НАРТЫ КАДДЖЫТÆ
            Æртыггаг чиныг


СÆРГÆНДТÆ

     
     
     
    САТАНА КУЫД ФЕСГУЫХТИ
    Нартыл  фыдаз,  фыддуг  ыскодта. Сæ фосы рæгъæуттæ  ‘ххормагæй
цагъды кодтой æмæ стыхстысты. Æмæ дам цын уæд Сырдон афтæ зæгъы:
    -  Мæнæн  нæ  – фос ис, нæ – хос ис, а – фæлæ уæхæдæг  цæуылнæ
‘рхъуыдыкæнут исты? Къибитыфæзмæ цæ исчи фæтæрæд, уым  мит  зæххыл
нæ хæцы. Дзала хоскæрдæг дзы астæумæ зайы, æмæ цæ уым фæхизут.
    Нартæ  хъуыдыкодтой: уæдæ цæ чи фæтæрдзæни фосы  Къибитыфæзмæ?
Хæлттæ  сæппæрстой, æмæ Уырызмæджы хал ысхаудта.  Уырызмæг  сæхимæ
‘рбацыд æмæ йæхи мæсты риуыгъд æркодта къæлæтджыныл.
    -  Цы  кæныс,  мæ  сæры хицау, цæуыл мæсты дæ?  –  афарста  йæ
Сатана.
    -   Куыннæ   уон   мæсты!  Нарты  фос  сыдæй  цагъды   кæнынц.
Къибитыфæзмæ цæ скъæрынц. Хæлттæ сæппæрстой, æмæ мæ хал  ысхаудта.
Ныр мын æнæдзургæ нæй, фæлæ мæ ныфс нал хæссын. Цы бакæндзынæн  æз
уытæппæт фосæн зæронд-зæронды?
    - Уыууыл мын мацæмæй тыхс, æз цæ аскъæрдзынæн дæ бæсты.
    
    Райсомы  Сатана йæ дзыггутæ цыбыр цагъд акодта. Йæ уæлæ  лæджы
дарæс ыскодта, рацыд уынгмæ ‘мæ ныхъхъæркодта:
    - Уæ фос ратæрут, Нартæ, æмæ уын цæ Къибитыфæзы фæхизон!
    Нартæ  сæ фос рауагътой. Сатана цын Уырызмæджы Æрфæны сæ разæй
ыскодта  рæгъауæн.  Миты  цын фæндаг гæрста  Уырызмæджы  бæх,  æмæ
ныххæддзæ сты уайтагъд Къибитыфæзмæ.
    Къибитыфæз  сохъхъыр æлдары уыди. Уым йæ дыргътæй иутæ  сыфтæр
калдтой, иннæтæ рæгъæдкодтой. Афтæ йæ кæрдæг дæр, йæ хъæд дæр. Мит
ыл æппындæр нæ хæцыди.
    Сатана  йæ фос ауагъта сæхи бар фæзы, йæхæдæг дыргътыл  азылд.
Уæд  Сохъыр æлдарæн иу чидæр бамбарынкодта хъуыддаг æмæ  йæ  бæхыл
абадти æлдар æмæ рацыди Сатанамæ.
    - Чи дæ, ай мæ зæхх куы у, уæд æм кæцæй æрхаудтæ?
    -  Æз  мæгуыр  лæг дæн, æххуырстæй кусын Нарты Уырызмæгæн.  Сæ
бæстыл   залты  мит  æмæ  æнусон  цъити  ныууарыди.  Нартæ  хæлттæ
сæппæрстой æмæ Уырызмæджы хал ысхаудта. Æз йе ‘ххуырст дæн æмæ  мæ
ардæм рарвыста. Мæнæн та йæ коммæ æнæ кæсгæ нæй.
    - Хорз. Уæдæ мын зæгъ: рагæй дæ ‘ххуырсты Уырызмæгмæ?
    - Рагæй, цалдæр азы.
    - Йæ ус Сатанайы дæр ын зоныс?
    - Куыннæ йæ зонын, арвыдзуары хуызæн.
    -  Гъеуый  мын мæ къухты куы бафтауис, уæд дын æз та мæ  чыззы
радтин.
    - Уым зынæй ницы ис. Æз къуырийы фæстæ Нартæм цæудзынæн æмæ-иу
мемæ  рацу.  Мæ ныццыдмæ Уырызмæг уым нæ уыдзæн. Мæйбалцы  фæцыди,
æмæ дæ раст Сатанайы хæдзармæ бакæндзынæн.
    Сохъыр æлдар дæр ницыуал загъта.
    Къуырийы  фæстæ мит басау ис. Сохъыр æлдар æмæ  Сатана  Нартæм
рацыдысты. Сатана йын йæ бæх райста ‘мæ йын афтæ:
    - Ам мæм фæлæу, æз ын зæгъон Сатанайæн.
    Æмæ  хæдзармæ бацыди, йæ дарæс раивта ‘мæ йæм дзуры Уырызмæгмæ
Сатана:
    -  Къибитыфæзы  хицау Сохъыр æлдар мемæ  ис,  æмæ  ды  фæсдуар
æрымбæхс, стæй йæ мæхи бар уадз.
    Уырызмæг фæсдуар æрымбæхсти.
    Сатана дуармæ рацыди ‘мæ йæм дзуры Сохъыр æлдармæ:
    - Мидæмæ уазæг, фысым дын ыстæм.
    Сохъыр  æлдарæн дæр æхсызгон куыннæ уыди ‘мæ барасти  Сатанайы
фæстæ.
    Уæд ын Сатана афтæ зæгъы:
    -  Бахатыркæн, уазæг! Нæ лæг ам нæй æмæ æз, сылгоймаг, уыйбæрц
кæм сарæхсдзынæн!
    -  Ницы кæны, Сатана, æз æнæуый дæр дæ уындмæ рагæй бæллыдтæн,
фæлæ мæ къухты никуы бафтыди ардæм æрцæуын.
    Сатана  йын хæрд, нозт йæ разы авæрдта, лæггад ын кæны. Сохъыр
уæйыгæн  нозт  йæ сæры бацыд, цухмухтæ райдыдта.  Сатана  уый  куы
базыдта, ай Сохъыр æлдар фæнозтджын, уæд ын афтæ зæгъы:
    - Дæхи уал æруагътаис хуыссæныл.
    Сохъыр æлдар ысразы ис, йæхи сынтæгыл æруагъта, фæлæ фынæй  нæ
кодта, аивтæй хъахъхъæдта Сатанайы. Сатана барæй разкъæрт ыскодта,
хæдзар æфснайы ‘мæ йæ зæнгтæ куы фæзынынц, уæд та æлдарæн йæ зæрдæ
бахъыдзыкæны, рафтбафт райдыдта хуыссæны. Уæд æм Сатана дзуры:
    -  Бахатыркæн, мæ уазæг, мæ сæры хицау ам нæй, нырма  рæхджыты
не  ‘рцæудзæн.  Æз  ын алы изæр йæ уд æхсгæ фæкæнын.  Æмæ  ныр  нæ
хæдзары лæджы къахæй ды дæ, дæ уд кæм и, уый мын зæгъ, æмæ дын  æй
ныхсон.
    - Мæ уд дæ разы цæджындзы.
    Сатана цæджындзыл цинтæкæны, стæй йæ ‘хсы, сæрфтытæ йæ кæны.
    Сохъыр уæйыг æм кæсы ‘мæ худы:
    - Мæ уд уым цы ми кæны, дæ разы къонайы дзыхъы ис.
    Сатана  та  къонайы дзыхъы сæрфтытæкæны, æхсы йæ, уызæлы  йыл,
цин ыл кæны.
    -  Мæ уд уым цы ми кæны, Сатана? Мæ уд фæсхох цы саг хизы, уый
мидæг ис.
    Сатана фæмæсты ‘мæ йын афтæ:
    - Æз дын дæуæн лæггадкæнын, ды та мæ хынджылæгкæныс.
    Бауад Сатана фæсдуармæ æмæ Уырызмæгæн сусæгæй афтæ:
    -  Уайгæ фæсхохмæ, уым йæ уд саджы мидæг ис, уый хизы  æмæ  йæ
амар.»
    Уырызмæг  фæстæ-дуæрттыл ахызти ‘мæ ацыд фæсхох саджы марынмæ.
Ахæддзæ фæсхохмæ, кæсы, æмæ дыууадæс хосдзауы хос кæрдынц, æхсæзæй
та ссивгæ ‘мæ мæкъуылтæ амайынц. Уырызмæг цæм дзуры:
    - Байриат, хосдзаутæ!
    - Арфæгонд уай Хуыцауæй, хорз бæлцдзон.
    - Цавæр куыст кæнут уый. Иучысыл уæ фæллад дæр ысуадзут.
    -  Цыфыддæр йæ сæры хай Сохъыр æлдарæн. Ам бон изæрмæ дыууадæс
хосдзауæй  цы  хос  ныккæрдæм, уый æхсæзæй ыссивынц  æмæ  амайынц.
Изæры  иу  цавæрдæр  саг æрцæуы, æмæ йын иу хъуыртты  фаг  дæр  не
‘свæййы уыцы хос. Æмæ тухæнæй мæлæм.
    -    Уæдæ   мын   ам   æввахс   æмбæхсæн   æркæнут,   æз    уæ
фервæзынкæндзынæн.
    Æмбæхсæн  ын  æркодтой  хосдзæуттæ.  Изæры  саг  хос   хæрынмæ
‘рбацыди.  Уырызмæг  æй фатæй фехста ‘мæ йæ  амардта.  Акъæртт  æй
кодта, æмæ йын йæ хуылфæй тæрхъус систа. Тæрхъусы дæр акъæрткодта,
æмæ уымæн та æртæ бæлоны систа йæ хуылфæй.
    Стæй цæ рахаста ‘мæ цæ Сатанамæ радта.
    Сатана йын афтæ:
    -  Гъер  Нарты  фæсивæды акæн, æмæ Къибитызæххы Сохъыр  æлдары
фæллой æрхæссут. Йæ чыззы дæр ын æркæнут.
    Уырызмæг   Нарты   фæсивæды  акодта   Къибитызæхмæ.   Уырдыгæй
ратардтой  Сохъыр  æлдары  фосрæгъæуттæ  ‘мæ  йын  йæ  чыззы   дæр
ракодтой. Цалынмæ Нартæ хъæумæ цыдысты, уæдмæ Сатана бæлæттæй  иуы
къубал сыскъуыдта, æмæ Сохъыр æлдар рарынчын и.
    Æмæ йын афтæ зæгъы æлдар Сатанайæн:
    - Мæ уды бар мын чидæр базыдта, ме уæнгтæ риссынц.
    - Цытæ дзурыс, æлдар! Уый анызтай, æмæ дæм уымæн афтæ кæсы.
    Уырызмæджитæ  хъæугæронмæ  куы ‘рхæддзæ  сты,  уæд  цæ  Сатана
базыдта,  æмæ  дыггаг бæлоны къубал дæр сыскъуыдта. Æлдар  мæнгуды
мидæг  баззади. Ацархайдта ма бæргæ уæлæмæ сыстыныл, фæлæ  йæ  бон
ницыуал баци. Æмæ йын уæд фæстагмæ афтæ зæгъы Сатанайæн:
    -  Æз дæ мад, дæ фыды уазæг, чидæр мын мæ уды бар базыдта  'мæ
мæ мары. Фæлæ мæ гъер афтæмæй куы ныууадзид!
    Уæд æм Сатана дзуры:
    - Уæдæ афтæ ‘нхъæлдтай, æмæ ды Нарты, цы сты уымæй сеппæты дæр
аныхъуырдзынæ?
    Сатана сыскъуыдта æртыггаг бæлоны къубал дæр. Æмæ уæйыг йæ  уд
систа. Уæдмæ Уырызмæджитæ дæр æрбахæддзæ сты.
    Æлдары  мардыл цинæй мардысты. Марды фаджысы рагъмæ аппæрстой.
Стæй  куывдтæ  фæкодтой сæхицæн. Йæ чызг та Нартæм  баззад  Сохъыр
æлдарæн.
    
