ци хуарз кард! Ай хузæн кард, тæходуй, мæ
къохи ку бафтуидæ».
Уæд кардæн æ рæбунæрдæмæ - къæртт æ ком. Батраз зæгъуй:
- Тæходуй, аци кардæн ма аци къæртт ку нæ фæцайдæ!
Е ба ин зæгъуй: «Хæрæги дæндæгтæ ку бахуæридæ, Хæмици ку
мардтон, уæд ин си е 'фсæртæ ниццафтон 'ма мин, гъе, уой
дæндагбæл фæкъкъæртт æй».
- Æ, æдта æз ба дæу ку агорун! Куййи дæндæгтæ ду бахуæрæ! -
'ма ибæл ралæудтæй уоци рауæн, 'ма 'й никъкъуæхтæ кодта.
Уæдта ин æ гъолгун æрлух кодта 'ма 'й рахаста æ хæццæ, æрхас-
та æй æ мадæмæ 'ма ин зæгъуй, мæ мадæ, мæ фиди тог райстон,
зæгъгæ.
Е дæр ибæл не 'ууæндтæй.
- Мæнæ ин æ гъолгун дæр æрхастон!
Е ба уотæ:
- Ду кæмидæр цъамари рамардтай 'ма уой гъолгун æрхастай!
Лæхъуæн ба дзоруй, соми кæнуй:
- Ра 'й мардтон мæ фиди марæги!
- Мадта ардиги сæумæмæ берæ нæбал ес. Сæумæ мæсуги сæрмæ
схездзæнæн, уордигæй фæккæсдзæнæн 'ма мегъсæлфунæг кæнун ку
байдайа, уæд е уодзæнæй сæ цæстисуг адæмæн; уæдта адæм къуæрттæ-
къуæрттæ ку цæуонцæ, уæд етæ ба уодзæнæнцæ мæрддзогойнæ 'ма ми
гъеуæд байрагæс уодзæнæй.
Æхсæвæ фæййевгъудæй, фæббон æй. Мадæ рагæпп ласта, мæсуги
сæрмæ схизтæй 'ма куд загъта, уотæ мегъсæлфунæг кæнуй, адæм дæр
къуæрттæ-къуæрттæ цæунцæ. Уони æ цæстæй ку фæйдта, уæдта 'й
байруагæс æй, æдæуагæй æй рамардта, зæгъгæ.
Уæдта æрхизтæй 'ма зæгъуй Батразæн:
- Цо 'ма ин фæххæссæ æ гъолгун, 'ма ин æй æ реубæл ниввæрæ,
уой туххæн, æма ин мæрдтæмæ уæнггъæуаггинæй бацæуæн нæ е. Дæ
фиди дæр дин уæнггъæуаггинæй нæ барвиста.
Е дæр сбадтæй уæд æ бæхбæл 'ма и гъолгун к' адтæй, уой хæссун
байдæдта. Сайнæги бадæги кæми ивардтонцæ, уордæмæ иссудæй, æ
кард исласта, зæнхи 'й ниццавта идард 'ма уобæл æ бæх бабаста;
уæдта гъолгун райста 'ма си æ сæр хуайгæ, мæрдæгъдаугæнгæ,
бацудæй 'ма 'й марди реубæл ниввардта. Адæм дæр æ алли фарс
мардæн еци æмбурдæй лæудтæнцæ. Уæд еу инней гъоси бадзоридæ:
- Мæнæ марæг æрбацудæй 'ма 'й куд зиндæрæй рамарæн?
Уобæл унафитæ кæнунцæ.
Уæд еу дæсни к’ адтæй, е уой фегъуста 'ма син баунафæ кодта:
- Уой уотемæй нæ рамардзинайтæ, фал дæлæ æ кард ин исласетæ
'ма 'й уомæй рамаретæ! Кæд уой ласун нæ бафæраздзинайтæ, уæдта
неци рамардзинайтæ 'ма æнцад, сабур бадетæ!
Етæ дæр ниццудæнцæ, кардбæл ниххуæстæнцæ, раивазæ-баивазæ 'й
кæнунцæ 'ма 'й нæ фæразунцæ; ни 'й уагътонцæ. Уæдта æхуæдæг
Батраз ниццудæй 'ма æ кард фелваста, ра 'й сæрфтитæ кодта, уæдта
'й æ кæрдбадзи ниццавта, бæхбæл исбадтæй 'ма æрцудæй æ хæдзармæ.
Уæдта синдзæ æрласун кодта, ни 'й цурхта хормæ 'ма 'й хускъ
кæнун бауагъта. Уæдта 'й моси нийтудта 'ма, æ фиди тог ин ка
бафедис кодта, еци хани авд фурти æма сæ уостити дæр синдзæбæл
бæгъæнбадæй ратæрæ-батæрæ фæккодта. Сæ тог сæ къæхтæй уадæй,
уотемæй сæ рауагъта сæ хæдзарæмæ. Уæдта бабæй Нарти гъæумæ
баздахтæй 'ма син тухæ кæнун байдæдта, мæ фиди тог мин бафедетæ,
зæгъгæ.
Етæ ба ин загътонцæ:
- Дæхе цъух дæ тæрхон, ци нин федун кæнис, уой дин
бафеддзинан.
Загъта син:
- Цотæ, æдта мин дзалгъæдæй дууæ къудур гъæди æрласетæ,
мæхецæн уæрдун кæнун, æма.
Етæ дæр фæццудæнцæ, алли къулдунтæбæл агорунцæ 'ма не
'ссирдтонцæ, кæми ес иссерæн дзалгъæдæй къудурони гъæдæ? Нур дæр
æма уæд дæр уæхæн гъæдæ некæд адтæй. Æрæздахтæнцæ 'ма ин
зæгъунцæ:
Æндæр ести нин бамонæ, не 'ссирдтан уой!
- Мадта, цотæ 'ма мин дууæ хæдзарæн хъумаци уæрдун сласетæ,
зæнхæ бæрзонддæр кæми 'й, уордæмæ, уоми сæ сцурхетæ, зинг сæбæл
бафтауетæ 'ма мин сæ сугъдон голлæгти æрласетæ!
Етæ, куд загъта, уотæ дууæ хæдзарæн хъумаци уæрдун сластонцæ,
ис сæ цурхтонцæ 'ма сæбæл зинг бафтудтонцæ. Ку басугъдæнцæ, нур
син сæ сугъдон исесæн, зæгъгæ, уæд дунгæ æрбацудæй 'ма син æй
ниххæлеу кодта, уотемæй уонтæ бæрзондæй æма сæр ниллæгæй
æрæздахтæнцæ сæ хæдзарæмæ. Батраз сæ ку фæммæстæй мардта, уæдта
сæ ниууагъта.

ХÆМИЦИ ФУРТ БАТРАЗ ÆМА ОРÆЗМÆГИ ТАУÆРÆХЪ

Еу кæми адтæй, Хæмици фурт Батраз хæтунмæ цудæй 'ма æ бæхбæл
рабадтæй. Нарти Нихæсмæ рацудæй 'ма еуæрдæмæ рагъазидæ, уæдта
иннердæмæ, æхуæдæгка Орæзмæгмæ дзоруй:
- Куд дæмæ кæсунцæ мæ бæхи гъазунтæ?
Орæзмæг ба ин загъта:
- Сайнæги фурт Алий гъазунтæ кæнис!
Хæмици фурт Батраз бабæй имæ дзоруй:
- Гæр, мæн гъæзтитæ ба Сайнæги фурт Алий гъæзтитæй хуæздæр
куд нæ 'нцæ, æз ба хуæнхти бæстæ æма будурти тъæпæн мæхецæн
рагъи лæкъæфæн ку рабæтдзæнæн!
Орæзмæгæн хъæбæр гъигæ адтæй, Батраз уæхæн устур зæгъдтитæ ке
кодта, ейæ 'ма æхе меднимæр Хуцаумæ искувта:
- Йа, Хуцау, мæнæ Батраз цæуй хæтунмæ 'ма фæстæмæ ку раздæха,
уæд унгæг коммæ ку 'рбахъæрта, уæд æгас дуйней æртиккаг хаййи
уæзæ дæркъи медæгæ бакæнæ, дæркъæ ба цъифи куд ниннæхса, уотемæй
ба ин æй æ размæ фæккæнæ! Уæдта уобæл ку раевгъуйа, уæд бабæй
никкидæр еци унгæг коми, раздæхæн ин æндæр рауæнбæл куд нæ уа,
уотемæй Сайнæги фурт Алий, æ дзамани куд адтæй, уотемæй бæхбæл æ
рази куд фæууа! - Гъе, уотитæ искувта Орæзмæг Хæмици фурт
Батразæн æма 'йбæл æ кувдтитæн ба æнæ 'рцæун н' адтæй, - Хуцауæй
ин искурдиадæ лæвæрд адтæй.
Рандæ 'й Хæмици фурт Батраз хæтунмæ 'ма фæстæмæ ку æраздахтæй
хæтунæй, уæд еу унгæг коммæ куд бахъæрттæй, уотæ ба, еу дæркъæ
цъифи ниннахстæй, уотемæй æ размæ фæцæй.
Е дæр имæ уæлбæхæй е 'хси дудагъæй равналдта, фæ 'й уæлбилæ
кæндзæнæн, зæгъгæ, 'ма ин не скундта, æ бæхæй ралæуирдта, -
Нарти æхсæнмæ еци ходуйнаги хæццæ куд иссæудзæнæн, дæркъæ цъифи
нæхстæй ниууагъта, зæгъгæ.
Исхуæцæ-исхуæцæ ибæл фæккодта 'ма 'й не сфæразта. Изазнæ
ракодта 'ма 'й райзазæ-байзазæ фæккодта, уæддæр ин цъифæй
исласун нæ бакундта 'ма загъта Батраз:
- А ци дессаг æй? Дæркъæ цъифæй исесун ку нæбал фæразун, уæд
мин уой Нартæ ку фегъосонцæ 'ма мæ ку фæрсонцæ, уæд син ци
зæгъдзæнæн?
Цидæр адтæй, уæддæр дæркъи ниууагъта цъифи нæхстæй, мехъ-мехъ
кæнгæ, 'ма рацудæй. Еу сахат ку 'ссудæй, уæдта еу унгæг мæскъæмæ
исхъæрттæй, 'ма уоми ба Сайнæги фурт Али, æ дзамани куд адтæй,
уотемæй бæхбæл æ рази фестадæй. Хæмици фурт Батраз ин æ рауиндæй
уотæ фæттарстæй, 'ма æ бæх фæстæмæ фездахта 'ма еу минкъий
æруадæй, уæдта расагъæс кодта, 'ма ин æндæр рауæнбæл рацæуæн ке
н' адтæй, уомæ гæсгæ фæстæмæ фездахтæй, еу каст ма 'ймæ бакæнон,
зæгъгæ. Ба имæ кастæй 'ма дин си бæхгин нæбал, фал си унгæг
мæскъи бæх æма лæги хæрнæгътæ æркалдæнцæ, 'ма си рацæуæн дæр
нæбал адтæй. Тухтæ-заманатæй, еци бæхбæл бадгæй, бæхи суйни
зелони цъаси ралæстæй 'ма, уотемæй, мæтъæлæй Нарти гъæумæ,
сæхемæ, иссудæй.
Ку 'ссудæй, уæд æй Нартæ фæрсунцæ, Батраз, ци мæтъæл дæ,
зæгъгæ, аци хатт?
Батраз ба син загъта:
- Нæ уæбæл банимæхсдзæнæн, æз аци бон ци дессæгтæ фæйдтон,
уой.
Æма син æ дæркъи хабар дæр радзурдта, уæдта:
- Гъе, ауæхæн бæхгин дæр мæ рази фæцæй 'ма си фæттарстæн 'ма
фæстæмæ ралигъдтæн, уæдта имæ фездахтæн, еу каст ма 'ймæ
бакæнон, зæгъгæ, 'ма дин дуйней лæги хæрнæгътæй 'ма бæхи
хæрнæгътæй рацæуæн нæбал адтæй, 'ма уæдта бæхи суйни зелони æд
бæх ралæстæн. Гъе, уæхæн дессæгтæ фæйдтон!
Æма 'ймæ Орæзмæг дæр дзоруй, ами, нихæси бæхбæл ку ра-
гъæзтитæ кодтай 'ма мæ фæрсгæ ку кодтай, уæд дин æз ба уотæ ку
загътон, Сайнæги фурт Алий гъазунтæ кæнис, зæгъгæ, уæд ду ба
æгæр уæлиæуттæ дзурдтай, 'ма дæбæл мæ зæрдæ фæххудтæй, 'ма
Хуцаумæ искувтон, æгас дуйней æртиккаг хаййи уæзæ дæркъи куд
бакодтайдæ 'ма дæ рази цъифи нæхстæй куд фæцайдæ, уæдта бабæй
Сайнæги фурт Али, æ дзамани куд адтæй, уотемæй бæхбæл дæ рази
куд фестадайдæ. Гъема дин етæ уой туххæй адтæнцæ, 'ма иннæ хатт
уотæ устуртæ мабал радзорæ, зæгъгæ.

СОСЛАН ÆМА ХÆМИЦИ ФУРТ БАТРАЗ

Нарти хуæрзтæ Ахкемай æрæмбурд æнцæ æма «æз хуæздæр»-бæл
дзурдтонцæ. Кæрæдземæн нæ састæнцæ. Уæдта Хуцау Сослан æма
Хæмици фурт Батрази кæрæдземæ фæккодта. Еу дæр си æхе хуæздæр
худта, иннæ дæр, кæрæдземæн ба нæ састæнцæ.
Нарт нигъгъос æнцæ. Сослан æма Батраз ба ранæхстæр æнцæ се
'нæниййергæ мадæмæ - Æхсийнæмæ. Æрцудæнцæ æма æй бафарстонцæ, ка
ни хуæздæр æй, зæгъгæ.
Æхсийнæ син балæдæрдтæй сæ ерисдзийнадæ æма загъта:
- Æгайтима æндæр муггагæй ерисгæнæг нæййес уæ хæццæ! Сумах
бабæй уæ кæрæдземæ цæмæн ерис кæнетæ?
Уа, нæ уа ин ку нæ састæнцæ, уæдта син загъта:
- Мадта исон æмбесбони уалдæн хуæздæр хуæрзеуæги хæццæ ка
æриздæха æ хæдзарæмæ, е хуæздæр фæууæд!
Сослан æма Батраз рабадтæнцæ æма цæун райдæдтонцæ. Еу будурмæ
рахъæрттæнцæ. Уоми ба Батраз фæуурдуг кодта, Сослан ба тæссармæ
æрбаздахтæй æма еу туппурмæ бахъæрттæй. Æ бæх бафæсахсæн кодта
æма фегъуста и туппурæй зарунгъæр.
Ци дæ, зæгъгæ, дзоруй Сослан æма туппурбæл æразелæн кодта.
Туппурæй дуар байгон æй æма Сослан уордæмæ бацудæй. Уоми ба
уæллæй сиребæл лæг æма уосæ бадтæй. Дæллæй ба кизгуттæ æма
лæхъуæнтæ синдтонцæ. Сенгутæ Сослани сæ астæу фæккодтонцæ, æгас
цæуай, Сослан, зæгъгæ, имæ дзурдтонцæ.
Е дæр си ракурдта, - мæ гъуддаг тагъд æй, зæгъгæ.
И лæг æма и уосæ дзорунцæ:
- Мадта анæй дæ зæрдæ кæмæ æхсайуй, уони хæссæ!
Сослан дæр лæхъуæн æма кизгæ рартаста, æ фæсабæрцæ сæ
февардта æма, æмбесбон дæр нæма адтæй, уотемæй Æхсийни размæ
исхъæрттæй.
Батраз ба цæун райдæдта æма æ мади æрваддæлтæмæ Ауармæ
ниццудæй. Ра ибæл цудайдæ еу авд - дæс анзей бæрцæ æма адæм
кæрæдзей гъоси, гъос-гъосай дзурдтонцæ:
- Ци, Сослан Батрази рауæйæ кодта, - зæгъгæ.
Уæд дин Батраз иссудæй Æхсийни размæ, сæдæ уæрдуни хуссар
хъумацæй се 'мидзаг, уони хæццæ ба ма сæдæ лæхъуæни æма сæдæ
кизги, уотемæй.
Цидæр адтæй, сæ гъуддаг Нарти устур тæрхонтæмæ рацудæй. Етæ
ба Фæс-и-Нарт Хузæдзæгатмæ фæццудæнцæ. Уоми ба ка ке уарзта, уой
фарс дзурдта, æма, уотемæй Сослан æма Батраз дууæ æмбес лæгемæй
байзадæнцæ.