    САТАНАЙЫ ЛÆГДЗИНАД
    Нарты  Уырызмæг базæронд и. Нал уыди йæ бон цуаны цæуын. Нартæ
та  быгъдуаны  хъомгæс рауагътой, афтæмæй Уырызмæджы рад  æрхауди.
Уырызмæгмæ изæры Нартæй иу кæстæр бадзырдта:
    - Гъе, Уырызмæг, ам дæ?
    - Ам дæн, цы хабар ис?
    -  Ницы,  фæлæ  райсом быгъдуаны хъомгæс дæ рад  у.  Цæуын  дæ
бахъæудзæн.
    -  Уа  хорз уа дæ цард, ца хорз ныхас мын зæгъыс. Мæ сæрæн  нæ
дæн æмæ куыд ацæуон?
    - Ацы радæн ма фехал, иннæ хатт дæ нал бахъыгдардзыстæм.
    Уырызмæг ницыуал загъта, мидæмæ бахызти ‘мæ йæ Сатана фæрсы:
    -  Цы кæныс, зæронд, дæ базгуытæ уагъдæй куы ‘рбацыдтæ? Уагæры
дын цы загъта Нарты кæстæр?
    -  Уадиссаг  хорзæй ницы. Быгъдуаны хъомгæсы нæ рад  æрхаудис,
æмæ мæ катайы дæн, зæронд-зæронды кæдæм фæцæуон?
    - Дæу куынæ равзæрстаиккой, уæд гæнæн нæ уыди?
    - Иннæ радæн дам дæм нал фæдзурдзыстæм.
    -  Цæй, иу рады тыххæй ницы кæны, зæронд. Уый фаг мæхæдæг  дæр
ысуыдзынæн.
    Изæры  Сатана  йæ дзыггуты цыбырдзагъд акодта,  рæуæды  уæцъæф
асыгъдæгкодта  ‘мæ  йæ  йæ  сæрыл  æркодта,  иннæ  хъуынтæ  куыннæ
зындаиккой. Йæ рустæ мыдамæст акодта, йæ дзыггутæй цыбыр  кæрдæнтæ
скодта ‘мæ цæ бандæгъта, цыма йыл гæзæмæ хъуынтæ фæхæцыди. Йæхиуыл
лæгдарæс ыскодта ‘мæ райсомы хъæркæны:
    - Гъе, Нартæ! Уæ хъомвос ратæрут æмæ цæ фæхизон!
    - Кæм цæ фæхиздзынæ, бæстæ дзæгæрæгсыгъд куы бакодта?
    - Уый мæхæдæг зонын.
    Сатана Нарты хъомвос æрæмбырдкодта. Стæй Уырызмæгмæ бацыд  æмæ
йæ фæрсы:
    - Кæдæм фæтæрон фосы?
    Уырызмæг зæгъы:
    - Кæдæм фæтæрай, ахæм бынат бæргæ ис, фæлæ чи уæнды уырдæм!
    -  Бынбауай, цы лæг дæ! Æз ус куы дæн æмæ мæ ныфс куы  хæссын,
уæд ды куыд де уæнг амардтай? Зæгъ, кæдæм цæ фæтæрон?
    -  Авд  хохы фæстæ цæры Æхсонты уæйыг. Уый бæстæ алы хатт  дæр
вæййы астæумæ кæрдæджы.
    Сатана йæ фос фæтардта Æхсонты уæйыджы бæстæм.
    Хизы  цъæхцъæхид  астæумæ кæрдæджы йæ фос. Уæд  Æхсонты  уæйыг
афæлгæсы  ‘мæ  зæгъы:  «Ох-хай, ай мæ  бæстæм  мæхицæй  тыхджындæр
ызмæлæг куы фæзынди, уæд чи уыдзæни?»
    Æхсонты  уæйыг  ысбадти йæ бæхыл æмæ рацæуы. Сатана  йæ  уыны.
Куыд  æввахсдæр кодта, афтæ бæрæгдæр, стылдæр кодта.  Уыны  Сатана
барæджы  къæхты  бынæй сыджыт хъæбысыдзæгтæй ысхъиуы  ‘мæ  бæх  йæ
фæстæ уæрмытæ уадзы. Бæх йæ къæдзил рацъыкласы ‘мæ бæласыл атыхсы,
стæй  йæ  йæ фæдыл æд уидæгтæ раласы. Сатана старсти. Æрбаввахс  и
уæйыг. Йæ цæстыты къуырфытæ цæдджинаджы йæстæ, йæ фындзы рагъ æртæ
лæджы  дæргъæн.  Йæ  дзых та стыр къутуйы  йас.  Дæндæгтæ  дуæртты
йæстæ.
    Æрбацыдис уæйыг. Фæрсы Сатанайы:
    - Ай æмæ чи дæ, дзигло?
    Сатана зæгъы:
    - Хъомгæс дæн.
    - Кæй хъом хизыс?
    - Нарты! – зæгъы Сатана.
    - Ау, æмæ уæд Уырызмæджы нæ зоныс?
    - Зонын.
    - Цæмæй у мæнæй кадджындæр?
    -  Уый  кадæн кад кæм ис! Стур аргæвды, Æртæ Нарты ‘рхоны  ‘мæ
Æртæ Нарты иу гал хæрд нæ фæвæййынц.
    - Æндæр ма цы?
    -  Уазджытимæ  бадгæйæ се ‘мныуæзт фæкæны. Æгас адæмы  нуæзтæй
афæлдахы, фæлæ Уырызмæгыл нуæзт æппындæр нæ фæзыны.
    - Æндæр  ма йæм цы ис?
    -  Æндæр  куы  зæгъай, уæд уымæн ис ус Сатана. Уый  тъæпæнæджы
бæрц карз ронг бантауы, стæй Æртæ Нарты куы ‘рхонынц, уæд фæдарынц
уыцы  ронг  æмæ йæ Æртæ Нарты адæм нуæзт нæ фæвæййынц.  Сау  расыг
вæййынц,  ахæм  бæркады къух ын ис. Æнтаугæ та æхсæвы  бакæны  ‘мæ
боны цъæхмæ сæнхъизы – нуазынæн фæбæззы.
    -  Уыдон  хорз миниуджытæ сты, фæлæ, Нарты фыййау,  райсом  мæ
хуындмæ хъуамæ ‘рцæуай – бакæсай, кæддæра мæн та адæм куыд зонынц.
    Сатана  сразы  ис.  Райсом  Æхсонты уæйыг  гал  аргæвдынкодта.
Æрхуыдта, Æртæ Нарты цы уыдысты, уымæй æртывæр адæмы ‘мæ  Сатанайы
дæр  æркодтой. Гал уæларт афтæ тынг ыснæрсти, æмæ ма иу ахæм  бæрц
адæмы фаг дæр уыд. Фæрсы Æхсонты уæйыг Сатанайы:
    - Цæй, куыд дæм кæсы, Нарты хъомгæс, мæ фынгæвæрд?
    Сатана зæгъы:
    - Тынг хорз. Нарты фынгæвæрдæй æртæ хатты хуыздæр.
    Дыггаг бон Æхсонты уæйыг æмæ кæй æрхуыдта, уыцы адæм райдыдтой
нуазын.  Æхсонты уæйыг уыйбæрц нуазы ‘мæ бадты адæм  цас  нуазынц,
уымæй  æртæ  хатты фылдæр. Адæм ныррасыг ысты, фæлæ Æхсонты  уæйыг
æндæрхуызон дæр нæ кодта, цыма гъеуæд æрбадт, йæхи афтæ дардта.
    Æхсонты уæйыг та уæд Сатанайы фæрсы:
    -  Цæй  цы  зæгъыс, Нарты хъомгæс, Уырызмæджы  йас  мæ  бон  у
бафæразын?
    Сатана зæгъы:
    - Ды ‘ртæ хатты тынгдæр бафæраздзынæ.
    Æхсонты уæйыг зæгъы йæ усæн:
    - Бантау карз ронг ахæм, æмæ райсоммæ куыд сæнхъиза.
    Æхсонты  уæйыг бантыдта ронгæн ныуæзтаг. Уæд Сатана  схинкодта
сусæгæй нуæзтагæн æмæ райсоммæ ‘ппындæр æндæрхуызон нæ фæци.
    Æхсонты уæйыг йæ усы фæрсы:
    - Ранхъызти ныуæзтаг?
    - Æндæрхуызон дæр нæ кæны! – зæгъы ус.
    - Кæд ма дын кодта афтæ?
    - Никуы.
    Æхсонты уæйыг зæгъы:
    - Фæдзурут ма Нарты хъомгæсмæ!
    Æркодтой Сатанайы. Æхсонты уæйыг æм дзуры:
    - Ды исты зоныс Сатанайы митæй, Нарты хъомгæс?
    - Зонын цыдæртæ.
    -  Ме ‘фсин æнтуантæ бакодта ‘мæ йын не ‘нхъизынц. Цы бакæнæм?
Фесæфдзæни уытæппæт хойраг.
    