ХÆМИЦИ ФУРТ БАТРАЗИ МÆЛÆТ

Нарти адæм Хуцау ку скодта, уæд сæ астæу адтæй уæхæн хецæн
ниуазæн, цæхгæри хузæн, худтонцæ 'й Уацамонгæ. Еу бон ку адтæй,
уæд Нарт æрæмбурд æнцæ 'ма дзорун байдæдтонцæ, мæн ку бауидæ,
зæгъгæ. Уацамонгæбæл адтæй уæхæн фæлдесонд Хуцауæй, 'ма еу ке
бацайдæ, уомæн гъæуама æ бунатæй куд фезмалдайдæ, уотæ, уæдта æ
билтæй дæр куд искалдайдæ, уотæ.
Уæд Сослан æрлæудтæй æ сæргъи 'ма дзоруй, кæми ци бакодта,
уой:
- Æз сæумон идаугутæй рамардтон авд, - гъе, уотитæ дзурдта
Уацамонги сæргъи.
Хæмици фурт Батраз к’ адтæй, е ба уæд анз балций адтæй 'ма
фæстæмæ куд æздахтæй, уотæ ба ибæл, Нартæй балци ка рацудæй,
уæхæн зæронд лæг фембалдæй. Батраз имæ дзоруй, дæ бон хуарз,
зæгъгæ. Е ба нæ фегъуста 'ма имæ Батраз гъæрдæр исдзурдта:
- Дæ бон хуарз, зæронд лæг!
Е дæр ин:
- Æгас цо!
Уæдта 'й Батраз фæрсуй:
- И Нарти ци хабар ес? Уацамонгæ мæ фидæ Хæмици ку адтæй, уæд
ибæл еске дзоруй? Ци хабæрттæ ес?
Зæронд лæг дæр ин зæгъуй:
- Сослан æ сæргъи лæууй 'ма дзурди барæ неке уадзуй, æхе 'й
кæнуй. Хæмиц ба кæронæй лæууй, дзурди бон дæр æй нæййес,
уотемæй.
- Мадта, - зæгъуй, - мæ фидæ Хæмиц абони уалæнгæ æгадæ ку
некæд адтæй!
Æма æ бæх ниццæфтæ кодта, 'ма, кæми уайгæй, кæми сабур,
уотемæй Нарти гъæумæ æрбахъæрттæй, æ бæх тургъи бæхбæттæнбæл
бабаста, æхуæдæгка, Нартæ æмбурд кæми адтæнцæ, уордæмæ бацудæй
'ма дзоруй Сосланмæ:
- Сослан, дзорæ дæ лæгигъæдтæ, кæд дæ фæндуй - кæстæргай, кæд
дæ фæндуй, уæдта - хестæргай!
Сослан дзоруй:
- Æдта æз зæгъдзæнæн. Æз æцæгдзийнадæй сæумон идаугутæй
рамардтон авд, сæ тонаутæ син мæ фæсабæрцæ æрхастон. Хуарелдари
æцæгдзийнадæй куд рамардтон, уони цацæгдзийнадæй зæгъун,
уацæгдзийнадæй мин мæнæ Уацамонгæ æ билтæй искæлæд 'ма дæуæй
фæстæмæ аци адæмæй дзурди барæ куд некæмæбал уа, уотæ.
Хуарелдари фурт Борхуарали æхе банимахста Уацамонги хъоппæгъи
буни, кæд Нарти адæмæй еске исрæдуидæ, зæгъгæ, 'ма, мæ фиди мин
ка рамардта, уой базонинæ.
Батраз ба Сосланбæл ниххудтæй æ гъæлæси 'дзаг 'ма ин зæгъуй:
- Сослан, дæу хузæн устур лæгæн мæнгæдтæ дзорун ходуйнаг æй!
Уæдта Батраз зæгъуй:
- Сæумон идаугути дæр æз куд рамардтон, Хуарелдари дæр æз куд
рамардтон, уони цацæгдзийнадæй зæгъун, уацæгдзийнадæй Уацамонгæ
æ медбунатæй фезмæлæд 'ма мæ фидæ Хæмици уæрагбæл æринцайæд!
Уæд Уацамонгæ фезмалдæй 'ма хъоппæгъи бунæй рагæпп ласта
Борхуарали. Уацамонгæ к' адтæй, е Хæмици уæрагбæл æринцадæй.
Уæдта Хуарелдари фурт дзоруй:
- Мæнæ мæ фиди марæги, Хуцауæй боз, иссердтон!
Æма æвдесæнтæ кæнуй 'ма уотемæй рандæ 'й. Изæдтæмæ цæун
байдæдта æма фиццагидæр Уасгергимæ бацудæй, 'ма ин зæгъуй:
- Дæ сæр мæ багъудæй, мæ фиди марæг иссердтон!
Е ба 'й фæрсуй, ка æй, зæгъгæ, 'ма ин зæгъуй:
- Хæмици фурт Батраз.
Уасгерги ин зæгъуй:
- Уой хæццæ гъазунмæ æз неци бакæндзæнæн! - æма уомæй
раздахтæй.
Фæххаттæй Борхуарали изæдтæбæл 'ма æ нифс Батразмæ неке
бахаста. Уæдта æ фæстаг Елиатæмæ æрцудæй 'ма син зæгъуй:
- Æз уе 'уазæг! Уæ сæр мæ багъудæй, æгас изæдтæбæл фæххаттæн,
мæ фиди марæг иссердтон 'ма си æ нифс неке æрхас-та; нур ба æз
уе 'уазæг, мæ фиди тог мин райсун гъæуй.
Елиа зæгъуй:
- Уой хæццæ исгъазун зин гъуддаг æй, бæргæ, фал цо, нæ амонд
ибæл бавзардзинан.
Зæрдæ ин ку байвардта, гъеуæд Хуарелдари фурт цийнæгæнгæ
рандæ 'й æ хæдзарæмæ.
Уæд, еу бон ку адтæй, уæд Батраз æ бæхбæл исбадтæй, æ егæрттæ
æ фæсте, уотемæй зæрди дзæбæхæн робасдзауæн кæнуй. Уæд æ сæрмæ
тумугъгæнгæ æрбацудæй мегъи цъопп 'ма 'й уордигæй Елиатæ
æхсунцæ. Батраз дæр фехсуй 'ма 'й фæппурх кæнуй, æмбурд кæнун æй
нæ уадзуй. Ци фæттухтонцæ, Хуцау зонуй, уæдта Батраз истæвдæ 'й
'ма рахъан æй, дон ба хæстæг некæми адтæй 'ма нæрсун байдæдта.
Уæд смаг кæнун байдæдта 'ма е смагæй маргъ æ сæргъи ратæхун нæ
фæразта. Уæддæр ма уодæгас адтæй. Уотæ зинтæ ку идтонцæ адæм,
уæд бафарстонцæ къолибадæг уоси.
Е ба син загъта:
- Æртæ æргъауемæй æртæ уорс иуонуги рартасетæ 'ма хæдзарæн
æртæ къерей искæнтæ, 'ма имæ кувди фæццотæ, 'ма 'й баууæндун
кæнтæ, мах дæ Софиай дзæппазмæ фæххæсдзинан 'ма дæ уоми
байвæрдзинан, зæгъгæ, 'ма уæбæл ку баууæнда, уæдта уин æхе рæуæг
искæндзæнæй, смаг дæр нæбал кæндзæнæй.
Куд син бамудта, уотæ бакодтонцæ. Фæццудæнцæ имæ 'ма ин
лихстæ кæнун байдæдтонцæ:
- Фиццаг ци хузи адтæ, еци хузи дæхе ку искæнай, уæд дæ
Софиай дзæппазмæ фæххæсдзинан.
Ку сæбæл баууæндтæй, уæд син æхе исрæуæг кодта'ма 'й
исхастонцæ Софиай дзæппазмæ. Дуармæ 'й куд исхастонцæ, уотæ ба æ
уæраг дуари тæрвазæбæл исбуцæу кодта 'ма син медæмæ нæбал комуй.
Уæд еу лæхъуæн к' адтæй, е 'ркастæй 'ма æ еу къахбæл дзабур н'
адтæй, 'ма уайун байдæдтонцæ 'ма ин æ дзабур исхастонцæ, 'ма ин
æй æ къахбæл бакодтонцæ, 'ма син уæдта æхуæдæг æ къах медæмæ
байста. Ба 'й хастонцæ медæмæ 'ма 'й Софиай дзæппази тæрхæгбæл
ниввардтонцæ, 'ма уоци рауæн, е 'носон бунати, байзадæй.
Арв уалдзæг гæрæхтæ кæнун ку байдайуй, уæд уой Хæмици фурт
Батрази æхси цæфтæ хонунцæ, - æ бæхбæл ку рабадуй, уæд...