    Сатана зæгъы:
    -  Гъеныр  Сатана, уæд цæ цæсты ныкъуылдмæ ранхъизынкæнид.  Мæ
хызыны йæ хосæй цыдæр уыд.
    Сатана  ‘ндæр æнхъизæн систа, доны йæ ауыдæста, стæй йæ  ‘ндæр
æнтуаны ныккодта ‘мæ сæнхъызтысты. Уыйфæстæ Сатана зæгъы:
    -  Йех,  ныр  Сатана,  йæхæдæг к’  уаид,  уæд  ноджы  тагъддæр
ранхъызтаиккой.
    Æхсонты уæйыг та фæрсы:
    -  Куыд æй базондзынæн Сатанайы, уый мын бацамон, æз æй Нартæй
тыхæй дæр байсдзынæн.
    -  Цы  дын  зæгъон,  -  зæгъы Сатана йæхæдæг  –  мыййаг  куынæ
бахъуыдыкæнай  мæ  ныхæстæ  ‘мæ Сатанайы  ‘фсон  æндæр  искæй  куы
‘ркæнай – тæрсын уымæй. Хуыздæр уаид, мæ рад тагъд фæуыдзæни,  æмæ
мемæ ку’ ацæуис, уæд дын æй комкоммæ мæхæдæг бацамонин.
    - Уæдмæ мæнæн лæууæн нæй, Нарты хъомгæс, фæлæ дын бар ис цæмæй
ме ‘рцыдмæ мæ зæххыл дæ хъом хизай. Зæгъ мын Сатанайы миниуджытæ.
    Сатана зæгъы йæхæдæг:
    -   Сатанайы   миниуджытæ  сты  ахæмтæ.  Райсом  хур   куыддæр
Нартыхъæумæ  йæ был ныддара, афтæ Нарты чындзытæ, чыззытæ,  устытæ
цæудзысты  хурыскæсæнырдæм дон хæссынмæ. Ды  хурскæсæнырдыгæй  лæу
æмæ  цæм кæс. Хуры тынтæ тынгдæр кæй ныхыл ахъазой æмæ ирддæр  кæй
ных   уа,  уый  уыдзæн  Сатана.  Ноджы  йæ  базондзынæ  афтæ:   йæ
дæллагхъуырæй  сæууон  ыстъалыйы  ныв  зындзæни.   Ноджы   ма   йæ
базондзынæ  афтæ: дон куыддæр иса, афтæ цæнгты хъултæй  стъæлфæнтæ
кæлдзæни.  Кæд  уыцы миниуджытæй ницы рахатай, уæд кæмдæр  уыдзæни
‘мæ йæм банхъæлмæкæсдзынæ.
    Æхсонты  уæйыг  рарасти Нартæм, цæмæй фæкæна Сатанайы.  Сатана
зыдта, уæйыг Нарты æвыдæй нæ ныууадздзæни.
    Æхсонты уæйыг бафæдзæхста йæ усæн:
    -  Ме  ‘рцыдмæ мын ысцæттæкæн нуæзт æмæ хæрдæн цы хъæуы,  уый.
Къуырийы ‘мгъуыдмæ ам уыдзынæн.
    Æхсонты  уæйыг  Нартæм ацыд. Йæ ус, цы хъуыдис, уый  бантыдта,
фæлæ та цын Сатана хин ыскодта ‘мæ не ‘нхъызтысты. Æхсонты уæйыджы
ус Нарты фыййаумæ – Сатанамæ фæдзырдта ‘мæ йын зæгъы:
    -  Дæ  рын  бахæрон, нæ лæг мæ мардзæни, исты хос  мын  ыскæн,
цæмæй ранхъизой мæ нуæзтытæ.
    Сатана зæгъы:
    - Афтæ тынг цæмæй тæрсыс дæ лæгæй?
    -  Сфизонæг  мæ  кæндзæни, ахæм туджы хицау у. Цы  зæгъа,  уый
афоныл хъуамæ уа. Мæ уд мын рафтыдта.
    -  Æз дæ раны к’ уаин, - зæгъы Сатана, - уæд ын базонин, йæ уд
кæм ис, уый æмæ дзы схъазин.
    - Уый бæргæ зонын, йæ уд кæм ис, фæлæ раздæр уый басгары.
    - Уагæры кæм ис уыцы уд?
    Æхсонты уæйыджы ус зæгъы:
    -  Аххæрæгæй  тарвазы  ‘хсæн ис лагъз æвæрд,  йæ  мидæг  чысыл
хъама, уый куы райсай, æмæ йæ ‘мбисы уонг ысластай зæгъгæ, уæд  йæ
тых  сæтты. Чысыл æй фæрæхуыстай, уæд та мæлгæ кæны, æндæр ницæмæй
ис уымæн мæлæт.
    -  Хорз  уæдæ,  -  зæгъы та Сатана, - æз афтæ бакæндзынæн  æмæ
дæхицæн лæгъстæйаг куыд уа. Æрмæст мын, цы изæр æрцæуа, уыцы ‘хсæв
дæ  дарæс  авæр,  стæй йæ мæхи бар уадз. Дæ  нуæзтытæ  та  дын  æз
сæнхъизынкæндзынæн. Иучысыл къæртайы дзаг дзы хицæнæй æрывæр  æмæ-
иу дæхи ма равдис иу æхсæв.
    Æхсонты уæйыджы ус йæ дарæс радта Сатанамæ ‘мæ зæгъы:
    -  Кæд дæ фæнды, уæд æртæ ‘хсæвы дæр дæ бар, æз ма дзы ирвæзгæ
куы фæкæнин.
    
    Æхсонты уæйыг Нартыхъæумæ ‘рцыди, æрлæууыди хурыскæсæнырдыгæй.
Райсомы  Нарты сылыстæг донхæссынмæ цыдысты ‘мæ цæм Æхсонты  уæйыг
кæсы.  Нарты фыййау ын куыд бацамыдта, афтæ хъахъхъæны,  фæлæ  дзы
ахæм  ничи  разынди  ‘мæ уæд Нарты устытæй иуы  фæуырæдта  ‘мæ  йæ
фæрсы:
    - Нарты Сатана бынаты ис?
    - Нæй, - зæгъы ус.
    - Уæдæ кæм ис?
    - Æз æй нæ зонын, Уырызмæджы бафæрс.
    - Йæ хæдзар кæцы у?
    - Уæртæ, даргъдæр мæсыджы цур цы хæдзар ис, уый у.
    Æхсонты  уæйыг  æрбацыди Нарты уынгты. Нартæ  йæм  кæсынц  æмæ
зæгъынц:
    - Чи уа ай, пайдайы цыд нæм не ‘ркодта.
    Барасти Æхсонты уæйыг Уырызмæджы кæртмæ ‘мæ бахъæркодта:
    - Уырызмæг, æддæмæ мæм ракæс!
    Хъæрмæ Уырызмæг лæдзæгæнцæйтты рацыди ‘мæ радзырдта:
    - Кæцы дæ уый?
    Æхсонты уæйыг зæгъы:
    - Æз дæн, Æхсонты уæйыг!
    - Гъе, бынсæфт фæуай, кæд дæ цы хуыцау æрхаста! Цы дæ хъæуы?
    - Сатана дын кæм ис?
    - Ам нæй, рæхджы фæзындзæни.
    - Дард ис?
    - Дард, Нарты фос хизы.
    - Кæм?
    - Æхсон уæйыджы бæсты.
    -  Ау,  уым Нарты хъомгæс ис, гæзæмæ милджын быллы, æндæр  дзы
сылгоймаджы мыггагæй куы никæй федтон.
    - Гъеуый Сатана йæхæдæг уыд.
    Æхсонты уæйыг фæмæсты ис. Уырызмæгыл фæхъæркæны:
    -  Гъе, куыйты Нарт, уæ ус дæр хин, уæ лæг та дывæр хин.  Æцæг
зæгъыс, дæ ус Сатана Нарты рæгъæуттæ хизы?
    - Æцæг!
    Æхсонты уæйыг зæронд Уырызмæгмæ февнæлдта, йæ фæсарц æй  авæры
‘мæ зæгъы:
    -  Хæссын дæ мемæ. Куыддæр уыцы фыййау Сатана нæ разына,  афтæ
дæ мæ дзабыртæ байсæрддзынæн.
    Рацыди  Æхсонты  уæйыг. Нартæ донласты хуызæн  фесты.  Цæуынц.
Уырызмæг  æрæджиау  фæсмонкæны:  «Цæмæн  хъæркодтон  Сатанайы,  а-
мæхæдæг сæфын, уый æгъгъæд у.»
    Æрхæддзæ  сты  Æхсонты уæйыджы хъæумæ. Сатана  бацыди  Æхсонты
уæйыджы  усы  хуызы, карз ронг систа й’ армы ‘мæ йæ рахаста  Æхсон
уæйыгмæ, стæй зæгъы:
    -  О,  нæ  лæг!  Кæдæм цыдтæ? Нарты хъомгæс  йæхæдæг  разындис
Сатана.  Мæнæн  загъта,  цæмæй дæм хæрзæггурæггаг  фæуон.  Айс  мæ
къухæй нуазæн.
    Æхсонты уæйыг ысцинкодта, райста нуазæн æмæ фæрсы:
    - Кæм и ныр?
    - Йæхи дæм цæттæкæны, йæ дарæс ивы.
    Æхсонты  уæйыг фырцинæй нуазæн анызта. Стæй æрхызти  йæ  бæхæй
æмæ Уырызмæджы дæр баппæрста Сатанайы размæ, йæхи ус æй æнхъæлдта.
    Æхсонты уæйыг зæгъы:
    - Уыцы зæронды мацы фæкæнут, мæн хуыссæг ахсы ‘мæ æрхуыссон.
    Æхсонты  уæйыг  æрхуыссыд, йæ хъама йе  ‘ртты  дары,  афтæмæй.
Æрфынæй.
    Уæд Сатана зæгъы Уырызмæгæн:
    -  Гъеныр  нæ сæр бахъуыд. Æз ын йæ нуæзты фынæйы хос  акодтон
æмæ нæ ныр фæцырд хъæуы.
    Бацыдысты  Сатана  ‘мæ Уырызмæг фынæй Æхсон уæйыгмæ.  Уырызмæг
хъамайыл фистонырдыгæй ныххæцыдис æмæ йæ ‘мбисмæ сласта –  уæйыджы
ныфс асасти, æрмæст ма мидызмæлды фынæй уыди. Сласта йæ ‘мæ йæ тых
асасти. Стæй хъамайыл хæцгæйæ Уырызмæг зæгъы:
    -  Уæлæмæ  сыст:  Æхсонты уæйыг, кæд дæ мæ  ус  Сатана  хъæуы,
кæннод æй кæнгæ кæнын!
    Æхсонты уæйыг фехъал и, афæлвæрдта ма йæ тыхтæ, фæлæ йæ  уæдмæ
Уырызмæг  барæхуыста ‘мæ ныззырзыркодта уæйыг. Иу богъ ма фæкодта,
стæй адаргъ и ‘мæ амард.
    Сатана Æхсонты уæйыджы усæн радта фæстæмæ йæ дарæс æмæ зæгъы:
    - Фервæзтæ ныр дæ хъиамæтæй.
    Ус дæр раарфæкодта, стæй йæ цæгатмæ цæуыныл ныллæууыд.
    