АЦÆМÆЗ
НАСИРАН ÆЛДАР

Насиранмæ фиццагидæр хунæ æрцудæй. Хунæн ба ин ци æрцудæй?!
Уорс фури гъунтæй ин ласгæ гъунæй нимæт æрцудæй, уой хæццæ ба ин
тъасхæ 'рцудæй Тогус æлдари бæхæргъау ратæруни туххæй.
Насиран, æфсад æфсадæй устурдæр, уотемæй æртæ æфсади æрæмбурд
кодта. Е 'фсади адтæй сæдсæйрон уæйгутæ, сæумон уацеллатæ,
изæйрон идаугутæ. Насиран æлдар е 'фсади хæццæ денгизи билæмæ
бацудæй. Тогус æлдар ба цардæй денгизуордæг. И денгиз ба над нæ
лæвардта Насирани æфсæдтæн 'ма Насиран æлдар загъта:
- Ме 'фсади мæ ефхæсгутæй, Ацæтæй, ку неке уа, уæд не срæвдзæ
уодзæнæн.
Дууадæс æмбалей хæццæ рабадтæй 'ма бахъæрттæй Ацæтæмæ. Ацæтæй
ами ка ес, зæгъгæ, багъæр кодта.
Еу уосæ имæ ракастæй 'ма загъта:
- Ацæтæй ами некебал ес, уæртæ авдæни минкъий сувæллонæй
фæстæмæ!
Насиран æлдар бæхæй рахизтæй æма, æхсæй æ тæрних хуайгæ,
уотемæй Ацæтæмæ кæугæ бацудæй. Уæдта рабадтæй, æ бæхи уалхъос
æхсæй рацафта 'ма рандæ 'й. Уосæ дæр бахъæрттæй хæдзарæмæ 'ма
имæ биццеу авдæнæй дзоруй:
- К’ адтæй е, уотæ хъæбæр ка фæккудтæй?
Уосæ ба ин загъта:
- Е адтæй уæ енцег Насиран æлдар, æфсæддон агурдта.
- Мадта, нана, мæн дæр исесæ, æз дæр фæццæудзæнæн æфсади, -
загъта и биццеу.
Æ мадæ 'й кæми исистайдæ! Уа, нæ уа æй ку нæ иста, уæдта æ
мæкъустæгæй авдæни фæрстæ рарæдувта фæйнердæмæ 'ма загъта:
- Мæ фидæн бæхи зæронд некæми байзадæй, æдта?..
Уосæ ба загъта:
- Уæртæ æскъæти Ацæти уорс бæх фагуси ниххастæй, айдагъ æ
гъостæ ма зиннунцæ.
Биццеу æскъæтмæ ниццудæй, бæхи дууæ гъосебæл фæххуæстæй, фæ
'й æлваста 'ма 'й никкæдзос кодта. Уæдта бафарста:
- Саргъи зæронд гъуддаг неци байзадæй мæ фидæн?
Ба ин амудтонцæ, и кири æнцæ, зæгъгæ. Биццеу хатиагау
исдзурдта и кирæмæ. Кирæ байгон æй 'ма дин уоми ба хахиаг хах
идонæ, бабиаг авд æфтауги, ангусаг æвдуст саргъ.
Ба сæ æнгон кодта бæхбæл, ра ибæл бадтæй 'ма нигъгъастæлтæ
кодта тургъи астæу æма дзоруй æ мадæмæ:
- Мæ мадæ, куд гъазун, куд федаун мæ бæхи рагъи?
Æ мадæ ба имæ дзоруй:
- Кудзи лæхæбæл халасæ куд фæффедауй æрæгвæззæг, гъе, уотæ!
Биццеу рахизтæй æ бæхæй æма мæстгунæй сире къелай æрбабадтæй
'ма и къела æгъзæли-æгъзæлгай ниццæй, æхуæдæг ба дзоруй æ
мадæмæ:
- Ме 'ндæргъцæ 'ма мин ме 'нуæрхцæ зугул ракæнæ!
Бæдæйнаг уосæ февналдта 'ма ин гъей-йид сахат зугул ракодта.
Биццеу æй зæнхæмæ морæ не 'руагъта, уотемæй æй рахуардта,
æхуæдæг бабæй æ бæхбæл рабадтæй æма и тургъи нигъгъастæлтæ
кодта. Æ мадæ, - нур нæ лæууй, уой ку базудта, уæдта ин загъта:
- Тæккæ дæр, биццеу, сæумæраги хор хуæнхтæбæл куд федауй æма
сæумон æртæх уалдзигон цъæхбунбæл, уотæ федауис дæ бæхи усхъи,
нур ба фæндараст фæууо!
Аци фурт Ацæмæз уотемæй рандæ 'й Насиран æлдари фæсте 'ма ин
е 'хсæвеуат Хуцау сау гъæди астæу æрхаста. Аци фурт Ацæмæз дæр
февналдта 'ма æхецæн дууадæс лæгей фагæ уосонгæ ракодта, дууадæс
рагъæни 'й ниссагъта, уал бæхбæттæни ба уосонги размæ, æхуæдæгка
æ еунæг бæхæн дууадæс бæхей фагæ цагъд искодта, сæгти æруæз
æртардта, уони цагъди бакодта. Сæ цартæй син бæзгин листæн
никкодта, сæ фидтæ ба син царæбæл æрауигъта, уотемæй æ уосонги
байарт кодта.
Артæн æ фæрстæмæ дууæ ухстей 'дзаг сирдтонвидæй фезонгутæ цæх-
цæхгæнгæ æрсагъта, уотемæй æрфусун кодта сау гъæди астæу.
Еу бон Насиран æлдар фæлгæсæнæй фæккастæй 'ма сау гъæди
сæргъи хъуæцæ фæйдта. Насиран æлдар, дууадæс æмбали æ хæццæ,
уотемæй ранæхстæр æй и хъуæцæ бабæрæг кæнунмæ. Бахъæрттæй,
хъуæцæ кæцæй цудæй, уордæмæ 'ма сæмæ Аци фурт Ацæмæз æрацудæй
уосонгæй; ра сæ фестæг кодта, дууадæс бæхи бæхбæттæнтæбæл
бафтудта, дууадæс рагъæнебæл гæрзтæ æрауигъта, æхуæдæг ба
дууадæс ухсти сирдтонвидæй райдзаг кодта 'ма сæ гур-гур арти
фæрстæмæ æрсагъта.
Фезонгутæ исфунхтæнцæ 'ма син фæйнæ ухсти бахуæрун кодта,
æхуæдæг ба сæ бафарста:
- Æвæдзи мæ нæ фæсмæретæ? Æз дæн Аци фурт Ацæмæз.
Насиран æлдар ниццудæй 'ма 'й æ хæццæ рахудта е 'фсадмæ.
Æрхъæрттæнцæ. Ацæмæз син загъта:
- Æз бавзарон и денгиз!
'Ма Ацæти уорс бæхбæл фæммедæг æй денгизи. Денгиз ин æ бæхи
сæфтæг дæр нæ рахулуй кодта, уотемæй уордæг фæцæй Ацæмæз. Уоми
ба и бæх ниххурруттитæ кодта. Ацæмæз дæр æй никъкъæрццитæ кодта:
- Куйтæ дæ бахуæрæд!
И бæх дæр имæ фæккомæги æй:
- Дæ фидæ Ацæ мæбæл уотемæй нæ бадидæ, фал мæ фастбæл
фæрсидæ!
Ацæмæз æй балæдæрдтæй 'ма имæ æ кæлмон æвзаг исласта. Уорс
бæх ма загъта:
- Уотемæй мæбæл ма цо Тогус æлдари бæхæргъаумæ, фал дæлæ
денгизи билæбæл санси дугъосуг æхседунцæ, ниццо 'ма син балихстæ
кæнæ, 'ма мæ санси ниттолæ, уæдта мæ æртæ хатти æзмеси истолæ,
æртæ хатти ба тугул дори. Бæхæргъау гъæуайгæнæг ба æй æфсæнцъух
берæгъ, æфсæнцъух хъæрццигъа 'ма æфсæнцъух урс. Фиццаг дæмæ
æртæхдзæнæй æфсæнцъух хъæрццигъа 'ма ин, æ тæрнихи уорс
æстъæлфæ, уой ку нæ фергъæвай, уæд дæ зиан кæндзæнæй. Уæд дæмæ
рацæудзæнæй æфсæнцъух берæгъ. Уомæн дæр æ тæрнихи уорс æрдо 'ма
ин уой фергъæвæ, кенæ ба дæ бахуæрдзæнæй. Дæхецæн къахт искæнæ
'ма уоми дæхе нирримæхсæ, мæнбæл ба федар архъан ниббæттæ. Æфсæн
урс мæмæ раззаг къахбæл рацæудзæнæй 'ма, кæд дæ лæгигъæдæ ести
уа, уæд мæ нæ рауадздзæнæ 'ма фæллæгæй-лæгмæ уодзинан;
кæрæдзебæл фиццаг зæбæтæй истохдзинан, уæдта дæндагæй
бавналдзинан. Æфсæн урс мин мæ тугул дор ку хуæра, уæд ин æз ба
æ цар хуæрдзæнæн. Уæдта ин æз æ фидмæ ку бавналон, уæд е ба
æзмесæмæ бахъæртдзæнæй; уæдта сансмæ; æз ба ин æ зæрди
ауиндзæнтæ æртондзæнæн. Ду ба цурд бадæ 'ма се 'гасей гъостæ дæр
æркæнæ!
И бæх ин куд амудта, уотæ бакодта Ацæмæз.
Фиццагидæр æ бæх æнæдон санси ниццавта, уæдта 'й æзмесæ 'ма
тугул дори истулдта. Æхуæдæг ба Тогус æлдари бæхæргъаубæл рагъæр
кодта.
Бæхæргъау гъæуайгæстæ - æфсæнцъух хъæрццигъа 'ма æфсæнцъух
берæгъ имæ сæхе рауагътонцæ. Ацæмæз дæр син сæ тæрнихи уорсмæ
багъавидæ, фæссæ тумбул кæнидæ 'ма син сæ гъостæ æ дзиппи
рацæвидæ. Æрæги-дурæги ба сæмæ æрхъæрттæй æфсæнцъух урс.
Ацæмæз дæр, денгизи билæбæл ин къахт адтæй, 'ма уордæмæ
ниллæуирдта 'ма и дууæ бæхи тохун байдæдтонцæ. Фиццаг истухтонцæ
зæбæтæй, уæдта кæрæдземæ дæндагæй бавналдтонцæ. Цалинмæ æфсæн
урс Ацæти бæхæн æ тугул дор, е' змесæ хуардта, уалинмæ ин е ба æ
зæрди ауиндзæнтæ æртудта 'ма и урс рахъан æй.
Ацæмæз дæр къахтæй фæггæпп кодта 'ма ин æ рахес гъос
æрбакодта, 'ма 'й æ дзиппи рацавта. Æхуæдæг ба æ бæхбæл рабадтæй
æма и бæхæргъау æфсадмæ бахъæртун кодта, денгиз уордæгмæ сæ
баефхаста, еу байраг дæр си ласун нæ рауагъта, уотемæй.
Уæдта Ацæмæз фæстæмæ раздахтæй фæдес расайунмæ 'ма Тогус
æлдари колдуармæ бахъæрттæй. Уоми ба адæм цæлхæмбурдæй кувди
бадунцæ. Ацæмæз барвиста Тогус æлдармæ:
- Дæ бæхæргъау дин фæттардæуй!
Тогус æлдарæй нæ байруагæс æй:
- Æвæдзи, хуæрдагор æма ронгæцæу ка 'й, уæхæн уодзæнæй, æрба
'й хонетæ æма 'й бафсадетæ!
Дууæ æрвистемæ не 'рбакумдта, æртиккаги ба æрбацудæй Ацæмæз.
Æртæ финги ин æртæ идзаги æрбакодтонцæ, уæдта Ацæмæз гъостæ
фелваста æ дзиппæй 'ма син сæ фингити райурста: хъæрццигъай сæр
хестæртæн хестаг, берæгъи гъос 'ма урси гъос ба кæстæртæн:
- Е ба уин хестæртæн хестаг, кæстæртæн ба кæстаг!
Æхуæдæг ба æ бæхбæл фæббадтæй 'ма ратахтæй. Тогус æлдар æй
сорун байдæдта. Ацæмæз уой ку базудта, уæд æй еу туппурбæл
бахизта.
Авд бони тохдзинан, зæгъгæ, кæрæдземæн нæртон уасхæ
равардтонцæ. Уотемæй, бонæ фæттохиуонцæ, кæрæдзей хуфийни хузæн
никкæниуонцæ, уæддæр си неке хъæбæрдæр кодта. Тогус æлдарæн
уæхæн уосæ адтæй, æма æхсæвæ ку ниххуссидæ, уæд æ мадæй
райгурæгау исуидæ. Ацæмæз ба, мæгур, нæтгæ ниххуссидæ.
Дууæ бони истухтонцæ. Æртиккаг бон ба изæрæрдæмæ Ацæмæз фæтти
уæзæй рахъан æй. Тогус æлдар æй æ бæхи думæгбæл ниб-баста 'ма 'й
уотемæй æ хæдзарæмæ æрласта. Æхсæвæ ин еу буйнаг, къуми ка уидæ,
уæхæн æ буни ниггæлстонцæ. И буйнаги ба Хуцау æразиннун кодта, и
уосæ кæбæл хуссидæ, уæхæн.
Æхсæвæ Ацæмæз ниххустæй буйнагбæл 'ма бонмæ æрдзæбæх æй.
Фæттæ æ фæрстæй фæккалдæнцæ 'ма æ размæ устур кæрæ иссæнцæ. И
бонæ ба Тогус æлдари рамардта 'ма ин æ уосæ æхецæн бийнонтæн
рахаста.
Е 'рæздæхтмæ æфсæдтæ рахæлеу æнцæ, нæбал æй фæххизтонцæ: алке
æ хæдзарæмæ ниффардæг æй.
Ацæмæз дæр рандæ 'й æ хæдзарæмæ уоси хæццæ. Насиран æлдари
хæццæ дæр хæларæй цæргæ байзадæй.

АДÆКЕЗИ КИЗГÆ УАДЗÆФТАУÆ

Адæкезæн адтæй седзæр кизгæ, æ ном Уадзæфтауæ. Æ конд, æ
уиндæн н’ адтæй Уадзæфтауæн. Нарти дзæбæхтæ ибæл низмалдæнцæ æма
некæмæ кумдта. Алкæмæн дæр еу аййепп иссеридæ. Æхсæртæгкатæ уой
ку базудтонцæ, уæд загътонцæ:
- Махбæл ци фау исæвæрдзæнæй, - зæгъгæ. - Нур ба æй ракорæн
нæ хестæр Уорузмæгæн.
Ба 'й рæвдзитæ кодтонцæ. Нарти хæзнатæ - церхъæй, уормегæй -
уони ибæл искодтонцæ. Æ устур æрфæнбæл æй рабадун кодтонцæ 'ма
'й рарвистонцæ уосгор дууадæс æмбалей хæццæ. Æрхъæрттæнцæ
гъæумæ, бафусун кодтонцæ еу бонгин хæдзарæмæ, сæумæ ба сæ
фусунæн загътонцæ сæ гъуддаг.
Сæ фусун син кегъæре, уотемæй и къуари дууæ ахсгиагидæр к’
адтæй, уони бамийнæвар кодтонцæ Адæкезæмæ.
Хуарз сæ цæмæннæ фæййидтайдæ иуазгути. Бахуардтонцæ,
баниуазтонцæ, уæдта æрдзубанди кодтонцæ Адæкезæн сæ гъуддаг. Е
ба син загъта:
- Æз арази дæн, фал мæ кизгæн æхе бафæрсетæ. Æхсæртæгкатæ
бафауйнаг нæ 'нцæ. Еци æрваддæлтæй арв нæрун ку не 'ндеуй, Нарти
æхсæн сæмæ уæхæн хъаурæ ку ес. Етæ мин, мæ кизгæ агоргæй, æз ин
хуæздæр неке агорун, фал ин фидæ, æрвадæ нæбал байзадæй æма ин
æхе бафæрсетæ.
Кизгæ сæмæ фегъуста, сæ сæргъи лæудтæй 'ма, уæдта син загъта:
- Раст зæгъуй мæ мадæ: Æхсæртæгкати æрваддæлтæ бафауйнаг нæ
'нцæ. Æз дæр сæ мæ сæрæн аккаг искодтайнæ, фал сæ еу гъуддагæй
ба нæ кæнун: куй ку базæронд уй, уæд егарти фæсте уайун нæбал
фæффæразуй, е 'фсæртæ нæбал фенгон кæнуй æма куйфæдеси дæр нæбал
фæццæуй. Уорузмæг дæр уой хузæн е 'фсæртæ уорамун нæбал фæразуй,
базæронд æй, адæми тонхи нæбал цæуй æма уомæ фæццæун мæ сæрæн
аккаг не скæндзæнæн.
Мийнæвæрттæ æриздахтæнцæ æма Уорузмæгæн радзурдтонцæ и кизги
дзуапп. Маст ин куд нæ адтæй æма уонтæбæрзонд, сæргубурæй æ
хæдзарæмæ æрбаздахтæй.
Нарти астæу рахабар æй, Уадзæфтауæ Уорузмæгмæ нæ бакумд-та,
зæгъгæ.
Уой фæсте ба Æхсæртæгкатæ рарвистонцæ Хæмици. Е дæр бацудæй,
бамийнæвар кодта æма уомæн ба дзуаппæн загъта:
- Уадзæн Æхсæртæгкати Хæмиц загъдæуй. Куд нæ имæ фæццудайнæ
айдагъ æ сугъзæрийнæ дæндæгути туххæй уæддæр, фал имæ нæ
фæццæудзæнæн: æ сугъзæрийнæ дæндæгутæбæл изгæ бадун байдæдта æма
уонæмæ кæсунмæ неци бакæндзæнæн!
Раздахтæй е дæр æма имæ нæуæг æмбалти хæццæ Сослан бамийнæвар
кодта. Мийнæвæрттæ радзурдтонцæ:
- Уорузмæг æма Хæмици зæронди туххæй не саккаг кодтай,
Уадзæфтауæ, фал дæ нур ба Æхсæртæгкатæ Сосланæн агорунцæ.
Е ба загъта:
- Сослан лæгигъæдгун ке æй, уой æз зонун, уингæ 'й кæд некæд
фæккодтон, уæддæр ин æ хабар игъосун, æгас Нарти æхсæн уомæй
æскъуæлхтдæр нæййес, зæгъгæ. Фал тæбæгъи донау рацæхъал-ба-
цæхъал лæг æй: дзурд, соми ин нæййес æма мин уомæй ка равзура,
етæ дæр уотæ æнæдзурд, мæнгард уодзæнæнцæ æма син и арт сæ
фæстаг басодздзæнæй. Æвæстаг кæми уон, уордæмæ ба, зонгæ-зонгæй,
не сарази уодзæнæн.
Мийнæвæрттæ радзурдтонцæ Сосланæн сæ дзуапп æма уонтæбæрзонд,
сæргубурæй æ хæдзарæмæ ниффардæг æй. Уой фæсте ба Æхсæртæгкатæ
æримбурд æнцæ æма бафæндæ кодтонцæ, Уоруз-мæги фурт Айсанайæн æй
ракорæн,зæгъгæ. Уомæй ба ма ци зæгъдзæнæй: æ конд, æ уиндæн ку
нæййес. Дондзау уоститæ æ уиндæй сор ку кæнунцæ, уæд имæ куд нæ
бакомдзæнæй?
Уотемæй Айсанай исаразтонцæ, дууадæс бæхгиней хæццæ æй
рарвистонцæ. Æрхъæрттæнцæ, бафусун кодтонцæ, и дуккаг бон ба сæ
фусуни кегъæре райстонцæ æма уотемæй бамийнæвар кодтонцæ
Уадзæфтауæмæ.
Е ба син загъта:
- Бæргæ хуæрзконд лæг æй Айсана, фал æгæр кизгæгонд æй. Нури
уæнгæ Нарти астæу æнæ номæй, æнæ ести фонсиконд фæккæнгæ ку
цæруй. Е мæн дарун дæр нæ бафæраздзæнæй æма имæ нæ фæццæудзæнæн.
Уотемæй Айсана дæр раздахтæй. Се 'нккæтей фæсте ба имæ
рарвистонцæ Хæмици фурт Батрази дууадæс æмбалей хæццæ.
Мийнæвар, тог тæдзгæ, æрдзурдта Æхсæртæгкати гъуддæгтæ,
фестудта Хæмици фурт Батрази дæр. Адæкезæ дæр уони фарс фæцæй.
Дзурд ку фæцæнцæ, уæдта имæ и кизгæ бакъолæ кодта:
- Сумах ка фæндадтæй, уой загътайтæ, нур ба мæнæн дæр еу
дзурди барæ раттетæ, - зæгъгæ.
Дзурди барæ ин бауагътонцæ æма син загъта:
- Хæмици фурт Батраз бафауйнаг лæг нæ 'й, еу дæр аци рæстæги
нæ фæсевæдмæ уомæй æгасдæр лæг нæййес, фал имæ æз ба нæ
фæццæудзæнæн. Идили дон ку ниййех уй 'ма Нарти биццеутæ уобæл ку
фæгъгъазунцæ, уæд е ба æхе сау робас фестун кæнуй æма сæ еугай-
дугæйттæй ехи бунмæ ласуй, æма син уотемæй сæ тог се скъелтæй
цъируй. Ка 'й зонуй, æма уотемæй ескæд, рамæстгун уогæй, мæн дæр
ку бахуæра, уомæй тæрсун 'ма имæ нæ фæццæудзæнæн. Æхе мæлæт ке
бафæндæ уодзæнæй?!
Уотемæй Уадзæфтауæ раздахта Хæмици фурт Батрази дæр. Се
'нккæтей фæсте ба имæ æрцудæй Къантдзи фурт минкъий Сæууай; ба
имæ мийнæвæрттæ кодта.
Уадзæфтауæ ба ин загъта:
- Цæмæ цудтæ, Къантдзи фурт минкъий Сæууай, нуртæкки дæмæ
мæхуæдæг ку цудтæн? Нарти астæу ай сахат дæуæй лæггонддæр ку
нæййес, уæд, фал дæмæ неци фæццæудзæнæн: дæ цъифхуар мадæ уæллæй
и къоли сæри дууадæс рæхисемæй бастæй лæууй, æ гъæлæсæй æхседæн
зингитæ калуй, зæнхæмæ ба уазал ехæй хаунцæ æма мæбæл ести ку
æрхауа, уæд рамæлдзæнæн. Кенæ ба уомæн ци нæ дæ, уой мæнæн
фæууодзæнæ?
Сæууай раздахтæй. Нарти æхсæн ракой æй:
- Æхсæртæгкатæ æхсæземæй курдтонцæ Уадзæфтауи æма си некæмæ
бакумдта, - зæгъгæ.
Уæд Ацæти Ацæ æ бæхуæрдун раефтигъта æма Нарти гъæунгти сæрдт-
сæрдтæй æруадæй. Цирдæмæ, зæгъгæ 'й рафарстонцæ.
Е ба син загъта:
- Цæун Адæкезæмæ: Уадзæфтауи мæ фуртæн уосæн корун, - зæгъгæ,
æма раевгъудæй.
Лæвард дин фæцæй нур, зæгъгæ, гириз кодтонцæ хъалтæ Нарти
нихæси.
Ацæ дæр Адæкези мæсуги хораууон æ бæхуæрдун бабаста, æхуæдæг
ба хæдзарæмæ бацудæй. Ра 'й бадун кодтонцæ, хуæруйнаг ин
æривардтонцæ. Е дæр æхе рафсаста, уæдта син загъта:
- Æз дæн уосгор, сумах хузæн еунæг адæймаг. Дæуæн Адæкезæ дæ
еунæг кизгæ, мæнæн ба мæ еунæг лæхъуæн! Нур ба дæ кизги мæ
лæхъуæнæн исаккаг кæнæ!
Адæкезæ ба ин загъта:
- Коргутæ æй адтæй æма ин æз не сунафæ кодтон, нур дæр -
уотæ! Æхе ин бафæрсæ, мæнæ дæ сæргъи æй, æма.
Ацæ дæр и кизгæмæ дзоруй:
- Æз Ацæтæй дæн, нур ба нæ дæхецæн исаккаг кæнæ!
Уадзæфтауæ ба загъта:
- Ходуйнаг ма уæд, ести ку зæгъон, уæд. Ду дзуапп агорис æма
дин ести зæгъун гъæуй. Нур ба тæккæ мæн дæр фæндуй, мæ мадæ,
Ацæтæмæ ку уайнæ, гъема дæу дæр фæндæд. Мæхе мин уомæй фарстай
æма мин мæ зæрдиуаг зудтай, - мæхе кæмæ нæ фæндадтайдæ, уомæ ке
нæ фæццудайнæ, уой. Нур ба арази мах: Хуцауи хæстæг æма нæ
хæстæг!
- Мадта уотæ нæ! Дæхе рарæвдзæ кæнæ æма нур ба цæугæ, -
загъта Ацæ.
Кизгæ дæр æхе рарæвдзæ кодта. Æ гобанцъарæ, æнæуой хуссæнтæ
уæрдуни æ буни бакодта æма ранæхстæр æнцæ. Изæрæрдæмæ Ацæ
Уадзæфтауи хæццæ Нарти Устур нихæси рæзти синкк-синккæй иссудæй.
Уотемæй Уадзæфтауæ Ацæти уосæ бацæй.