    Уырызмæг  æмæ  Сатана  Нарты  хъомвосимæ  баиукодтой   Æхсонты
уæйыджы фос дæр, стæй сæ бæстæм, Нартæм, хъазгæ ‘мæ худгæ ‘рфардæг
ысты.  Æрыййæфтой Нарты сагъæссагæй. Куыддæр Уырызмæг æмæ Сатанайы
ауыдтой, афтæ сцинкодтой æмæ кæрæдзимæ хæрзæггурæггаг уадысты.
    Уырызмæг  æмæ  Сатана Нартæн ыстыр куывд  ыскодтой.  Нартæ  иу
къуырийы  дæргъы бадтысты фынгтыл. Йæ фæстæ Нарты адæмыл  Уырызмæг
æмæ Сатана Нарты фос байуæрстой – алкæмæн йæхионы радтой. Уыйфæстæ
та  цы  фос  фæкодтой Æхсонты уæйыгæй, уыдоны дæр Нартыл  æмхуызон
байуæрстой.
    Нартæ  дæр  арфæгæнæг систы Уырызмæг æмæ  Сатанайæн.  Сæ  фосы
‘ддейы  ма  цæм фос ноджы бафтыди. Ис исы нæ мары, фæлæ йæ  фылдæр
кæны. Нартæ дæр куыннæ цинкодтаиккой.
    
    БÆГÆНЫ КУЫД ФÆЗЫНДИ
    Уырызмæг  хъæды  уыдис æмæ сырддон цъиумæ фæкомкоммæ.  Сырддон
цъиу  –  мæнæ  хуымæллæгæй гага нерызгъæлы – уыдонæй  æртæ  гагайы
ахордта   ‘мæ   ‘рхауди  зæхмæ.  Цъиу  мæлгæ   н’   акодта,   фæлæ
ратулбатулкодта.  Уырызмæг  сæхимæ куы  ‘рцыд,  уæд  æй  Сатанайæн
радзырдта,  сырддон  цъиу, мæцкъорæй цы гагатæ æрызгъæлд,  уыдонæй
фæрасыг зæгъгæ.
    Сатана йын афтæ зæгъы:
    -  Æрхæсс  дзы,  нæ  лæг.  Мæн хъæуы  гъеуымæй  æмæ  дзы  куыд
æрхæссай, афтæ.
    Гъемæ дзы ‘рхаста, æндæр цы уыдаид.
    Хорæй  къуымæл ыскодта ‘мæ йыл хуымæллæгæй æнтуан  скодта  ‘мæ
къуымæлæй    тынгдæр   расыгкодтой.   Сатана    фæстæдæр    бæгæны
‘рхъуыдыкодта ‘мæ хуымæллæгæй бæгæны кæнын байдыдта.
    Уæдæй фæстæмæ бæгæны кæнынц.
    
    САТАНАЙЫ ЗАРÆГ 
    Ой, Сатана, æгъдаудæдтæг,
    Ой,
    Бузныг дæ у алы цæуæг,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, бæркады къух,
    Ой!
    Уазæг дæр дæ куынæ у цух,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, ныфсы сæр дæ,
    Ой!
    Дзæбæх вæййыс ды алкæмæ,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, хъæздыггæнæг.
    Ой!
    Бæрæгвæййы дæ фынгæвæрд,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, нæртон æфсин,
    Ой!
    Дæумæ вæййы нæ цыд, нæ цин,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, дзаг къæбицтæ,
    Ой!
    Мах фæбæллæм дæ дзаг фынгмæ,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, дæ буц цинтæ,
    Ой!
    Æрдав та нын хæбизджынтæ,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, ды бонджын дæ,
    Ой!
    Æрхæсс та нын физонджытæ,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, рæвдауæг дæ,
    Ой!
    Раппæлинаг дæ уагæй дæ,
    Ой!
    
    Ой, Сатана, Нæртон æфсин,
    Ой!
    Дæуыл кæнæм æдзухдæр цин,
    Ой!
    
    ЦÆУЫЛ АХИЦÆН САТАНА ‘МÆ УЫРЫЗМÆДЖЫ БЫЦÆУ
    Нарты  Уырызмæг  кадджын æмæ номдзыд лæг уыди.  Стæры,  æнæуый
хъуыддаджы, бынаты, куывды, ныхасы – иуыл Уырызмæджы фарстой.
    Уырызмæгмæ  фæллой  дæр  бирæ  уыд.  Иуахæмы  зæгъы   Уырызмæг
Сатанайæн:
    - Цымæ æнæ мæн цы уаис, Сатана, æз дын куынæ уаин, уæд?
    Сатана зæгъы:
    - Цæрин адæмы цардæй.
    -  Уæй,  ницы  бакæндзынæ. Фæллой æз кæнын, ды  сылгоймаг  дæ,
фæллойкæнын дæ бон нæу.
    -  Сылгоймаг  фылдæр  фæллойкæны, фæлæ  нæлгоймаджы  цæсты  н’
ахады.  Уæдæмæ дæ Нартæ дæр мæ ‘руаджы зонынц. Æз цыфæнды  мæгуыры
дæр цæрæг ыскæндзынæн.
    -   Уæдæ   Нартæм  Сырдонæй  мæгуырдæр  ничи  ис  æмæ   гъеуый
ысцæрæгкæн.
    -  Ма  кæн!  Æз Сырдонмæ ку’ ацæуон, уæд иу афæдзмæ де  ‘ввонг
фæллæйттæй рæбыны ницыуал аззайдзæни.
    - Хæснаг ыскæнæм!
    - Скæнæм! – зæгъы Сатана дæр.
    
    Сатана  Уырызмæгæй ницы  ахаста ‘ппындæр æмæ  ацыди  Сырдонмæ.
Бадзырдта йæм:
    - Ам дæ, Сырдон?
    - Ам бæргæ дæн. Кæцæй фæдæ, Сатана?
    - Демæ мæ фæнды фæллойкæнын.
    - Уый та куыд?
    -  Нæ  лæгимæ хæснаг ыскодтон æмæ мын бар радта ‘мæ  афæдз  дæ
хæдзары фæцæрон.
    -  Фæнды дыууæ афæдзы цæр, чи дæ нæ уадзы, æгайтма мæ дæ сæрмæ
хæссыс!
    Сатана  Сырдонтæм æрцарди. Сатана иугæндзон куы иу ранмæ,  куы
‘ндæр   хъуыддагмæ  рарвитбарвиткодта  Сырдоны.  Сырдоны   ‘рцыдмæ
Сырдоны  хæдзар – сæрфт, сыгъдæг, йæ дарæс хуыд æмæ ‘хсад.  Сырдон
бынтон æндæр Сырдон фестади.
    Нарты адæм дис дæр ма кодтой æмæ арæх дзырдтой:
    - Сырдон ма Сырдон кæм у, фæлæ Нартæн фарс ласы.
    Хъуыста  Сырдон уыцы ныхæстæ ‘мæ цæ дзырдта Сатанайæн.  Сатана
дæр  фылдæр  æмæ  хуыздæр æркасти Сырдонмæ. Арæзта  дарæс  æмæ  цæ
Сырдонæн  фæивынкодта фосыл. Сырдонмæ фæзынди фос  дæр.  Нартæ  та
къорд бонты фæстæ зæгъынц: «Ничи кæсы Сырдонмæ, нал фосæй хъуаг у,
нал – дарæсæй у цух.»
    Сырдон уыцы ныхæстæ ракодта Сатанайæн, æмæ Сатана зæгъы:
    - Цымæ нæ лæг та цы фæзæгъы?
    - Рагæй нал цæуы Ныхасмæ, фæлæ йæм мæ хъус дардзынæн.
    Нартæ кæрæдзийы рахонбахонкодтой. Уырызмæгмæ-иу куы барвыстой,
зæгъгæ нæм абад, уæд-иу хонæгæн загъта:
    -  Дæ  фысымæн  арфæ  ракæн, мæ бон  нæу  ацæуын,  мæ  хæдзары
зылдтытæ нæма фæдæн.
    Афтæмæй  æнæхъæн  афæдзы  дæргъы  Нартæй  Уырызмæджы  хæдзарæй
ничиуал  ракасти.  Нæдæр Уырызмæг искæй хæдзармæ бацыди.  Æрыввахс
афæдзы  бон.  Уырызмæджы стыр фæллæйттæ ‘мбисæй  фылдæр  фæкъаддæр
ысты.  Æрыввахс и Нарты афæдзы бæрæгбоны бон дæр. Стыхсти Уырызмæг
æмæ хъуыдыкæны, цы ‘гъдауæй ыскæна Сатанайы.
    Иу  бон  Сырдон хæрзарæзтæй рацæуы Нарты ныхасыл. Уырызмæг  та
Нарты  ныхасмæ  цыди Сырдоныл. Нартæ сæ цæст æрывæрдтой,  уый  цур
Уырызмæг  ныхасмæ  куыд бацыди, уый дæр ничи базыдта.  Æгæрыстæмæй
Уырызмæг  арфæ  куы  ракодта, уæддæр æй ничи  ‘рымбæрста  ‘мæ  йын
дзуапп ничи радта.
    Уæд Уырызмæг мæстæлгъæдæй раздæхти хъуырхъуыргæнгæ:
    -  Нартæ  Сырдоныл фесты, мæнмæ дзы кæсгæ дæр ничи  ‘рбакодта.
Сæфт æмæ мæлæт хуыздæр у ахæм цардæй.
    Сырдон  сæхимæ  ацыди. Уырызмæг дæр – сæхимæ. Нартæ  кæрæдзийы
фæрсынц:
    - Уæдæ Уырызмæджы хуызæн куы уыди ам, уæд цы фæци?
    Иутæ зæгъынц:
    - Мах æй не рхъуыды кодтам, Сырдонмæ кæсыныл фестæм.
    Иннæтæ зæгъынц:
    -  Æвæдздзæгæн  Сырдоны хуызæн хæрзконд нал  уыд  æмæ  чъизийæ
равдисынмæ та йæ цæсгом нæ хъæцыди.
    Æндæртæ зæгъынц:
    -  Уырызмæджы кад дæлæмæ цæуы, Сырдоны кад та уæлæмæ  ‘мæ  йæм
кæд хардзау кæсы, æмæ уымæн аздæхтаид.
    Афтæ алыхуызон ныхæстæ кодтой Уырызмæгæй Нартæ.
    