НАРТИ СÆЛФ ХОДÆ

Аци фурт Ацæмæз денгизи билæмæ Сау робаси фæдбæл цауæни рандæ
'й. И Нартæ ба уой æрцудмæ Гори федар басастонцæ 'ма ин æ ес, æ
бес рахастонцæ, иуарунбæл ба нæ федудтонцæ.
Сæ еу дæр, се 'ннæ дæр уотæ загъта:
- Æз Гори федармæ фиццагидæр бацудтæн æма гъæ-уама иуарæг дæр
æз уон, хуæздæри хай дæр мæн уа!
Уотемæй хъаугъатæ кодтонцæ æма нецæбæл федудтонцæ. Уа-лæнги
Аци фурт Ацæмæз дæр, ци фæххаттæй, Хуцау зонуй, е 'фсæн гебунтæ
æ уæраги сæртæмæ бафехсудæнцæ, уæдта Сау робас рамардта æма
уотемæй æ хæдзарæмæ æрбахъæрттæй.
И Нартæ Гори федар басастонцæ, æ ес, æ бес ин иуарунцæ, æз ба
æнæ хай фæддæн, зæгъгæ, куд нæ ниггузавæ адтайдæ Аци фурт
Ацæмæз.
Нарти Уадзæфтауæ ба ин уосæн адтæй æма ин загъта:
- Уобæл гузавæ ма кæнæ, фал цо æма, и Нартæ Гори федарæй еу
зæронд уосæ сæ хæццæ ракодтонцæ, нур ба æй бæгънæгæй хъамили
рагæлстонцæ æма уомæ бацо. А Сау робаси думæг ба дæ ходи æскъели
æрцæвæ æма 'й зæболæй уадзæ, дæхуæдæг ба и уоси дарæсæй дæр,
хуаллагæй дæр хуарз фæууинæ, уæдта Хуцау ке зæгъа, е уодзæнæй.
Нарти адæм «сæр æз дæн»-бæл 'ма «сæр мæн»-бæл ци фæхъхъау-гъа
кодтонцæ, Хуцау зонуй, уæдта сæ фæстаг ба, ци зæронд уосæ
рахудтонцæ, уомæ æрцудæй. И уосæмæ еугаййæй цæун
райдæдтонцæ Нарти дзæбæхтæ 'ма æй фарстонцæ, Гори федармæ раздæр
бацæугæ ке фæййидтай, зæгъгæ.
Е дæр, сæ еуемæн дæр, се 'ннемæн дæр, нæ дæ фæйдтон, зæгъгæ,
разæгъидæ. Уотемæй æгас Нарти дзæбæх адæмæй фæстаг некебал
байзадæй, уæддæр си е ба неке байамудта.
Уæд Нартæ исгузавæ 'нцæ, мадта ма раздæр Гори федармæ ка
бацудайдæ, зæгъгæ.
- Ацæмæз зæгъæн, æма е ба нæ хæццæ дæр ку н’ адтæй.
Æрæги-дурæги ба Ацæмæзи барвистонцæ и уосæмæ. Е дæр загъта:
- Гъæй, уæ буни байзайа, кæд аци лæгæй раздæр Гори федармæ
неке бацудæй, уæд!
Нартæ фæддес кодтонцæ, фал син гæнæн нæбал адтæй æма Аци
фурти иуарæг искодтонцæ æма Сирдонæн загъта:
- Къахтмæ ниххезæ æма си римæхсæнтæ искæнæ дæхецæн: иуарун ку
райдайон, уæд хуарз хæзнайæй кедæр уинон, уони уордæмæ
гæлдздзæнæн æма сæ ду ба асхъод кæнæ!
Сирдонæй байруагæс æй 'ма и къахтмæ ниххизтæй. Аци фурт
Ацæмæз дæр ибæл сикъит никкалун кодта. Иуарун райдæдта 'ма сæ
исхæйттæ кодта, æхецæн ба сæлф ходæ, суйнаг æма еу уафси зæронд
райста æма Сирдони исуагътонцæ. Е дæр еу хай æ æрций фиййæй
фæхъхъел кæнидæ, инней дæр - уотæ, æма сæлф ходæ, суйнаг, æма и
уафси ку некæми иссердта, уæдта син загъта:
- Уæ хæйттæй ирайгæ уотæ, куйти Нартæ! Ка адтæй, уони Аци
фурт ниффардæг кодта!
Сæлф ходæмæ уæхæн хъаурæ адтæй 'ма æй ка никкæнидæ, уой
тугъди кард нæ карста, фат æй нæ хизтæй æма æй æзнаги цæстæ нæ
ахæста. Суйнагæй ба цидæр рабастайдæ, - пакъуй уæзæ дæр æй нæбал
уидæ. И уафс ба цидæр донбæл, кенæ ба денгизбæл багæлстайдæ, -
хед фестидæ. Уæхæн хæзнатæ адтæнцæ.
Ци гæнæн ма син адтæй Нартæн æма и хæзнатæ Аци фурт Ацæмæзæн
байзадæнцæ.

АЦИ ФУРТ МИНГИЙ АЦÆМÆЗ ÆМА ÆНЗОРАЙ ФУРТ

Æнзорай фурт хуарз лæг адтæй 'ма ин æртæ кизги адтæй. И æртæ
кизгемæн æ тургъи медæгæ тумбул дорæй адтæй мæсуг. Гъема, тумбул
дортæбæл сæ басмухъти иссæ-уиуонцæ 'ма къæразгæбæл бахезиуонцæ,
æндæр ин дуар н' адтæй. Æма син уæхæн айдæнæ адтæй, 'ма, зæнхæ
цидæр 'ма кæмидæр адтæй, уони си уидтонцæ. Корæг сæ адтæй
аллирдигæй 'ма син лæгмæ ка кумдта?! Нæхуæдтæ нæхецæн
иссердзинан, зæгъгæ, 'ма мæсуги бадтæнцæ.
Еу бон ку адтæй, уæд æмбесбон иссæй 'ма Æнзорай фуртæн æ
зæрди æрифтудæй, цауæни ку фæццæуинæ, зæгъгæ, ести æхсæвæр ку
рамаринæ. Уæллæй имæ æ кизгуттæ кастæнцæ 'ма ибæл сæ гъæлæси
'дзаг ниххæл-хæл кодтонцæ. И лæг к' адтæй, уомæ гъигæ фæккастæй
е, 'ма загъта:
-Гъæ, уæлæ гаццатæ! Æз абони уалæнгæ ходдуйнаг ку н’ адтæн,
уæд мæбæл сумах куд ходетæ?
Фæххилæ кодта, уæдта сæмæ нецибал исдзурдта 'ма фæццæуй. Цæун
байдæдта 'ма ин еу рауæн фæлгæсæн туппур адтæй, 'ма уой сæрмæ
исхизтæй. Кæсæнцæстæ исласта 'ма фæккастæй, 'ма будури астæу еу
сау æндæрг рауидта. Кæсун имæ байдæдта 'ма дес кæнуй: «Нури
уалæнгæ еци будури ку некæд неци адтæй, уæд е циуавæр æй, -
зæгъгæ, - Хуцау мин фонс æрхаста дууæ изæрей астæу».
Кæсун имæ байдæдта æма, æ бæх тæрхъоси асæ, æхуæдæгка биццеуи
асæ, уæхæн иссæуй, 'ма имæ исхъæрттæй, 'ма ин райарфæ кодта,
дæ бон хуарз, зæгъгæ, 'ма фæццæуй.
Е дæр имæ дзоруй:
- Раздæхæ фæстæмæ!
Е ба загъта:
- Æхсицгæ гъуддаг мæ ес 'ма дæ кæд нецæмæн гъæун, уæд мæ ма
'здахæ!
Е дæр бæхбæл æхе багæлста 'ма имæ бахæццæ 'й 'ма имæ дзоруй:
- Æрдавæ де 'донæ!
- Ци кæнис ме 'донæй?
- Хуцау дæ мæнæн фонсæн равардта.
Загъта е дæр:
- Биццеу ку дæн, ду ба зæронд лæг ку дæ, 'ма мæ ку бафхуæрай,
уæд дин ходуйнаг нæ уодзæнæй?
Е ба ин загъта:
- Мæнæ мæ фæсабæрцæмæ æрбахезæ, де 'фхуæрдтитæ 'ма æндæрти
сагъæс ма кæнæ, 'ма дæ, кумæ гъæуа, уордæмæ бахъæртун кæндзæнæн.
Нæбал имæ фæккастæй 'ма тæрхъоси асæ бæх дзоргъагæнгæ
фæццæуй. Е дæр æ бæх ниццæфтæ кодта 'ма 'й фæстеггæй иссурдта,
'ма 'й бæхæй искъуæрдта, 'ма тæрхъоси асæ бæх æ дзоргъа дæр нæ
ниууагъта. Никкидæр Æнзорай фурт æ бæхи ниххæфтитæ кодта;
еуæрдигæй дæр, иннердигæй дæр имæ æхе батæруй 'ма ин æзмæлгæ дæр
нæ кæнуй.
Зæгъуй ин:
- Ци кæнис, лæхъуæн ку дæн 'ма мæ цæмæн æфхуæрис?
Ку не 'змалдæй, уæд имæ æркастæй 'ма 'й ку нæбал уагъта
Æнзорай фурт, уæд æй тæрхъоси асæ бæхæй искъуæрдта, 'ма 'й бæхæй
рагæлста, æхуæдæг ба 'й æхси дудагъæй нилхъивта, æнæ къохæй
бавналгæ æма æнæ бæхæй æрхезгæ. Уæд æ ходæ фелваста 'ма ин ковун
байдæдта:
- Æз, - цидæр изæд дæ, цидæр идауæг, - дæ мадæ, дæ фиди
иуазæг!
Æма е дæр е 'хсæ исиста:
- Изæд дæр нæ дæн, идауæг дæр нæ дæн, мæгур лæг дæн 'ма мæ мæ
надбæл цæмæннæ уадзис?
Фæ 'й уагъта 'ма фæццæуй. Æнзорай фурт фестадæй 'ма сагъæс
кæнуй: «Нур мæ мæ фудбони кизгуттæ уинунцæ 'ма син ци
зæгъдзæнæн? Ка мæ бафхуардта, уой ку нæ зонун!»
Æма æ фæсте уайун байдæдта 'ма имæ дзоруй:
- Фæммæмæ лæууæ еу мæнкъæй!
Е дæр имæ дзоруй:
- Ку нæ мæ евдæлуй, тагъд ку кæнун 'ма мæ цæмæннæ рауадзис?
Е ба имæ дзурдта:
- Корун ди, айдагъ дууæ дзурдемæ ма фæллæууæ!
Ис æй æййафта 'ма дзоруй:
- Кæмæй дæ, кумæ цæуис? Ци 'хсицгæ гъуддаг кæнис, уой мин
зæгъæ!
Е ба загъта:
- Æз дæн Аци фурт минги Ацæмæз. Мæ гъуддаг ба уотæ 'й: цæун,
Æнзорати минги Æнзорæн æртæ кизги сæрккаги бадунцæ 'ма мæмæ
уонæй кæд еске фæрразæнгард уидæ.
- Дæ амонд дин æдта Хуцау хуарз искæнæд!
Æхе фæййеуварс кодта 'ма уайун байдæдта Æнзорати минги Æнзор,
æма уомæй æхе фæрраздæр кодта сæхемæ. Нихъхъæрттæй 'ма ку
фæммедæг æй, уæд æ сæр ниллæгдæр, е уонтæ бæрзонддæр, уотемæй
имæ сæрккагæй æ кизгуттæ ракастæнцæ. Дзурдтонцæ имæ:
- Ку дин загътан, нур ба дæу ка бафхуардта, уой мах дæр æрий-
йафдзинан, ма ибæл хъурмæ кæнæ!
Е дæр бацудæй медæмæ. Уалæнги схъæрттæй Аци фурт минги Ацæмæз
дæр, бæхбæттæнбæл æ бæх бабаста; цалдæн иуазæгдонæмæ цудæй,
уалдæн æ фæсте кæсунцæ кизгуттæ 'ма ибæл нивтæ ракарс-тонцæ,
дарæсæн æй ци гъудæй, уобæл. И æхсæвæ 'й хуарз исиуазæг кодта
Æнзорати минги Æнзор, æндæмæ ба имæ нæ рацудæй. Кизгуттæй дæр
алке æ дарæс къахæй-къохмæ рацæттæ кодта. Ку фæббон æй сæумæ,
уæд ин сæ æрæрвистонцæ 'ма ин загътонцæ, гъе, уонæй дæ аккаг ка
'й, е дæу фæууæд, иннети ба фæстæмæ сирветæ, зæгъгæ.
Ра сæ 'взурста 'ма хестæри дзауматæ, æхецæн куд дзæбæх, уотæ
разиндтæнцæ, иннети ба фæстæмæ рарвиста. Æр имæ æрвистонцæ:
- Ирæдæн нин ци унафæ кæнис? Ирæди унафæ нæхуæдтæ кæнæн; кæд
дæ нифс хæссис, уæд арази ан, дæ нифс ку нæ хæссай, уæдта дæ
хæдзарæ агорæ! Нæ фиди æфхуæрдæн нин - сæдæ саги.
Исарази æй. Æнгъуд ин искодтонцæ. Еци сахатбæл уæдта фæццудæй
æма сæдæ саги æртардта, æма син сæ сæ тургъи баскъард-та. Æнгъуд
ин равардтонцæ, æнгъуди бонмæ куд иссæуай 'ма дæ бийнонтæ куд
фæххонай, зæгъгæ, уобæл.
Аци фурт минги Ацæмæзбæл Нарти адæм тæрхæнттæ кæнун
байдæдтонцæ:
- Аци фурт цауæни рандæ 'й 'ма некæмибал зиннуй, 'ма имæ
агорунмæ цæун гъæуй!
Уотæ куд дзурдтонцæ, уотæ ба Ацæмæз нихъхъæрттæй 'ма, Нарти
адæмæн арфæ ку ракæнинæ, зæгъгæ, 'ма сæмæ фездахтæй, уе 'зæр
хуарз, Нарти хестæр адæм, зæгъгæ, син разагъта.
Етæ дæр ин:
- Æгас нæмæ цо! Мах ба дин уосæ корун унафæ ку кодтан 'ма
дæмæ агорунмæ дæр цæунмæ ку гъавтан.
Е ба загъта:
- Киндзхонæй мæ уæ хуарзæнхæ фæууæд! Иннæ абони дзурд
бафтудтон 'ма мæ уæ хуарзæнхæ уæд!
Иннæ аци афони фæццудæнцæ Нарти адæм 'ма 'й æрхудтонцæ.