    Иу бон Хæмыц бацыди Уырызмæгмæ ‘мæ йын зæгъы:
    - Уырызмæг, цæмæн худинаг кæныс мах дæр æмæ дæхи дæр?
    - Цæмæй уæ кæнын худинаг?
    -  Куыннæ  нæ  кæныс? Сатанайы фæсырдтай, дæ хæдзармæ  ничиуал
цæуы, дæ хæдзарæй ничиуал акæсы, уый дын цы цард у?
    -  Гъе, Хæмыц, - зæгъы Уырызмæг, - фæцу ‘мæ йын зæгъ, цæмæй йæ
хæдзармæ  ‘ркæса.  Иуæй  Нарты  бон æрыввахс  и,  иннæмæй  хæдзары
папитæм æркæсæг нал и æмæ йын æгъгъæд уæд йæ хивæнд митæ.
    Хæмыц уырдыгæй Сырдонтæм æрцыди ‘мæ зæгъы Сатанайæн:
    - Нæма цæуыс уæхимæ?
    - Нæма!
    -  Худинаг  у, Сатана, Уырызмæджы тых асаст æмæ  йæ  зæры  бон
иунæгæй куыд уадзыс?
    - Куынæ йæ уагътон, йæхæдæг мæ рарвыста ‘мæ йæхи аххос у.
    -  Зæронды зонд – тæрæзтыл барæн. Чи зоны, исты загъта, уæд уæ
кæрæдзимæахаст дзыхы дзырды тыххæй куыд хъуамæ фесæфа?!.
    -  Цæй,  хорз,  Хæмыц, ацу зæгъ ын: кæд мын ме  ‘ссыдæн  Нарты
‘хсæн цæсгом равдисдзæни, æмæ мын Æртæ Нарты ‘ркæндзæни, мæн  куыд
фæнды афтæ, уæд цæуын, кæннод нæ.
    Хæмыц Сатанайы фæндон загъта Уырызмæгæн.
    Уырызмæг зæгъы:
    - Кæй йæ фæнды, уый кæнæд, мæнæ ма йæ хæдзармæ ‘ркæсæд æрмæст.
    Хæмыц зæгъы Сатанайæн:
    - Разы у Уырызмæг дæ фæндоныл.
    Сатана Сырдонмæ фæсидти ‘мæ загъта:
    - Цæй, Сырдон, ис дын алцы ‘мæ цæ ма фесаф, æз мæ зæронд лæгмæ
цæуын.
    Сырдон зæгъы:
    - Бузныг, Сатана, дæ лæггæдтæй, рох мæ нæ уыдзысты.
    Хæмыц æмæ Сатана Уырызмæгтæм рацыдысты.
    Уырызмæг сынтæгыл хуыссы ‘мæ йæ Сатана фæрсы:
    -  Гъе,  зæронд, цы дуары ахæсты мæ бакодтай, нырма мæ  афæдзы
бон куынæ сыххæст.
    Уырызмæг æм дзуры:
    -  Дæ  хæдзармæ  ‘ркæс, доны къусы сæфт кæны,  фæллой  æмбисæй
фылдæр  –  сæфт, афæдзы бонмæ ма куы кæсон, уæд мæхæдæг  дæр  исты
фæуыдзынæн.
    -  Дæ  хæдзар та цавæр хъæмцдон у, фæсал æмæ быронæй дзы хæрæг
куынæуал фæзындзæни йæ дыууæ хъусмæ?
    - Рæстæг мын нæ уыди.
    - Цæй, хуысс уæдæ, æз цæ Хæмыцимæ бакусдзынæн.
    Уадидæгæн цæ афснайдта Сатана. Стæй Хæмыцæн зæгъы:
    - Нарддæр кусæрттæгтæ ‘рбаргæвд æмæ мын Нарты ‘рхон.
    Хæмыц  æрбаргæвста кусæрттæгтæ, авæрдта цæ артыл. Уæдмæ Сатана
та  алцыдæр йæ раны ‘рывæрдта, хыссæ азмæста, фынгтæ ‘рцæттæкодтой
æмæ Хæмыц фæдзырдта Сырдонмæ ‘мæ йын зæгъы:
    - Нартæм фидиуæг фæу, Сатана дын уыйас лæггад фæкодта ‘мæ Æртæ
Нарты абон Уырызмæджы хæдзармæ куыд æрцæуой.
    Сырдон Нартæм фидиуæг фæци. Уæд Нартæ дискæнынц:
    - Уырызмæг куыд фесгуыхти?
    Чыртæ-чыртæй  æмæ  къордтæ-къордтæй  цæуын  байдыдтой   Нартæ.
Сатана  Уырызмæджы  фæлыст раивта Нарты  ‘рцыдмæ  ‘мæ  йæ  хæдзары
рæбынæй   къæлæтджыныл  æрбадынкодта.  Нартæ  цыдысты,   Сатанайæн
арфæтæкодтой æмæ Уырызмæджы цур алчи йæхицæн бынат ардта.
    Æрымбырд ысты Нартæ. Ахæм фынг æрывæрынкодта Сатана ‘мæ фынгтæ
тасыдысты. Нуæзт уæлдон фестади, хæринаг – фыддæр.
    Стæй Сатана Уырызмæгмæ дзуры:
    -  Гъе, зæронд! Исты ракув Нартæн, æнæ мæн дæ цард дыууæ  боны
йаргъ дæр нæу.
    Уырызмæг зæгъы:
    - Хæйрæг дæ ‘мæ мын хæйрæджы митæ бакодтай.
    -  Уæдæ ма зæгъ гъеныр Нартæн: æз дын куынæ уаин, уæд исты  дæ
бон уаид Нарты ‘рхонынæн?
    - Ницы! Ницы!.. – зæгъы Уырызмæг.
    -  Гъемæ  дæм  мой  дæр мæхæдæг ыскодтон, æмæ  дæ  аразгæ  дæр
мæхæдæг кæнын.
    Нартæ зæгъынц:
    - Раст зæгъыс, Сатана!
    Иу  абонæй  иннæ  абонмæ Нартæ хуындуаты  фесты  Уырызмæг  æмæ
Сатанамæ. Уыйфæстæ алчи фæцыди йæ фæрныг хæдзармæ.
    Ахæм уыди Сатана Уырызмæг æмæ Нартæн.
    