НАРТИ АЦÆМÆЗИ ЗАР

Сау хонхи цæрæг Сайнæг-æлдар æй.
Уомæн æ кизгæ - Агундæ-рæсугъд,
Æ еунæг кизгæ, æ бундори хай,
Зæронд æлдарæн - æ зæрди 'нцойнæ.
Æ цилле дзикко - фади гъолтæмæ,
Æ сау цæстингас - фæскъæвда сах хор,
Æ кустмæ февналд - берæгъи лæбурд,
Бабузи накæ - æ донмæ рацуд.
Сæумæ рагиау ку рафецауй:
Æ нарæг астæу тасæ-уаситæ, -
Мæйрохс фелауй æ уорс гогойнæй,
Сæууон хори рохс - æхе цæсгомæй.
Нарти лæхъуæнтæн сæ хуæрзхаст бæхтæ,
Æ размæ гъазгæй, фæггобан унцæ:
Агундæ-рæсугъд бæрзонд айнæгæй
Æ рæсугъд цæстæй нæ рафæлгæсуй.
Мийнæвар цæугæй, нихæси бадæг
Нарти зæрæндтæн сæ галдзар уæфстæ
Сау хонхи рагъбæл бафехсуд æнцæ:
«На»-æй æндæр син неци дзиуапп ес.
Нарти Уази фурт минги Ацæмæз
Агундæ-ханмæ æрхицæ кодта.
Сау гъæди астæу гæмæх æрдозти
Æ сау нæл сæгътæ дзæгъæл ниууадзуй,
Дзæгъæл ниууадзуй æма саразуй
Æ фиди хæзна, - сау æфтудтитæ
Сугъзæрийн' хæтæл. Ку фæннæхстæр уй
Сау хонхи цъоппмæ æ хæзнай хæццæ.
Мулки номæн ма хуарз Ацæмæзæн
Иуæрци фæсте е ку байзадæй.
Уази хæдзари æ фуртти æхсæн
Иуæрци хъаугъа уобæл æрцудæй.
Нарти скъуæнхт лæгтæ, Авд нихæсеми
Æрбадгæй, уобæл нæ базонунцæ
Раст хæйттæ кæнун 'ма нийхæлунцæ
Авд хатти етæ тæрхони сæрбæл.
Нарти Мæгуйраг, къеуæ цæститæ,
Фæстаг æмбурди се 'уарæг фæууй.
Рæстиуæрцæ дæр айдагъ е хæссуй:
Фонс - и хестæртæн, хæтæл - кæстæрæн...
Уази фурттæ дæр арази æнцæ.
Нарти Уази фурт минги Ацæмæз
Сау хонхи сæрмæ ку фæррæдæхсуй,
Æртдор къæдзæхбæл æрбадуй æма
Цæгъдунтæ, æдта, е ку байдайуй.
Агунди гъоси дæр хæтæли цагъд
Æрцудæй æма Сау хонхи айнæг
Къæразги бæрцæ уæд ку байгон æй:
Агундæ-рæсугъд, æ куст ниууадзгæй,
Æ куст ниууадзгæй, æнæ фезмæлгæй,
Игъосуй нæртон лæхъуæни цагъдмæ.
Лæхъуæни зæрдæ уой балæдæруй.
Уази игурдæн æ рæсугъд цагъдмæ
Æгас дуйнетæ æригъал унцæ.
Æноси цъететæ уæд тайунцæ,
Урух будурмæ нæ унгæг кæмттæй
Фæдесон лæгау хæбал-хубулæй
Мæстгун ивулд дæнттæ уæд уайунцæ.
Æнæбун денгиз ку рафæлхъæзуй.
Хъуми будури и цъæх дудæхътæ
Æма совæхътæ уæд ку кафунцæ.
Уази фурт Ацæмæз æ хæтæлæй
Хъæбæрдæр цæгъдунтæ ку байдайуй...
Цæгатон æрситæ сæ тар фунæй,
Сæ гъур-гъур цæугæ, æригъал унцæ.
Сæ гъар лæгæттæ ку ниууадзунцæ
'Ма лæпп-лæппгæнгæй кафун 'ма семун
Сау гъæди астæу уæд байдайунцæ.
Тæгæрсæрæй ибæл сæргин сæгтæ,
Гъæуæнзтæ 'ма къæлæтсæртæ скъæрун
Уæд райдайунцæ; туацъи билтæбæл
Хъæлзæнг рæууестæ уæд ку уайунцæ.
Æфсатий фонс сау айнæги бунмæ
Дзогтæ-дзогтæй Ацæмæзи зармæ
Æмбурдтæ кæнун уæд ку райдайуй.
Ацæмæз дæр дин уæд æ хæтæлæй
Рæсугъддæр цагъдмæ нур ку низдохуй...
Сау гъæддон ибæл тъæфилтæй хауй.
Гæмæх къулдунтæ, гæмæх æрдозтæ
Сæ цъæх зæлдагæ уæд радарунцæ;
Аллихузи рæсугъд деденгутæ
Идзулд будурти уæд равзурунцæ.
Дуйней будуртæ Фæлвæрай фонсæй
Уæд байдзаг унцæ; деденгутæбæл
Гæбæлотæ 'ма стонг мудбиндзитæ,
Дув-дув гæнгæ, ратæхæ-батæхæ
Уæд кæнунцæ; алли рæсугъд мæргътæ
Сæ уасунæй сау гъæдæ сæ сæрбæл
Уæд исесунцæ: хуарз Ацæмæзæн
Фæрсаг кæнунцæ. Уалдзигон хор дæр
Æгас дуйнебæл æхцæуæн гъарæй
Уæд ку бакæсуй, кæдзос дунгæмæ
Алли уодгоймаг, æхе рахатгæй,
Фæтæн реуи 'дзаг уæд исуолæфуй.
Нарти Уази фурт минги Ацæмæз
Рæсугъддæр здæхтæ уæд ку равзаруй...
Мегъи пъæстутæ рарæнгъæ унцæ,
Сæ гъар цæстисуг уæд æркалунцæ:
Сау гъæдрæбунти арви нæрун дæр
Уæд æрцæуй, 'ма кæрдæги халæ
Идзулдæй æхе уæд ку бацæгъдуй.
Нарти Уази фурт минги Ацæмæз
Рæсугъддæр цагъдмæ бæргæ низдохуй...
Агундæ имæ айнæги фарсæй
Беурæ фегъосуй, фал ин разæгъуй:
«Уæ, дзæбæх лæхъуæн, дæ ниййерæгæн
Æ фæндæуагæ ку фæццæрисæ,
Мæн ба к 'уайуонцæ дæ сугъзæрийнæ
Арæзт хæтæл 'ма дæ сау нæл сæгътæ!»
Нарти Уази фурт æрбамæстгун уй:
Сау хонхи къæбурбæл æ даргъ хæтæл
Листæг сау хъуæлтæ фæххаун кæнуй,
Ку фæннæхстæр уй сæ хæдзарæмæ
Æ сæр губурæй, æ уонтæ калдæй.
Рæсугъд хъал кизгæ, Сайнæги бундор,
Уæд æрахезуй айнæг къæразгæй,
Æрæмбурд кæнуй хæтæли хъуæлтæ,
Бадæттуй сæ æ фиди зæрондмæ.
Буйнагин цъæфсæй сæ е ку 'рцæвуй -
Хæтæли мортæ банихæсунцæ.
Агундæ-рæсугъд фиййауи хæтæл
Ку бабæттуй уæд сурх дарий медæг.
Хъандзалгун кири 'й арф нинниуæрдуй.
Хуарз Никкола 'ма рæсти Уасгерги
Бæхтæбæл бадгæ æрацæунцæ -
Сæ уацæ рохсæй цæстæ тар кæнуй.
Уонæн сæ бæхтæ - æфсорхъи муггаг,
Лæгти изæдæн æ бæхæргъауæй.
Курдалæгонæн æ цæфхади цагъд
Нур дæр бæрæг æй: идзæгъни хузæн
Кæд хонхи рагъбæл зингитæ цæгъдуй.
Æрацæунцæ 'зæдтæ-даугутæ,
Мæйрохси хузæн, хонхбæл фелаугæ.
Сæ фалæмбулай рафæлгæсунцæ:
Разæй уинунцæ тъæпæн будуртæ,
Сæ рахес фарсæй - Хъæреуи бæрзонд,
Сæ галеу фарсæй - Бестауи бæрзонд.
Уази фурти дæр уæд ниууинунцæ:
«Дæ фæндаг раст уа, минги Ацæмæз!
Кумæ фæццæуис дæ къæхтæ къуæргæ,
Дæ сæр губурæй, дæ уонтæ калдæй?
Ка дин фæттардта дæ сау нæл сæгътæ?
Кæми ниууагътай дæ зинаргъ хæтæл?»
«Табу уæхецæн, нæ рохс изæдтæ!
Нифс ма ка хæссуй Нарти адæмæй
Сайнæг æлдармæ мийнæвар унмæ?
Ду мин ку уайсæ, нæ рохс Уасгерги,
Ду мин ку уайсæ къохбæлхуæцæгæн,
Раздзæуæгæн мин - бæрзонд Никкола,
Рохс идаугутæ - киндзхонти къуарæн, -
Нæбал цæуинæ мæ къæхтæ къуæргæ!
Нæбал цæуинæ мæ сæр губурæй».
'Зæдтæ-даугутæ разæгъунцæ ин:
«Рамбурд кæнæ 'дта дæ киндзхонти къуар,
Сæ рæнгъæй мах ба нæ рартæсдзинан».
Нарти Уази фурт минги Ацæмæз
Сæумон уазали, æ бæх ниртайгæй,
Хорæн е скасти рафæндараст уй,
Нарти фæйнæгфарс, хуарз Созурухъо,
Æ рахес фарсæй, æрфæнбæл бадгæй,
Хестæр æмбалæн хуарз Ацæмæзæн
Æнæ зийнадæ е ку разиндтæй.
Сæ киндзхонтæбæл уæд æрхæтунцæ:
Æрги нарæгмæ рохс Тæтæртуппмæ,
Курпи бæрзондмæ Будури 'зæдмæ,
Тубауи хонхмæ уорс Елиамæ,
Уазай бæрзондмæ хуарз Никколамæ.
Адай цъоппбæл син - къахгин Æфсатий,
Хъæреуи хонхбæл - тæтон Фæлвара,
Дигоргоми ба - рæсти Уасгерги.
Ходаистæй син кургус кæнунцæ.
Нæ бæлццæнттæ - изæдтæ, 'даугутæ
Æрæмбурд æнцæ, ранæхстæр æнцæ
Сау хонхи бадæг Сайнæг æлдармæ.
Уорссæр Тæтæртупп - сæ къуари хестæр,
Æ галеу фарсæй - æхсаргин Елиа,
Æ рахес фарсæй - бæрзонд Никкола.
Уонæн сæ кæстæр - рæсти Уасгерги.
Изолдæр къуарæй - иннæ 'даугутæ.
Хуæнхтæ резунцæ бæхти хурруттæй,
Цъæх мегъæ сбадуй сæ бæхти тулфæй,
Рæфтон хор гъазуй сæ идæнттæбæл.
'Зæдтæ-даугутæ уæд байдайунцæ
Сæ даргъ фæндагбæл унафæ кæнун:
«Аци хатт дæр ма Сайнæги зæронд
Нæ къуари хатир ку нæ фæууина,
Нæ унафæ уæд цæбæл ралух уа?»
Нæ Дигоргоми цитгин Уасгерги
Рохс идаугутæн атæ разæгъуй:
«Уази фуртæн æз къохбæлхуæцæг дæн
Æма уи корун, ме 'нхузон адæм:
Кæд нин æй ратта фæндонæй - хуæздæр,
Ку ниффæрсмæ уа - æхецæн фуддæр.
Аци æмбурдæй рахæссæн тухæй
Зæронд хевастæн æ рæсугъд кизги».
Сау хонхи айнæг, - зæгъуй Тæтæртупп, -
Æгæр бæрзонд æй, æгæр федар æй:
Агундæ-рæсугъд, Сайнæги бундор,
Æ фиди цорæй зин æскъæфæн æй.
Даргъ æхсарæгин, мæнгартти сорæг,
Уорс Елиа уæд атæ разæгъуй:
«Нæ къуари хестæр, Хуцауи уарзон,
Ду нин ракорæ бæрзонд Хуцауæй
Мегъæстуг, æз ба бавзардзæнæн уæд,
Бавзардзæнæн уæд, - ци федардæр æй:
Ме 'хсарæ æви Сау хонхи айнæг!»
- Нæ уорс Елиа, Сау хонх фехалæ, -
Уасгергий æма мæ бæгъдауонд æй
Сайнæг æлдари кизги раскъæфун? -
Уотæ разæгъуй бæрзонд Никкола.
Уомæ игъосгæ къахгин Æфсатий
Æрбарæуæг уй: «Лæгау фæллæууæн!
Ме 'ртасгæ фонсæй авд сæргин саги,
Æвзестæ арæ уæрдуни ефтигъд,
Хездзæнæнцæ уæ Сау хонхи рæбун».
«Æз ба уин, - загъта Будури изæд, -
Уæ разæй тæхгæ фæндагамонæг».
Фæлвæра загъта: «Æстæмæй-астмæ
Цидæр уæ гъæуа мæ фонсæй - цæттæ!»
Нæ рохс изæдтæ, унафæ гæнгæ,
Сау хонхи размæ бахæстæг унцæ.
Æрфестæг унцæ уæларвон бæхтæй
Сау кæрдтуй буни урух надгæрон.
Бæласи аууон цъæх зæлди астæу
Æритаунцæ сæ уорс нимæттæ.
Коми дунгæ син сæ даргъ закъитæ,
Æрдогай телгæ, сатæг ку кæнуй.
Сайнæг æлдарæн æ тургъи астæу
Æрфестæг унцæ дууæ изæди.
Æ цурд кæстæртæ Сайнæг æлдарæн
Гур-гурæй сæмæ æракæлунцæ,
Се 'дæнттæмæ син фæллæборунцæ.
Æрацæй цæуй е 'уазгутæмæ
Сайнæги зæронд - æлхий æрфгутæ,
Æлхий æрфгутæ, уорс цилле закъæ,
Нарæг астæу 'ма фæтæн усхъитæ.
Уæлæфтауцæй ин теуагъун цохъа,
Æвзестæ лæдзæг æ галеу къохи.
«Æгас æрцотæ!» - «Хуæрззæруæ бауо!» -
Ку сæ бахонуй 'уазæгдонæмæ.
Лæгти изæд 'ма бæрзонд Никкола
Уæллæй сбадунцæ пилæстæг сирей,
Ку ин дзорунцæ сæ цуди хабар:
«Дæ хуарзæнхæ нæ к’ уайдæ, Сайнæг,
Нæ хестæртæ дæр æнгъæлдзау æнцæ:
Мах Уази фуртæн мийнæвæрттæ ан!
Мийнæвар лæгæн е 'хæс е рагъи 'й.
Уази фурти дин неке фаудзæнæй:
Æ фидæ адтæй Нарти бæрæг лæг,
Æхуæдæг кæд æй лæхъуæнти хуæздæр,
Кæд æ хæтæли цагъд зæрдæ 'лхæнуй,
Будур батар æй кæд æ сау фонсæй,
Уæд хæстæгæн дæр æнсувæр кæд æй,
Зæрдегин æма нихидзиуаргин.
Дæ хуарзæнхæ нæ ку уайдæ, Сайнæг,
Дæттæг корæги уæд саразидæ».
«О, мæ кæдзосуод, хуарз иуазгутæ!
Æз аци бонæ мæ цæрæнбæнтти
Æхсæви рохсбæл банимайдзæнæн.
Уæхе куд фæндуй, уотæ бакæнтæ,
Сумах раст дзурдбæл ци зæгъуйнаг дæн?
Фал æркæсетæ, нæ рохс изæдтæ,
Мæгур зæрондмæ, мæгур фидæмæ!
Фиццаги хъаурæ кæми ма ес нур?
Æр мæмæ зилдæй мæ царди зумæг.
Ме стæг фезгъæр æй, фæккиудтæй мæ зунд,
Арфдæр æфсæрун мæ цирти гъосмæ.
Мæтъæл бони ма 'й мæ хори цæстæ -
Табу уæ фарнæн - мæ еунæг кизгæ.
Куд æй лæдæрун мæ хуарз хъæболи -
Нæ рагæлдздзæнæй æ зæронд фиди,
Æгæр æвзонг ма 'й лæгмæ цæунмæ...»
Сайнæги дзурдмæ неци зæгъунцæ.
Фæннæхстæр унцæ нæ рохс изæдтæ
Еци хузæнæй се 'мбæлтти къуармæ.
Гурведауцæ 'ма нарæг æрфгутæ
Сайнæги кизгæ, Агундæ-рæсугъд,
Ци дзурд равардта рохс иуазгутæн,
Уобæл бафæрсуй æ зæронд фиди.
Дзиуапп фегъосгæй, æрбамæстгун уй,
Æ даргъ æрфгутæ æрбатар кæнуй,
Фендæ уй æма хæдзари дуар
Уæд ниггупп ласуй æ рæсугъд къохæй.
Ба 'й лæдæруй уæд æ фиди зæронд,
Фæхходуй æма уотæ разæгъуй:
«Куд дæ лæдæрун, мæ хеваст кизгай,
Уотемæй уарзис рæсугъд цæгъдтæлтæ,
Сау нæл фустæ 'ма дангъа хæтæлтæ;
Уонæй хъæбæрдæр бæргæ бауарзтай
Нарти Уази фурт хуарз Ацæмæзи.
Дæ киндздзон кири хæтæли хъуæлтæ
Хумæтæги арф нæ нинниурстай!»
Дуккаг æрвист ма ку бакæнунцæ,
Сайнæг æлдар син уотæ разæгъуй:
«Уæ хатир фæйнгæ, рохс идаугутæ,
Аккаг æй кæнун ме 'мсæр адæмæн
Мæ еунæг зæнæг, мæ еунæг кизги».
Нæ рохс изæдти æ хæдзарæмæ
Уæд ку бахонуй Сайнæги зæронд.
Устур Нартмæ дæр хонæг ферветуй.
Нарти адæм дæр æрбамбурд унцæ.
Сайнæг æлдар сæ æстæмæй-астмæ
Уæд ку байдайуй идзулдæй хинцун.
Æвзестин къæхтæ зурнæ фингитæ
Æрæвæрунцæ изæдти размæ.
Уæзбун фингитæ хъабагъи дæргъцæн
Æрæвæрунцæ Нарти адæмæн.
Хуæрзарæхсгæ 'ма рæуæг кæстæртæ
Æртæ къерей 'ма æхсæрфæнбæлттæ
Æфсæн ухстбæл цавд æрахæссунцæ.
Бæгæний синон дугъосуги 'дзаг
Æлутон фунхæй æрæвæрунцæ.
Уорссæр Тæтæртупп фæууй сæ ковæг,
Ковæггаг фæууй Уази игурди.
Сæ ниуæзтæ уй донæй ахиддæр,
Сæ хуæрдæ фæууй дууæ уой бæрци.
Сæ ниуазæнтæ - дзæбодур-сиуæй,
Бунмæ тонунцæ фидæй фингитæ.
Мийнасæ беурæ - фæууй фæндонæй.
Нæ сæмæ фæууй мийнасæн æ сæр:
Нæ сæмæ фæууй игъæлдзæг зартæ.
Æфсеси зæрдæ зарун агоруй:
«Гъе, мæ нæуæг сиахс, цæмæннæ цæгъдис
Дæ сугъзæрийнæ рæсугъд хæтæлæй,
Хъал кизги зæрдæ кæмæй басастай,
Кæмæй ин цагътай, еци хæзнайæй?»
Нарти Уази фурт Сайнæг æлдармæ
Раги фæххатæй, зæгъгæ, бандеуй:
«Мæ лæхъуæн зæрдæ мæ хæзнай цагъдæй,
Мæ сугъзæрийнæ дангъатæ хæтæл
Хонхи къæбурбæл ку ниффæртт ластон.
Листæг буройнæ 'й уæд ку никкодтон!»
Агундæ-хан ин æ фиди хæзна
Сурх дарий тугъдæй уæд æрбахæссуй.
Е дæр саразуй рæсугъд цæгъдтæлтæ,
Иуазгутæ дæр уæд нийдзулунцæ.
Нарти хуарз лæгтæ хуæрдæ-ниуæзтæй
Ку бафсæдунцæ, уæд самайунцæ
Тумбул фингæбæл къæрцц æнгулдзæхтæ,
Кæхци билтæбæл нæртон кæфтитæ,
Цъæх зæлдæ тургъи æнгом уæззау синд
Ку рахецæн уй æстæмæй-астмæ,
Рарæнгъæ унцæ Сау хонхи рагъбæл
Ацæмæзæн уæд æ хуарз киндзхонтæ,
Ку рахæссунцæ рæсугъд Агунди.
Сæ киндздзон уæрдун - æвзестæ арæ.
Уобæл син ефтигъд авд сæргин саги,
Авд сæргин саги - Æфсатий лæвар.
Киндзхонти фæдбæл авд уæрдунеми,
Авд уæрдунеми - доммайтæ ефтигъд,
Киндздзон дзаумаутæ етæ ласунцæ,
Етæ ласунцæ Сау хонхи рагъбæл.
Æ къохбæлхуæцæг - рæсти Уасгерги,
Дуккаг уæхæн ин - Нарти Урузмæг;
Сæ разæй цæуæг - бæрзонд Никкола,
Туруса хæссæг - Будури изæд.
Бæхбæл нигъгъазуй цитгин Елиа:
Уомæн е 'хси къæрцц арви нæрун æй,
Бæхарци цæхæр - арвæн æ ферттивд,
Æ бæхи рагурд - æгас адагæ,
Æ бæхи финкæ - зумæгон бурдæн.
Ба æй хонунцæ зæрдигъæлдзæгæй
Сайнæги кизгæ Агундæ-хани.
Фæрнæй баковуй нæртон хуарз уоси,
Нæртон хуарз уоси - Сатанай къахбæл.
Нæуæгæй бабæй уæд идзулунцæ.
Уæдæй байзадæй æгъдауæн, мæ хор,
Къуæре бæласæ нæ хуарз адæмæн.

ХЕЦÆН КАДÆНГИТÆ
БОРИАТÆ ÆМА ÆХСÆРТÆГКАТÆ

Бориатæ æма Æхсæртæгкатæ дууæ муггаги адтæнцæ æма сæ
райдайæнæй дæр сæ кæрæдземæ ба гегæ гæнгæ цудæнцæ. И дууæ
муггагей Хуцау сæ кæрæдземæ фæггегæ кæнун кодта æма тогæй тог
æхснæнгæ цудæнцæ; бафедауиуонцæ, кæрæдземæй енцегтæ
исхæссиуонцæ, каййесæхсæнтæ дæр бакæниуонцæ тогбæл, уæдта бабæй
нæуæгæй кæрæдземæ бавналиуонцæ, æма уотемæй сæ кæрæдзей фид
хуардтонцæ, кæрæдзей ирæзун нæ уагътонцæ.
Бориатæ адæмæй фулдæр адтæнцæ, Æхсæртæгкатæ ба кæд сæрæй уой
бæрцæбæл ивулд н’ адтæнцæ, уæддæр æхсарæй ба уайæгдæр адтæнцæ
æма син фуд бæнттæ уинун кодтонцæ.
Еу кæми адтæй, уоми Бориати кæстæртæй еу - Курд-Алæугон
Уорæзмæги фурти, Айсанай енцег хаста. И биццеу ку рагъомбæл æй,
уæд Бориатæн æзнаггадæ кæнун райдæдта æма ибæл етæ дæр рамаруни
фæндæ искодтонцæ, фал æй равги нæ ирдтонцæ, Курд-Алæугон син æй
нæ лæвардта.
Уæд Бориатæ Курд-Алæугонмæ сæ кæлмон æвзаг исластонцæ 'ма æй
басайдтонцæ. Айсана ба е схæссæги уотæ берæ уарзта, æма сæумæ ку
фестидæ, уæд Курд-Алæугонмæ æ курдбадзæмæ æнæ бауайгæ æма ин æнæ
фæрсагхуайæ рагæнгæ некæд фæцайдæ. Уой ин зудтонцæ Бориатæ æма
фæскуст и курдбадзи кæми бабадидæ, уоми дууадæс цæнгæрийни
еуæрдæмæ, фондз ивазни иннердæмæ, уæхæн уæрмæ искъахтонцæ, æ сæр
ба ин мæнгазгъунст бакодтонцæ.
Еу сæумæ Айсана Курд-Алæугони курдбадзæмæ рагисон хуарзмæ
бацудæй æма æ ахур бунати æрбабадтæй. Æ бунат ба сайнæ аз-гъунст
адтæй 'ма æй фæссайдта. Уотемæй Айсана уæрми радæлæ 'й.
Бориатæ дæр ибæл алли лæхæ-марг никкалдтонцæ 'ма æй уотемæй
уоми æнодæй рамардтонцæ. Уой фæсте ба рахабар æй, Курд-Алæугони
енцег фесавдæй, зæгъгæ, 'ма æй Æхсæртæгкатæ агорун райдæдтонцæ.
Уорæзмæг, Хæмиц æма Сослан арви кæрæнтти фæххаттæнцæ 'ма ин æ
бæрæг бæлвурд хабар некæми игъустонцæ; сæ фæстаг ба къолибадæг
уосæмæ æрцудæй.
Е ба син загъта:
- Сирдони гаццай хъури бæндæн бафтауетæ 'ма æй уой гъæуай
кæнун бафæразетæ, уæдта уин æй е ердзæнæй.
Етæ дæр гаццай хъури бæндæн ниббастонцæ æма уой фæдбæл зелун
райдæдтонцæ. И судæймард гацца дæр кæми еу рауæнмæ фæууаидæ,
кæми иннæ рауæнмæ; æрæгиау ба Курд-Алæугони курд-бадзæмæ исмедæг
æй æма уоми Айсанай бадæн æзгелун байдæдта.
Æхсæртæгкатæй æруагæс дæр нæ кодта, фал уæддæр и гацца кæми
разгилдта, уой къахун райдæдтонцæ 'ма æй Айсанай мард
иссердтонцæ. Ци гæнæн ма син адтæй æма мард байвардтонцæ,
сæхуæдтæ ба Бориатæмæ гъузун райдæдтонцæ. Адæм сæ астæу
бацудæнцæ æма Æхсæртæгкатæй корун райдæдтонцæ, куд
бафедудтайуонцæ, уой. Æнккæтемæй фулдæр ба си курдта сæ хуæрæ
Уадæ-хезæ, Бориати уосæ адтæй, æма е.
Æхсæртæгкатæ адæми зæрдиуаг ку базудтонцæ, нур нæ нæбал
ниууадздзæнæнцæ æнæ бафедаунгæнгæ, зæгъгæ, уæд ратæргай æнцæ
Кæнти Сæр-Хуæндонæмæ æма Бориати рæзти къæрццитæгæнгæ æрцудæнцæ.
Уадæхезæ уой ку базудта, уæд сæ исæлгъиста:
- А, хуцæутти мæхе Хуцау! Æхсæртæгкатæй лæг кумæдæр ба-цæуа,
уоми куйæгадæ куд кæна анзи уæнгæ; сæ дзурди кадæ куд нæ уа, сæ
кæрдагæ кард куд нæбал кæрда, сæ уайагæ бæх куд нæбал уайа,
уæхæн фæндараст сæ фæккæнæ.
Æхсæртæгкатæ Кæнти Сæр-Хуæндонæмæ æрцудæнцæ æма сæмæ е 'рух
нецæмæй дардта. Иуазæгдони бадун райдæдтонцæ. «Нур нæмæ
рацæудзæнæй, уæд нæмæ рацæудзæнæййæй» сæбæл анзмæ хæстæг
рацудæй. Уæди уæнгæ ба Кæнти хиститæ, хъабагътæ, догътæ куд н’
адтайдæ æма фиццагидæр барæ ба Æхсæртæгкати уидæ, - иуазæг
адтæнцæ, æма уомæн. Етæ дæр дзорун дæр цæмæннæ æвзурстонцæ, сæ
бæх догъи уагътонцæ, хъабагъ дæр æхстонцæ, сæ кард дæр - уой
хузæн æма некæд некæми исбæзтæнцæ.
И анзи бæнттæ ку раевгъудæнцæ, уæдта еци догъи Уорæзмæги
æрфæн рауагътонцæ. Уорæзмæг ин æ бадæгæн бафæдзахста, и догъæй
бон фæстагдæр рацо, зæгъгæ. Е дæр, Уорæзмæг ин куд бафæдзахста,
уотæ рацудæй, уæдта сæ сорун райдæдта æма си ке куд æййафта,
уотæ, кæмæн æ гъос, кæмæн æ думæг, кæмæн æ барцæ истонидæ,
уотемæй и догъи æнгъудæй ма бон раздæр æрбацудæй.
Адæм ибæл дестæ кодтонцæ: «Аци бæх нурмæ хай дæр ку не
'ййафта, уæд нур ба уой бæрцæ раздæр куд æрбацайдæ, æ бадæг син
иннетæн ести хийнæ кæд не скодта, уæд?»
Е ба син загъта:
- Бон фæстагдæр ке рацудтæн догъæй, уобæл ба, бæхтæ ку
æрбацæуонцæ, уæд бафæрсетæ.
Цæгæй и бæхтæ гъосойтæ æма къодатæй цæун ку райдæдтонцæ,
уæдта си байруагæс æй.
Еци хисти гал æвгæрдунбæл ба еу лæг Хæмици кард галбæл æгæр
æрбадардта æма ин æ зæнгитæ рахаун кодта. Уотемæй, Æхсæртæгкатæн
сæ гъуддæгтæ рæвдзæ кæнун райдæдтонцæ.
Еу бон кæми адтæй, уоми ба Сослан иуазæгдони æ церхъ
фæрсинсад кодта æма æ меднимæр дзурдта:
- Исон Кæнти Сæр-Хуæндонæмæ рагисон хуарзмæ цæудзæнæн æма ма
нæ уæддæр ку нæ фæрса, кæми адтан, уобæл, уæдта дæ уой бæрзæйбæл
æвзардзæнæн. Ку нæ мин æй никкæрдай, уæд ами Кæнти сувæллæнттæн
кæрдхуæрттæ æма æртхуæрттæн байзайæ! Æз уотæ ку нæ бакæнон,
уæдта мæн Хуцау и Нарти астæу налатæй фæххæтун кæнæд!
Еци дзурдтитæ кадæр фегъуста 'ма сæ Кæнти Сæр-Хуæндонæмæ
бахъæртун кодта. Уой дæр Хуцау фæттæрсун кодта æма и сæумæ ба
æрбарвиста Æхсæртæгкатæмæ. Етæ дæр имæ бацудæнцæ æма сæ Кæнти
Сæр-Хуæндонæ бафарста, кæми адтæнцæ, ци сæ гъæуй, уобæл.
Етæ ба ин загътонцæ:
- Бориатæ нæ бахуардтонцæ, нур ба нæ гъæуй æфсад!
Кæнти Сæр-Хуæндонæ ба син загъта:
- Цотæ æма Сау айнæги æфсæн дуармæ хатиагау исдзоретæ; ба уин
игон уодзæнæй æма, цалинмæ фæстæмæ ракæсайтæ, уалинмæ ибæл
цæудзæнæй æфсæдтæ, уæдта фехгæндзæнæй, æма мин сæ нимæдзæ ба
зæгъетæ, ка рамардæй æма æгас ка байзадæй, уой бæрæг куд зонон,
уотæ.
Ранæхстæр æнцæ Æхсæртæгкатæ æма син и Сау айнæги æфсæн дуар
байгон æй.
Цæун райдæдтонцæ, сæ фæсте ба æфсæдтæ лæстæй. Ци рацудæнцæ,
Хуцау зонуй, уæдта Сослан нæбал фæллæудтæй æма фæстæмæ
фæккастæй. Æ фæккасти хæццæ æфсæн дуар æхе фехгæд-та, фал
æфсадæн ба æлгъдунгæ нæбал адтæй æма син сæ нимæдзæн иссеруни
фæрæзнæ нæбал адтæй:
- Æхсийнæ-Сатана ку нæ уа, уæд анæн мах неци амал иссер-
дзинан, - зæгъгæ, - æма Уорæзмæг уомæ уайун райдæдта. Бахъæрттæй
и Нартæмæ, æрдзубандитæ кодта ин æ гъуддæгутæ.
Æхсийнæ дæр ин загъта:
- Ахсæви бал бахуссæ, сæумæ ба Хуцауи ка фæндæ уа, е
уодзæнæй.
Æхсæвæ Сатана æртикъахуг уорс хæлаф рахудта, сæумæ ба æй
рахснадта 'ма æй хори æрбакасти кауæбæл уиндтуг рауæни райтудта.
Уотæ рæхги ба Сирдон кæцæйдæр фелвæстæй æма и хæлаф рауидта:
- Де 'гæр фæккалай, Æхсийнæ-'фсийнæ Сатана, кæд æрти-къахуг
хæлафæй бабæй уæд ци кæнис? Æхсæртæгкати æфсæдтæ æрзæ æма æрзæ
мини æнцæ, сæдæ сæ уæлдай æма уонæмæ æртикъахуг лæг нæййес!
Сатана ба раздæр æртикъахуг хæлæфтæ кæнун райдæд-та!
Сатана дæр еци дзурд къахта 'ма æй Уорæзмæгæн радзурдта. Е
дæр бацудæй æма и цæттæ дзубанди Кæнти Сæр-Хуæндонæн загъта.
И æфсад ранæхстæр æнцæ æма Бориатæбæл æрбадтæнцæ. Æнккæтей
разæй ба Сослан æ бæх къæрццитæгæнгæ Бориати рæзти иссудæй. Е
'хси гъæрæй Бориатæн сæ хæдзари æскъæртæ æркалдæнцæ æма Уадæхезæ
æндæмæ рацудæй:
- А ба Æхсæртæгкати æхси гъæр ку æй æма кæми адтайтæ, -
зæгъгæ.
Уадæхезæ æфсæдтæ ку æруидта, уæд Нарти дзæбæхтæн лихстæгæнгæ,
æма уотемæй Æхсæртæгкати æрсабур кæнун кодта. Бориатæ æма
Æхсæртæгкатæ бафедудтонцæ, тогбæл киндзæ сæ астæу куд рацудайдæ;
кизгæ Æхсæртæгкатæ куд равардтайуонцæ, хонгæ ба æй Бориатæ куд
фæккодтайуонцæ, уотæ, 'ма и æфсад раздахтæй.
Киндзи æнгъуд дæр æрцудæй æма Æхсæртæгкатæ дæр Уорæз-мæги
радастонцæ, æма син уой рарвистонцæ. Æхсæвæ лæхъуæн æхе хуссæни
рауагъта, æ гæрзтæ ба æ рази ниввардта, Уорæзмæг ба æхе
исзелæнгæнæг кодта, Бориатæй ин æмбал сæ кизгæ адтæй, уой хæццæ.
Ци рацудæй, уæдта и лæхъуæн рафунæй æй. Уорæзмæг дæр ин æ
кард исласта æма ин æ сæр æркъуæрдта, и кизгæмæ ба «сабур»,
зæгъгæ, банхъерæн кодта, уæдта ин батухæ кодта.
Уой фæсте ба и мард æрахаста æма син æй сæ адзатханай
сæрмесиндзæгмæ ниггæлста, æхуæдæг ба ниффардæг æй.
Еу ку рандæ 'й, уæд и кизгæ бадзурдта:
- Уомæй фесгундæр ностæ уæмæ ма æрцæуæд: уæ лæги уин
рамардта, мæн дæр фæхходуйнаг кодта, æндæмæ ракæсетæ!
Уой фæсте ба Æхсæртæгкатæ барвистонцæ Бориатæмæ:
- Нæ лæги мардмæ уи лæг рамардтан, уæ кизгæ ба ма уæлæнхасæн.
Нур ба - уæ лæгигъæдæ æма уæхуæдтæ!

СОСЛАН ТЕЛБЕРДИЙ ÆРТÆ ФУРТЕЙ КУТЕМÆЙ РАМАРДТА

Нартæй еу Уæрхæг хундтæй æма фæсхонх Ауари-ханмæ уинунмæ
цудæй.
Мадта, æмбалтæ мæ гъæуй, зæгъгæ, 'ма æ хæццæ фæххудта Сослан,
Хæмиц, Уорæзмæг æма Субæлций. Уони ба уой туххæн худта æма
Уорæзмæг зæронд лæг адтæй, 'ма къуари уæллæй бабадунмæ
бæздзæнæй, зæгъгæ. Хæмиц ба дзуапп раттунмæ цурд адтæй. Сослан
ба, бæхбæл сбадгæй, лæгдзийнадæй сбæздзæнæй. Субæлци ба,
кæстæреуæг ку багъæуа, уæд исбæздзæнæй æфсаргъæ раттунмæ.
Тотуригурд галти сæрбæл рахуæцунмæ Нарти æхсæн уой цурдæн некæми
адтæй.
Гъема уæдта дууадæс тотуригурд сау галебæл ранæхстæр æнцæ.
Уони уæрдуни ба алли хузæн хуарз ниуазуйнаг, хуæруйнаг куд н'
адтæй?! Цæун райдæдтонцæ 'ма, ци бацудæнцæ, уæдта сæбæл тар
мегъæ æрбадтæй. Уæдта сæбæл гъæр уæхæн никкиндæ 'й 'ма сæхецæн
сæ сæрæн нæбал адтæнцæ.
- Нæ авд анзей хъалон нин ку нæма бафистайтæ, Нарт! Мах
Телбердий æртæ фурти ан. Майрæнбони уæмæ хъалон есунмæ цæу-
дзинан 'ма раздæхетæ!
Уорæзмæг загъта:
- Ма кæнтæ, раздæхæн, нæ над хуарз нæбал æй!
Сослан ба загъта: «Гъæй, Нарти зæрæндтæ, нур цæмæй тæрсетæ
уæхæн дзæгъæл гъæртæй?»
'Ма æ бæх ниццæфтæ кодта. Иннетæ æ фæсте цæун байдæдтонцæ.
Цæун райдæдтонцæ 'ма, ци бацудæнцæ, уæдта бабæй сæбæл нигъгъæр
киндæ 'й:
- Кумæ цæуетæ, мах Телбердий æртæ фурти ку ан 'ма нæ хъалон
ку нæма бафистайтæ!
Зæнхæ расалдæй уони гъæрæй 'ма Уорæзмæг загъта:
- Нæма цæуæн нур дæр?
- Нæма, - загъта Сослан, - мæ фиди стæн; махбæл уæхæн
гъуддæгтæ берæ æрцудæй!
'Ма дзоруй Субæлцимæ:
- Рахуæцæ дæ галтæбæл!
'Ма рацудæнцæ. Ци бацудæнцæ, уæдта бабæй сæбæл нигъгъæр киндæ
'й:
- Цал гъæри уæбæл кæнæн! Нæ авд анзей хъалон есунмæ уæмæ
фæсцæгатмæ цæудзинан 'ма раздæхетæ!
Гъæр кæстæр никкодта 'ма зæнхæ сæлдæскъудтæ фæцæй.
Загъта бабæй Уорæзмæг:
- Æдта нæма здæхæн нур дæр?
- Здæхæн, - загъта Сослан 'ма раздахтæнцæ. Æрцудæнцæ сæ
хæдзæрттæмæ 'ма алке æ къæсмæ бацудæй. Сослани мадæ Æхсийнæ
адтæй. Сæ хабар гъæубæл фæххæлеу æй 'ма фæггузавæ 'нцæ. Æхсийнæ
загъта:
- Фæсхонх уæхæн сауæдонæ ес 'ма имæ фонсæн дæр æрцæуæн
нæййес. Уонæн сæ бæхтæ базургин æнцæ 'ма арвæй зæнхи астæу
тæхгæ кæнунцæ. Уæ фиддæлти дæр уин мæстæй мардтонцæ; уæхе доги
ба нæбал æрæндиудтонцæ, нур бабæй фæззиндтæнцæ. Фæццо еци
сауæдонæмæ 'ма дæхецæн бæлæгъ скæнæ. Бæлæгъи дæхе нихъхъан кæнæ.
Сæумæ сæ бæхтæ уордæмæ æртайунмæ фæлласунцæ. Тæхгæ дæмæ
æрцæудзæнæнцæ 'ма дæхе марди 'фсон никкæнæ. Еу сахат дæбæл не
'ууæнддзæнæнцæ.
Сослан дæр уотæ бакодта 'ма имæ хестæр тæхгæ æрцудæй, 'ма имæ
хæстæг не 'ндиудта:
- Æ, гйаур, Сослани хузæн ку дæ 'ма барæй дæхе уотæ ку
никкодтай!
Еу æртæ хатти имæ уотæ не 'рæндиудта, уæдта имæ æхе æрхæстæг
кодта 'ма 'й Сослан дæр фæммард кодта. Æ бæх ин æрахæста, æхе ба
ин, къæхтитæ син конд адтæй, 'ма 'й уоми раивардта.
Гъе, уæдта дуккаг хестæр æрцудæй 'ма хæстæг не 'ндиудта:
- Сослан ку дæ 'ма барæй дæхе уотæ ку никкодтай!
Уæдта е дæр бабæй æрхæстæг æй 'ма уой дæр рамардта, æ бæх дæр
ин бафснайдта, æхе дæр ин баивардта. Æрæгиау ба кæстæр æрцудæй
'ма имæ æппундæр хæстæг нæбал æндиудта:
- Сослан ку дæ 'ма дæхе марди 'фсон ку никкодтай. Фæддæ
'хсинæ 'ма мард фехсунæй сомигонд дæн.
Е дæр бабæй æрхæстæг æй, уæдта, 'ма бабæй уой дæр рамардта.
Нимæхсгæ дæр ма 'й кæми кодтайдæ 'ма син сæ бæхтæ еу рауæнмæ
æрбамбурд кодта.
Уæдта майрæнбон æрхъæрттæй, Нарт æрæмбурд æнцæ Хузæ-дзæгатмæ
æма дзурдтонцæ:
- Сослан ба кæми 'й?
Сирдон загъта:
- Е ба кæми 'й? Æхе бабæй исримахста, æндæра кæми 'й?
Уобæл басагъæс кодтонцæ, уæдта загътонцæ:
- Нæ сæрæн æгъдау ку нæ скæнæн, уæд нæ фонс дæр нин нæ
рахъæртдзæнæй!
Уотæ æнæгъдау берæ дардтонцæ авд анзей хъалон.
Уæдмæ Сослан æртæ 'нсувæремæн сæ хъæппæлтæ раласта 'ма сæ
бæхи фæсабæрцæ бабаста. Уæдта син се 'ртæ сæри æркодта 'ма си
алкæмæн æ сæр æ бæхи думæгбæл бакодта, уотемæй æрбацудæй 'ма сæ
Нарти астæумæ æрбаскъардта, æхе ба син нæ бавдиста. Ка уа,
зæгъгæ, дес кодтонцæ, гъуди кодтонцæ. Сосланæй фæстæмæ уоми ка
н' адтæй, уæхæн 'н адтæй 'ма, Сослан адтæй, зæгъгæ, уобæл æй
банимадтонцæ. Сæ хъалон Нартæн Сослани фæрци баизадæй.