    НАРТЫ ‘ФСАРМ
    Нартæ  балцахуыр  уыдысты ‘мæ та ныр дæр фæцыдысты  балцы.  Сæ
балц  уыд  æртæ къуырийы ‘мгъуыдмæ. Нарты адæм иу ран  æрынцадысты
‘мæ тæрхонкæнынц, чердæм фæцæуой, уый тыххæй.
    Хистæртæ загътой:
    - Æзныгъыбæстæм чи фæцæуид, уый бæргæ фылдæр фæллой фæкæнид.
    Иннæтæ зæгъынц:
    -  Сахъы  донбыл-æлдармæ уыйбæрц фæллой ис  æмæ  цыл  цæст  не
‘ххæссы, уырдæм ацæуын – уæд æвæсмойнаг уаид лæг.
    Кæстæртæ зæгъынц:
    -  Тулоныбæстæ  ‘нæхæрд  у, уырдæм куы фæцæуиккам,  уæд  фагæй
фылдæр фæллой бафтид нæ къухты.
    Нæ  фидыдтой Нартæ, æртæ фæнды цæм уыди, æртæйырдæм  хæцыдысты
‘мæ ‘рмæст æртæ боны фæстæ ‘рцыдысты ахæм фæндмæ: хистæртæ ацæуæнт
Æзныгъыбæстæм,  астæуыггæгтæ  – Сахъи  донбылмæ  ‘мæ  кæстæртæ  та
Тулоныбæстæм.  Сæ сæмбæлд уыдзæн æртæ къуыримæ ацы ран,  цы  ранæй
ацыдысты,  уым.  Хистæртæн  раздзæуæг  уыди  Уырызмæг.  Иннæтæн  –
Сослан, кæстæртæн – Батырадз.
    Цæуынц  хистæртæ  ‘мæ  ныххæддзæ сты  Æзныгъыбæстæм.  Уырызмæг
зæгъы:
    -  Иумæ  цæугæйæ  нын  нæу. Цынæ ис,  уæд  та  сæфæм,  уæд  нæ
фæдисхъæргæнæг уæддæр хъæудзæн.
    Нартæ зæгъынц Уырызмæгæн:
    -  Ды  нæм ам лæу, мах цæуæм, кæд къуыримæ ницы бæрæг  хъусай,
уæд аздæх фæстæмæ.
    Уырызмæг   ниллæууыди.   Нарты  хистæр  фæлтæр   Æзныгъыбæстæм
бацыдысты ‘мæ цæ куывды бадгæ баййæфтой. Нартæ цæм дзурынц:
    - Уæ куывд барст уæд!
    Æзныгъы адæм зæгъынц:
    -  Алæбон  æгас нæм цæут, абадут нæм æмæ зæгъут, кæцæй  ыстут,
уый.
    Нартæ зæгъынц:
    - Нæртон адæм ыстæм.
    Нарты   коймæ   йæ   бандонæй   фесхъиудта   Æзныг-æлдар   æмæ
бамбарынкодта, цæмæй Нарты фыдрасыг фæкæной.
    Ныккалдтой  Нартыл  нуазæнтæ,  æмæ  Нартæ  кæрæдзийы  дæр  нал
æмбæрстой   ахæм  расыг  фесты.  Æзныгъ-адæм  цæ  расыгæй   талынг
ныггæндты ныккалдтой æмæ цыл дуæрттæ фидар сæхгæдтой.
    Астæуыггæгтæ  дæр  ныххæддзæ сты  Сахъы  донбылмæ  ‘мæ  Сослан
зæгъы:
    - Иумæ цæугæйæ нын нæу. Иу нæ фæстæдæр уæддæр фæлæууæд, кæннод
цынæ ис. Иу сæфт куы фæуæм, уæд нæ фæдисацæуæг дæр нал уыдзæни.
    Нартæ зæгъынц Сосланæн:
    - Ды не ‘ппæтæй дæр æвзыгъддæр дæ ‘мæ нæм æнхъæлмæ кæс.
    Къуырийы бонмæ дæм кæд ницы хъуыса, уæд фæдисы цу Нартæм.
    Бацыдысты  Нарты  уыцы  хай  Сахъы-донбылцæрæг  æлдармæ.   Уый
æрвыста чызг æмæ йын Нартæ арфæ ракодтой. Сахъы донбылцæрæг  æлдар
зæгъы:
    - Абадут, уазджытæ, дæрддагхуыз уын ис æмæ исты саходут, чындз
æрвитæм æмæ саггагкæнут.
    Нартæ дæр æрбадтысты. Фæрсынц цæ:
    - Кæцæй цæут уæдæ?
    - Нартæ стæм, айонг æрхæддзæ стæм.
    Уæд  та  уыдон  дæр  фæрасыгкодтой æмæ цæ расгуытæй  ныггæндты
ныккалдтой.
    Кæстæр  Нартæ  дæр  сæ ранмæ фæхæддзæ сты,  Тулоныбæстæм,  æмæ
Батырадз зæгъы:
    -  Иумæ  цæугæйæ нын хорз куынæ рауайа, иу нæ фæдисхъæргæнæгæн
ам лæууæд.
    Нартæ зæгъынц:
    -  Дæуæй  цæрдæгдæр нæм ничи ис, Батырадз.  Ам  нын  лæу.  Кæд
къуырийы ‘мгъуыдмæ махæй ницы фехъусай, уæд Нартæм фæцу хъæргæнæг.
    Батырадз ныллæууыди. Кæстæр Нартæ бацыдысты Тулоныбæстæм.  Уым
се  ‘лдар  йæ  фыртæн лæппуйы куывд кодта, æмæ  цæ  Нартæ  афтæмæй
баййæфтой. Салам цын загътой. Æмæ Тулоны ‘лдар дзуры:
    -  Абадут, уазджытæ, нæ цинагыл нын бацинкæнут, лæппуйы  куывд
у, фæлæ кæцæй цæут æмæ кæдæм, уый дæр зæгъут.
    Нартæ загътой:
    -   Куывд   амондджын  уæд,  цæуæм  Нартыбæстæй,   айонг   уал
æрцыдыстæм.
    Тулоны  ‘лдар Нарты срасыгкæнынкодта, стæй цæ талынг ныггæндты
батæрынкодта ‘мæ цыл сыхгæдтой уым дуæрттæ.
    Уырызмæг, Сослан æмæ Батырадз хицæнтæй хъуыдыкæнынц, уæдæ  кæм
ысты  Нартæ,  кæдмæ цæм æнхъæлмæ кæсæм, сæ къуыри дæр  куы  рацыди
зæгъгæ.
    Уырызмæг  мæгуыры  дарæс ыскодта, йæхи  афтæ  адаста  ‘мæ  йын
базонæн нал уыд, ай Уырызмæг у, уый. Ныццыди Æзныгъыбæстæм æмæ  иу
хæдзары  ‘рфысымкодта.  Хæдзары лæгæй ничи  уыди,  иу  ацæргæ  усы
йæддæмæ.  Ацæргæ ус Уырызмæджы йæхи хуызæн мæгуыр лæг  фенхъæлдта.
Цы йæм уыд, уымæй йыл бауызæлыди.
    Ацæргæ ус фæрсы:
    -  Бахатыркæн,  уазæг. Цыбыркъух адæймагæн  хуыцау  цы  радта,
уымæй дæ хынцын, фæлæ кæцæй цæуыс?
    Уырызмæг зæгъы:
    -  Æз  дæн Нарты рæгъаугæс. Мæ фос мын фæтардæуыди ‘мæ сæ  фæд
ацырдæм рацыд. Уый тыххæй æрхаудтæн ардæм.
    -  Ма  тæрс, уазæг, Нартæ сæхæдæг дæр хуыздæр ран не  сты.  Не
Qлдар цæ ‘рцахста ‘мæ цæ йæ ныггæндты ныккалдта.
    Уыйадыл ус ауади ‘мæ фехъусынкодта йе ‘лдарæн:
    -  Дæ  фыдæхæй  фесæфон,  не ‘лдар.  Нарты  хъомгæсæн  йæ  фос
фесæфтысты ‘мæ уыдон агуры ‘мæ махмæ ‘рхаудта.
    Æлдар Уырызмæджы скæнынкодта йæхимæ ‘мæ йæ фæрсы:
    -  Нартæн цы фыддæр ми хъæуы, уый ды зондзынæ ‘мæ мын æй зæгъ,
мæ рагон ызнæгтæ сты.
    Уырызмæг зæгъы:
    -  Æртæ  миниуæджы ис уый тыххæй æмæ дзы иу зонын,  зæгъдзынæн
дын  æй, æмæ æз де уазæг, мæгуыр лæг дæн æмæ мæ ма бафхæр:   дыууæ
лæджы мæм æрбакæн.
    Æлдар  дыууæ  лæджы  ‘рбакæнынкодта. Сæ  иу  бæрзонддæр,  иннæ
ныллæгдæр, æмæ цæ Уырызмæг фæрсы:
    - Нартæмфæндаг уæ хорз чи зоны?
    Бæрзонддæр зæгъы:
    - Æз мæхæдæг. Æртæ азы рæгъаугæсæй фæхаттæн Уырызмæгмæ.
    Уырызмæг зæгъы:
    -  Уæдæ  йын йæ ус Сатанамæ фæцу ‘мæ йын зæгъ: Нарты хъомгæсæн
йæ  фос  фесæфтысты. Нартæ сæхæдæг дæр фыдраны сты ‘мæ  дæргъхъуыр
дурын гоцъобиимæ ронгæй дзаг куыд уой, афтæмæй рарвитæд.
    Лæгтæ ацыдысты. Уырызмæг æлдарæн зæгъы:
    - Уыцы ронг Нартæн баназынкæн æмæ цын стæй кæс сæ митæм.
    
    Уæд  Сослан дæр фыййауы хуызы ацыди Сахъы донбылцæрæг æлдармæ.
Уым  иу мæгуыр хæдзары ‘рфысымкодта. Фысым æй хорз федта, стæй  йæ
фæрсы:
    - Кæцæй дæ, мæ буц уазæг?
    Сослан зæгъы:
    -  Æз  дæн  Нарты  фысгæс. Мæ фос фесæфтысты, сæ  фæд  ацырдæм
рацыдис  ‘мæ уыдон фæдыл рахаудтæн. Куынæ цæ ссарон, уæд мæ  Нартæ
уæхстыл ысфизонæгкæндзысты.
    Фысым зæгъы:
    -  Ма  тæрс Нартæй, не ‘лдар цæ ныггæндты ныккалдта ‘мæ сæ  уд
æрдуйæ нарæгдæр ысси. Чи ма цæ ауадздзæни?
    Йæхæдæг, фысым, йе ‘лдарæн зæгъы:
    -  Дæ  фыдæхæй  фесæфон,  ме  ‘лдар.  Нарты  фысгæсæн  йæ  фос
фесæфтысты ‘мæ цæ агуры, сæ фæд дам ацырдæм рацыди ‘мæ дæлæ  хъæуы
бады.
    Сахъы донбылцæрæг æлдар Сосланы скæнынкодта ‘мæ йæ фæрсы:
    -   Нарты  цы  фыддæрæй  фæхъизæмарæй  марон,  уымæн  ды  исты
зондзынæ, мæ рагон ызнæгтæ сты ‘мæ мын æй бацамон.
    Сослан зæгъы:
    - Æртæ миниуæджы ис уымæн, фæлæ дзы æз æрмæст иу зонын.
    Ахæм лæгтæ мæм дыууæ ‘рбакæн, Нартæм дзæбæх фæндаг чи зоны.
    Æлдар æм æрбакодта коса ‘мæ хъуынджын лæгтæ. Сослан цæ фæрсы:
    - Нартæм уæ фæндаг чи зоны?
    Коса зæгъы:
    -   Æз   хорз   зонын,  æртæ  азы  Нарты  Сосланмæ   фæкуыстон
рæгъаугæсæй.  Иухатт  мæм  фæмæсты ис æмæ  мын  мæ  сæр  цæгындаст
ныккодта, уæдæй фæстæмæ мыл хъуын дæр нал хæцы.
    Сослан зæгъы:
    -  Уæдæ Нарты Сатанамæ фæцæут æмæ йын зæгъут: «Уæ фысгæсæй уын
пайда  нал и, Нартæ та уый агурынц æмæ фыдраны сты, де ‘ртæазыккон
ронгæй мын рарвит бæрцæ ‘ртæ нуазæны.
    Коса ‘мæ хъуынджын лæг Нартыхъæумæ ацыдысты.
    Сослан Сахъы донбылцæрæгæн зæгъы:
    - Уыцы ронг зынгыл сывæрдзынæ ‘мæ цын стæй сæ митæм кæсдзынæ.
    