ТЪИЗМУДÆ ÆМА НАРТИ ÆГÆНОН СИНД

Нарти рæсугъд Тъизмудæ авд æрвадей еунæг хуæрæ адтæй. Æ конд,
æ уиндæн н’ адтæй Тъизмудæн. Коргутæ 'й куд н' адтайдæ 'ма
некæбæл æнвæрстæй.
Æхецæн уæлеуат авд надей астæу гъæдин мæсуги сæрбæл искæнун
кодта, уордæмæ бацудæй 'ма, æнæ æндæмæ рацæугæй, и нæдтæбæл ка
цудæй, уонæбæл фауи фаутæ æвардта æ унæути цъухæй.
Сослан нæрæмон адтæй 'ма уотæ зæгъуй:
- Мадта мæнбæл ести фау исæвæрдзæнæй?
Æма имæ бамийнæвар кодта.
Тъизмудæ имæ е усхъи сæрæй дæр нæ ракастæй.
Уонтæбæрзонд æма сæргубурæй иссудæй Нарти Устур нихæсмæ 'ма
дзоруй адæми æмбурдмæ:
- Дæлæ денгизи билæбæл еу налат силæ исæнтæстæй, адæммæ
æндæмæ нæ кæсуй, æхуæдæг ба, авд надебæл кадæр цæуй, уонæбæл æнæ
фауи фаутæ æвæруй. Нур ба имæ ниццæуæн 'ма 'й дортæй рамарæн,
кенæ ба не 'нккæтей дæр сæрæвгарст кæнуй.
Нарти дзæбæхтæ ин загътонцæ:
- Нартæн ходуйнаг уодзæнæй еу сабийи туххæн уордæмæ ниццæун
'ма уобæл дортæ калун, фал ин дæхуæдæг ба, ци амал ерис, уомæй
ести фæрæзнæ кæнæ!
Уордигæй фæстæмæй ибæл Сослан зелун райдæдта 'ма ин неци
мадзал ирдта. Уæдта æ фæстаг бон къæсибадæг уосæмæ æрцудæй. Е ба
ин загъта:
- Мæ бон дин неци 'й, фал сау гъæди астæу устур мæрæ ес. Уой
астæу ба сау кæлдæ. Уой буни ба узун бадуй 'ма уой бафæрсæ, 'ма
дин е бæрæг зæгъдзæнæй.
Сослан хæтун райдæдта сау гъæди 'ма ин и къæсибадæг ци æрдозæ
амудта, уой иссердта. Ра 'й зелæнтæ кодта 'ма и кæлди рази
ниллæудтæй, 'ма дзоруй:
- Ами цæрæг ка ес, - де 'уазæгмæ ракæсæ!
Узун дæр уотæ тагъд кæми æзмалдайдæ 'ма имæ æртиккаг гъæри ба
туххæй рацудæй. Сослан ин радзубанди кодта, цæй туххæн æрцудæй,
уой. 'Ма ин и узун загъта:
- Неци мадзалæй уæмæ рацæудзæнæй, фал æгас Нартæн дæр зæгъæ
'ма алкедæр, цæмæй косуй, уони хæццæ, æ усхъитæбæл сæ æривæрæд,
'ма уотемæй кизгæй дæр, уосæй дæр, зæрондæй дæр 'ма лæхъуæнæй
дæр авд надей астæу Тъизмуди уæлеуати буни синдбæл ниххуæцетæ,
уæдта уæмæ зиндзæнæй.
Сослан Нартæмæ æрбацудæй 'ма дууæ федогемæн загъта:
- Фæгъгъæр кæнетæ: исони бони цæунгъон ка 'й, етæ еугурæй дæр
авд надей астæумæ Тъизмуди уæлеуати бунмæ куд рацæуонцæ 'ма
уоми, ка цæмæй косуй, етæ сæ усхъити, уотемæй зилдæй синдбæл куд
ниххуæцонцæ, уотæ.
Уæллаг синхи федог Цæразон, Дæллаг синхи федог ба Сибека -
рацудæнцæ 'ма фæгъгъæр кодтонцæ. И дуккаг бон ба Нартæ рамбурд
æнцæ Тъизмуди уæлеуати бунмæ 'ма синдбæл исхуæстæнцæ.
Нарти уоститæй, кæмæн æ усхъæбæл амæнтæн, кæмæн пахса, кæмæн
сагойнæ, уотемæй семунцæ. Нарти æгæнон синди хабар райгъустæй
æгас дуйнебæл 'ма имæ цæун райдæдтонцæ. Сау хонхи Сау уæйуг дæр
еци синдмæ рацудæй: æ еу усхъæбæл устур къæйæ Сау хонхæй, е 'ннæ
усхъæбæл ба Уорс хонхæй 'ма уотемæй синди ниххуæстæй.
Ци расиндтонцæ, уæдта Сау хонхи Сау уæйуг æхе исцагъта 'ма
къæйтæ æркалдæнцæ, 'ма, фæрстæмæ к' адтæй, уонæй кедæрти
никъкъуæрдтитæ кодтонцæ. И дуккаг бон дæр бабæй æрцудæй 'ма 'й
уæдта Хуцау Хæмици фурт Батрази размæ хуæст фæккодта. Батраз ин
семгæй æ къахи уæлфадбæл фефсардæй 'ма Сау хонхи Сау уæйугæн æ
къах æ фадигъолæй дæлæмæ уоми райзадæй.
Уæйуг æхе райвазта 'ма 'й Батраз дæр æхердæмæ æрбайвазта, 'ма
и уæйугæн æ цонг фелвæстæй. Сау хонхи Сау уæйуг ниййах кодта
'ма рандæ 'й цонгой æма къахоййæй æ фиди хæдзарæмæ. Æ фидæн
рагъæститæ кодта 'ма ин е ба загъта:
- Нæ дин загътон, ма цо Нарти синдмæ, еске дæуæй хъаурæгиндæр
разиндзæнæй!
И æртиккаг бон бабæй Сау хонхи Сау уæйуг рацудæй 'ма 'й Хуцау
Нарти устур Хумбарбæл æрцæун кодта. Е ба уæд сæдæ готонемæй хумæ
кодта. Кæрæдземæн райарфитæ кодтонцæ, радзубандитæ кодтонцæ 'ма
Нарти устур Хумбар дæр Нарти æгæнон синдмæ ранæхстæр æй.
Сæдæ æфсæни 'ма сæдæ дзиргъæги æ дууæ усхъебæл æрауигъта,
уотемæй дзæнгал-мунгулгæнгæ Нарти устур Хумбар Нарти æгæнон
синди ниххуæстæй. Хумбар æхе ку сцагъта, уæд сæдæ æфсæни 'ма
сæдæ дзиргъæги сæдæ æвзагемæй исуастонцæ. Тъизмудæ уой ку æри-
гъуста, уæд нæбал фæллæудтæй 'ма мæсуги сæрæй рахизтæй.
Раст еци сахат ба Нарти Уорæзмæги дæр Хуцау уордæмæ
æрбахаста. Æсхъæр, уормег, Нарти хæзнатæ: церхъæй, æндæрæй æ
уæле адтæнцæ, уотемæй Нарти устур уорс æрфæнбæл бадтæй. Рафестæг
æй æма синди ниххуæстæй.
Тъизмудæ дæр рацудæй синдмæ æма Уорæзмæги е усхъи сæрæй
райста. Тъизмудæ Уорæзмæги бацæй. Æ уорс æрфæн син федауæг-гаг
равардта. Æ саргъ е усхъи, уотемæй бон æнгъудæй сæхемæ ранæхстæр
æй.
Синд рахæлеу æй 'ма Æхсийнæмæ бахабар æй, Тъизмудæ Уо-рæзмæги
е усхъи сæрæй райста 'ма 'й Уорæзмæг æхецæн бийнонтæн хонуй,
зæгъгæ. Æхсийнæ дæр мæсуги сæрæй фæккастæй 'ма Уорæз-мæги
будури, æ саргъ е усхъи, уотемæй ниууидта. Æ зæрдæ цæмæннæ
ниммæгур адтайдæ 'ма бацудæй, 'ма сæддæндагон æхсинæнтæбæл гъун
перонгом кодта, уотемæй æхсидта.
Уæдмæ ба Уорæзмæг дæр исхъæрттæй 'ма имæ ходæзмолтæй дзоруй
Æхсийнæ:
- Ци 'й а, нæ хецау? Нурмæ дæ дæ бæх ку хаста, нура дæхуæдæг
дæ бæхи хæссун ку райдæдтай?!
Уорæзмæг дæр ин рахабæрттæ кодта 'ма ин бæдæйнаг уосæ зæрдитæ
раивардта:
- Рахуссæ, уæдта де 'нгъудмæ куд рахъæртай, еци афони ба дæ
æз игъал кæндзæнæн.
Уорæзмæг дæр афæй балци адтæй 'ма бæхвæлладæй рахустæй.
Æхсийнæн искурдиадæ адтæй 'ма и хæдзари фæрстæ мæйтæ 'ма
æстъалутæ фестун кодта.
Ци рахустæй, уæдта Уорæзмæг фегъал æй 'ма дзоруй Æхсийнæмæ:
- Ра мæ рæвдзæ кæнæ, цæун афонæ мин æй ме 'нгъудмæ.
Е ба ин загъта:
- Арвмæ нæ кæсис, нерæнгæ ма æмбесæхсæвæ дæр ку нæма 'й,
рахуссæ бал, уæдта цæудзæнæ!
Уотемæй æй къулумпигæнгæ цудæй 'ма 'й е 'нгъудмæ нæ ра-
уагъта.
Уорæзмæг е 'нгъудмæ ку не 'рцудæй, уæд уордæгæй фæстæмæ ба
Тъизмудæ исуæгъдæ 'й 'ма бабæй имæ коргутæ цæун райдæдтонцæ.
Хъæрæм Саухали фурт Хъæрæм Солтан уой ку фегъуста, уæд æ уорс
аласабæл æхе багæлста 'ма ранæхстæр æй Тъизмуди корунмæ. Æгас
надæндæргъцæ Хъæрæм Солтан еунæгæй дууердæмæ гъазгæ цудæй 'ма
сæдæ бæхгиней бæрцæ зиндтæй. Тъизмуди мæсугмæ æрхъæрттæй, æ бæх
бафæскъох кодта 'ма бацудæй и кизгæмæ, 'ма ин загъта:
- Бийнонтæн дæ агорун, нур ба мæ дæхецæн исаккаг кæнæ, Хъæрæм
Солтан, Хъæрæм Саухали фурт дæн, Сау денгизи билæбæл мæ цæрæнтæ
'ма мæ бæстæ.
Е ба ин загъта:
- Фæддæмæ цудайнæ, фал дæмæ неци фæццæудзæнæн!
Хъæрæм Солтан дæр рацудæй 'ма бабæй æ бæхбæл уотæ гъазгæ
ранæхстæр æй.
Тъизмудæ æ фæсте кастæй 'ма имæ радзорун кодта. Хъæрæм Солтан
æрбацудæй 'ма ин е загъта:
- Цæун дæмæ, фал денгизи синдзæмæ ниццо. Уоми Сау робас
бадуй. Уой рамарæ, æ думæг ин дæ ходи æскъели ниццæвæ, куд дæ
фæсмæрон, уотæ. Дæхуæдæг ба Цецени рæсугъд кизгуттæй инсæй,
Ногъаййи лæхъуæнтæй инсæй, уони ба æхсæн-мæхсæнти исбæттæ 'ма
уони æрбаскъæрæ, 'ма уæдта дæу уодзæнæн!
Хъæрæм Солтан денгизи синдзи хæтун райдæдта 'ма е 'фсæн
гебунтæ исхаудтæнцæ, æ приска æсгæлладæ цохъа дæлтæ-

НАРТÆ

РАЗДЗУРД

О НАРТАХ

РАГОН НАРТИ ÆМА УОНÆН СÆ ФÆСТАГОНТИ-ЗÆРОНД ДИГОРИ ДИН

НАРТИ РАНТÆСÆН

УÆРХÆГ ÆМА Æ ЦÆУÆТ

ОРÆЗМÆГ ÆМА САТАНА

СОСЛАН

СИРДОН

ХÆМИЦ ÆМА БАТРАЗ

АЦÆМÆЗ

ХЕЦÆН КАДÆНГИТÆ