    Батырадз зæгъы:
    - Фæцæуон æмæ бабæрæгкæнон м’ адæмы.
    Рараст  и  Тулоныбæстæм.  Тулоны  ‘лдар  нæ  зыдта  Батырадзы.
Батырадз дæр йæхи не схъæркодта ‘мæ иу хæдзары ‘рфысымкодта. Фысым
æй хорз федта, стæй йæ фæрсы:
    - Бахатыркæн, уазæг, фæлæ кæцæй цæуыс?
    Батырадз зæгъы:
    -  Нарты  бæхгæс дæн æмæ мæ бæхтæй фæхъуыдис, сæ  фæд  ацырдæм
рацыди  ‘мæ  цæ куынæ ссарон, уæд додойаг кæны мæ сæр  –  Нарт  мæ
амардзысты.
    Фысым зæгъы:
    -  Ма  тыхс, уазæг, Нартæ уæртæ не ‘лдармæ ныггæндты лæзæрынц,
цы хъом дын ысты!
    Фысым йе ‘лдармæ ауади ‘мæ зæгъы:
    -  Дæ фыдæхæй фесæфон, ме ‘лдар: иу бæхгæс йæ бæхты агуры  ‘мæ
кæд у Нарты бæхгæс.
    Тулон-æлдар Батырадзы йæхимæ скæнынкодта, стæй йын зæгъы:
    -  Нартæ  мæ  рагон  ызнæгтæ  сты,  æмæ  цæ  цы  фыддæр  хуызы
фæцæгъдон, уымæн мын исты бацамон.
    Батырадз зæгъы:
    -  Уымæн ис æртæ миниуæджы, æз дзы зонын иу æрмæстдæр. Æрбакæн
мæм дыууæ лæджы, Нартыхъæумæ чи ацæудзæни, ахæмты.
    Æрбакодтой  йæм дыууæ лæджы. Иу дзы бурсæр уыди, иннæ  саусæр.
Батырадз цæ фæрсы:
    - Нартæм уæ фæндаг дзæбæх чи зоны?
    - Бурсæр зæгъы:
    - Æз хорз зонын. Нарты Хæмыцмæ ‘ртæ азы уæлыгæсæй фæцыдтæн. Иу
хатт  мæм фæмæсты, йæ лулæ мыл ныццавта æмæ уæдæй фæстæмæ хусысмаг
кæнын.
    Батырадз зæгъы:
    -  Уæдæ  цæугæут  Нартыхъæумæ Сатанамæ  ‘мæ  йын  зæгъут:  «Уæ
бæхгæсы  бæхтæ фесæфтысты. Нартæ сæхæдæг дæр фыдраны сты  ‘мæ  мын
рарвитæд ме ‘зныгъæг тагъддæр.»
    Лæгтæ ацыдысты. Батырадз зæгъы Тулон-æлдарæн:
    - Уыцы ‘зныгъæг ссудздзынæ, Нартæм æй бадардзынæ, стæй цын кæс
сæ митæм.
    Сатанамæ ‘рхæддзæ сты раздæр Уырызмæджы ‘рвыст лæгтæ.
    Сатана цæ йæхимæ бакодта ‘мæ цæ фæрсы:
    - Уæдæ кæцæй цæут?
    Уыдон зæгъынц:
    - Æзныгъы ‘лдарæй.
    - Æмæ уæ цы хъæуы?
    -  Нарты адæмы ‘рцахста ‘мæ цæ ныккалдта ныггæндты. Сæ хъомгæс
æрвиты  дæумæ,  цæмæй  йын  даргъхъуыр дурын  æмæ  гоцъобийы  ронг
рарвитай.
    Сатана бамбæрста Уырызмæджы дæлгом ныхæстæ ‘мæ зæгъы:
    -  Уæдæ  уал  уæллаг уаты уæ фæллад æруадзут,  цалынмæ  æз  цы
агурут,  уый  цæттæкæнон.  Сымах  дардæй  æрцыдыстут  æмæ   фæллад
уыдзыстут.
    Уыдон  сæ фæллад уадзынц. Сатана хъуыдыкæны: «Æххæст  ма  иумæ
сты Нартæ, æви хицæнтæй, уый куы зонин, уæд æнцондæр уаид.»
    Уалынмæ Сосланы ‘рвыст дыууæ лæджы дæр æрхæддзæ сты. Сатана цæ
йæхимæ бакодта ‘мæ цæ фæрсы:
    - Кæцæй цæут, уазджытæ?
    Уыдон загътой:
    - Сахъы донбылцæрæг æлдары бæстæй.
    - Æнæхабар нæ уыдзыстут?
    -  Уæ  фысгæсы  фос  фесæфтысты ‘мæ ‘рвиты  дæумæ,  цæмæй  йын
рарвитай  æртæ нуазæны де ‘ртæаздзыд ронгæй, кæннод æй ахст  Нартæ
амардзысты.
    Сатана зæгъы:
    -  Дæллаг уаты уал уæхи ‘руадзут, фæллад уыдзыстут æмæ уын  цæ
фæллад уыдзыстут æмæ уын  цæ.
    Уазджытæ  æрулæфыдысты. Сатана зæгъы:  «Æххæст  ма  Батырадзæй
исты куы фехъусин. Бæлвырд æртæ дихы фесты.»
    Цалынмæ  Сатана уыцы дзырдтæ кодта, уæдмæ Батырадзы лæгтæ  дæр
æрхæддзæ  сты  Сатанамæ. Сатана уыдоны дæр йæхимæ бакодта  ‘мæ  цæ
фæрсы:
    - Кæцæй цæут æмæ кæйонг, мæ уазджытæ?
    Уыдон загътой:
    - Сахъы донбылцæрæг æлдары бæстæйæ ыстæм æмæ айонг æрхаудтам.
    - Исты хъуыддаг уæ ис?
    -  О,  ис! Нарты адæм не ‘лдармæ ахстæй ысты ‘мæ нын сæ бæхгæс
бафæдзæхста махæн, цæмæй йын Сатанайæ ‘зныгъæг ахæссæм.
    Сатана зæгъы:
    -  Уæртæ  уал фаллаг уаты уæ фæллад æруадзут, уæдмæ  ‘зныгъдæр
ысцæттæкæндзынæн.
    Уазджытæ  сæ  фæллад  уадзынц. Сатана  йæхи  лæгарæзт  акодта.
Райста ‘ртæ нуазæны, сæ мидæг ронг афтæмæй. Райста ызныгъ – йæ ком
фидар æхгæд. Стæй фæсидти Уырызмæджы дыууæ лæгмæ ‘мæ зæгъы:
    -  Чи  уæ кæцы мигæнæнæй нуазы. Нарты ‘гъдау афтæ у, исты  куы
‘рвитынц, уæд уал уымæй нуазгæ фæкæнынц.
    Бæрзонддæр  лæг  æмбæрста, Сатана  цыдæр  хин  кæны,  уый  æмæ
даргъхъуырджын дурынæй хины ронг банызта. Лæг сæрра ис æмæ  зæххыл
сæмбæлди. Гытцыл лæг ыстарсти ‘мæ дзуры Сатанамæ:
    - Æз де уазæг ма мæ фесаф, цы мын зæгъай, уый бакæндзынæн.
    - Къухбастæй мын Æзныгъыбæстæм фæндаг бацамон.
    - Бацамондзынæн.
    Сатана  гытцыл лæджы цæнгтæ чъылдымбаст бакодта, стæй  фæсидти
Сосланы ‘рвыст дыууæ лæгмæ. Байдзагкодта æртæ нуазæны хины нуæзтæй
æмæ зæгъы:
    - Нарты ‘гъдау ма фехалæм. Исты цæ куы хастæуы, уæд дзы раздæр
нуазгæ фæкæнынц.
    Сатана фыддзаг нуазæн авæрдта косалæгмæ. Уый йæ анызта ‘мæ  та
уый  дæр  зæххыл  сæмбæлди. Хъуынджын лæг фæтарсти  ‘мæ  Сатанайæн
лæгъстæкæны:
    -  Дæ фыдæхæй фесæфæд мæ сæр, ма мын баназынкæн дæ нуазæн.  Цы
мын зæгъай, уый дын сараздзынæн.
    Сатана зæгъы:
    - Уæдæ мын къухбастæй Сахъы донбыл-æлдармæ фæндаг бацамон.
    - Бацамондзынæн.
    Сатана  чъылдымбаст бакодта хъуынджын лæджы къухтæ. Иуварс  æй
акодта  ‘мæ фæсидти Батырадзы ‘рвыст лæгтæм. Рахаста цæм  ызныгъæг
æмæ дзуры:
    - Бакæнут ма ацы ызныгъæг.
    Бур  лæг  Хæмыцы къухты куы уыдис, уæд ма федта  ахæм  ызныгъ.
Райста  ызныгъæг.  Йемæ куыд архайдта, афтæмæй ызныгъæджы  хуылфæй
фат  фесхъиудта  ‘мæ бур лæджы сæр атæхынкодта. Сау  лæг  уый  куы
федта, уæд фæтарсти ‘мæ дзуры Сатанамæ:
    - Мæнмæ йæ ма радт, фæлтау мын цы зæгъыс, уый бакæндзынæн.
    Сатана зæгъы:
    - Тулоныбæстæм мын къухбастæй фæндаг бацамон.
    - Бацамондзынæн.
    Сатана та уый къухтæ дæр ысбаста чъылдымырдæм, стæй зæгъы:
    -  Ныр  у, æмæ ды ацы ‘зныгъæгимæ архайын нæ базондзынæ,  фæлæ
цæугæ мæ разæй Тулоныбæстæм.
    Сатана  лæгдарæсы, афтæмæй йæ разæй ыскодта, удæгас ма цы  лæг
баззади,  уый.  Иннæты,  сæ къухтæ кæмæн бабаста,  уыдоны:  гытцыл
лæджы  –  Уырызмæджы ‘рвысты, хъуынджын лæджы  –  Сосланы  ‘рвысты
ахæстæй ныууагъта Батырадзы ‘рцыдмæ.
    Æрхæддзæ  сты  Тулоныбæстæм.  Батырадз  базыдта  Сатанайы  ‘мæ
Тулоны ‘лдарæн зæгъы:
    - Дæлæ ‘рцæуынц, кæмæ ‘рвыстон уыдон, æмæ сæ размæ ацæуæм.
    Рацыдысты.  Батырадзæн йе ‘зныгъæг йæхи куы фæци,  уæд  Тулоны
‘лдары  ‘хсæрфарс афтæ тынг ныцъыкласта ‘мæ галиу  фарсы  дæндæгтæ
рахизуæттыл андæгъдысты. Стæй зæгъы:
    -  Хæрæг  цыдæр,  афтæ ‘нхъæлдтай Батырадзæй, æмæ  æцæг  Нарты
бæхгæс у?
    ‘Зныгъæгæй  фæттæ  систа ‘мæ цы ‘фсад уыди  Тулоны  ‘лдармæ  –
сеппæты дæр фæцагъта. Нарты кæстæрты суагъта ныггæндтæй.
    Цыдæриддæр ыссардтой фос æмæ хæзнайæ, Нартæм цæ ратардтой.
    Батырадз зæгъы Сатанайæн:
    -  Лæгдзинад  дæм  ис, Сатана, абонæй фæстæмæ Нарты  кæстæртыл
дæуæй  ис  ыстыр æфсарм æмæ нын дыууæрдæм дæр фидинаг æмæ нымаинаг
фод.
    Сатана зæгъы:
    - Æххæст ма Сосланы дæр фервæзынкæнын хъæуы.
    Хъуынджын  лæджы  ракодтой Сатана ‘мæ Батырадз.  Æмæ  Батырадз
зæгъы:
    - Тагъд мæ разæй цу Сахъыдонбыл æлдармæ.
    Хъуынджын  лæг  фæтарсти ‘мæ тæрхъусы лыгъд  кодта  сæ  разæй.
Ныххæддзæ  сты  ‘мæ  цæ  Сослан  базыдта.  Зæгъы  Сахъыдонбылцæрæг
æлдарæн:
    - Кæмæ ‘рвыстон уыдон фæзындысты ‘мæ сæ размæ ацæуæм.
    Æлдар фæрсы:
    - Æз дыууæ лæджы ку’ арвыстон, уæд уыдон æртæ цæмæн сты?
    Сослан зæгъы:
    -  Æз æрвыстон æртæ нуазæнмæ. Нарты ‘гъдау афтæ у: алчи дæр иу
нуазæн  хъуамæ рахæсса ‘мæ ма де ‘рвыст лæгтæ семæ кæйдæр ракодтой
æмбалæн.
    Æлдар  æмæ  Сослан  рацыдысты  Батырадзиты  размæ.  Кæрæдзиуыл
сæмбæлдысты.  Сослан  фæзылдис Сахъыдонбылцæрæг  æлдармæ  ‘мæ  йын
зæгъы:
    -  Ды  ‘цæгæй æнхъæлдтай афтæ ‘мæ æз Нарты фысгæс  дæн,  хæрæг
цыдæр?
    Ныххафт  æй  ласта, æмæ ‘лдар зæххыл сæмбæлди.  Уыйфæстæ  уыцы
‘лдары  хæзна  ‘мæ  фæллой дæр ратардтой æмæ та Нартæм  æрцыдысты.
Нарты лæгты дæр семæ ракодтой.
    Сослан зæгъы Сатанайæн:
    - Дæ фæрцы Нартæ ‘мæ мæхæдæг дæр раирвæзтыстæм æмæ нæ ис дæуæй
ыстыр æфсарм æмæ нын фидинаг уæд дыууæрдыгæй дæр.
    Сатана зæгъы:
    -  Уымæн  ницы у, фæлæ Уырызмæджы дæр фервæзынкæнын хъæуы  ‘мæ
йæм ацæуæм.
    Сослан фæрсы:
    - Фæндаг нын чи бацамондзæн Уырызмæгмæ.
    - Йе ‘рвыст лæг ам ис.
    Ракодтой  гытцыл лæджы ‘мæ цыппарæй фæцæуынц: Сослан,  Сатана,
Батырадз  æмæ Уырызмæджы ‘рвыст лæг. Бирæ фæцыдысты ‘мæ  ныххæддзæ
сты Азныгъыбæстæм. Уырызмæг цæ базыдта ‘мæ зæгъы Азныгъы ‘лдарæн:
    - Цæмæ ‘рвыстон, уый мын æрхæссынц æмæ сæ размæ ацæуæм.
    - Æз дыууæ лæджы арвыстон æмæ уыдон та цыппар куы сты.
    Уырызмæг зæгъы:
    -  Нарты ‘гъдау ахæм у: иу кувгæ фæкæны, иннæтæ – оммен. Дыууæ
лæджы сæхицæн ракодтой омменгæнджытæ.
    Ацыдысты  сæ размæ. Кæрæдзиуыл сæмбæлдысты ‘мæ Уырызмæг  зæгъы
Азныгъ-æлдарæн:
    - Ды мæн æцæгæй Нарты хъомгæс æнхъæл уыдтæ, куыдз цыдæр?
    Ныссæрфта  йæ  йæ  кардæй, æмæ ‘лдар дыууæ дихы  фæци.  Нартæй
ахæст чи уыди, уыдоны ссæрибаркодтой æмæ рахастой хæзнайæ, фæллойæ
иууылдæр æмæ ‘рцыдысты Нартæм.
    Хæмыц зæгъы Сатанайæн:
    -  Абонæй фæстæмæ Нарты хистæртæн дæ се ‘фсæрмиаг адæймаг, уый
бæрц ныфс кæмæ ис.
    Сатана зæгъы:
    - Дыууæрдæм нын уæд фидгæйæ.
    Уыйфæстæ Нарт ыстыр куывд ыскодтой æмæ ‘нæхъæн къуырийы дæргъы
уæлæмæ дæр нæ сыстадысты сæ бадтæй.
    Уæдæй  абонмæ,  Сатанайы  номæй  баззадис  æгъдау  сылгоймаджы
нымайын  æмæ уымæй æфсæрмы кæнын. Нырдæр ма Ирмæ ис ахæм æгъдау  –
сылгоймагæн аргъкæнын.
    
    САТАНА ‘МÆ ДЖЫРКЪ-УÆЙЫГ
    Нартæ дард балцы уыдысты ‘мæ ‘ппын сæ хæтæнтæй нал зындысты.
    Æргъæныбæстæйы цардис Джыркъ-уæйыг. Уый Нартæм йæ хъус  дардта
‘мæ  куынæуал  зындысты уæд зæгъы: «Нартæй ничиуал  зыны  ‘мæ  цæм
фæцæуон, мæхицæн дзы лымæнтæ скæнон сæ сылыстæгæй.»
    Æцæгдæр  Джыркъ-уæйыг æрцыди Нартæм. Се ‘рдыстыты цын баййæфта
Ныхасы ‘мæ цæ фæрсы:
    - Нартæ, кæм ыстут?
    - Мæнæ стæм! – зæгъынц æрдыстытæ.
    - Уæ мæхстæджытæ кæм ысты?
    - Ам ыстæм, мах дæр æнæмæхстдæттæ не стæм.
    - Æз уæ фæрсын уæ тæккæ тæрæнджынтæй.
    - Ам ыстæм, тæрæны тыххæй мах дæр ницы ныууадздзыстæм.
    - Уагæры уæ кæмæн цал фырты ис?
    - Уый мыггаг зоны, - зæгъынц Нартæ.
    - Гъемæ мыггагæй мыггаг хуыздæр дæр вæййы.
    - Махæн нæхи мыггаг дæр хорз у.
    -  Кæд афтæ у, уæд зæгъын: хæдзаргай уыл зилдзынæн, алы хæдзар
дæр  мæ  срасыгкæнæд,  изæрхуыссæн мын æркæнæд  æмæ-иу  мæ  фарсмæ
сылыстæг куыд уа.
    - Цавæр сылыстæг?
    -  Æнæныуæстæ куы уой уæд хуыздæр, чысыл нуæстыл дæр  –  разы,
кæд  уыдон несты, уæд ыстыр нуæсыл дæр – разы. Кæд уый дæр нæ  уа,
уæд та мын аргæ скæнæд мæ фысым.
    Нартæ катайкæнынц æмæ загътой:
    - Охай, ай нын тæлммæ рауайдзæни, æнæфыдбылыз нæ базайдзыстæм.
Исты нæ ‘рхъуыды хъæуы.
    Иутæ фæрсынц:
    - Цы хъуамæ ‘рхъуыдыкæнæм. Нæ сæрæнтæй бынаты ничи ис, мах бон
та йын уæвгæ ницы бауыдзæни.
    Иннæтæ зæгъынц:
    - Цæй бафæрсæм æй, раздæр фысым кæмæ ‘ркæндзæни.
    Джыкъ-уæйыг зæгъы:
    - Раздæр фысым рæдаудæр хæдзарæй.
    Чидæртæ загътой:
    - Уæдæ Уырызмæгтæм цæудзæни.
    Сатанамæ  дыууæ  лæгхъуыны барвыстой  Нартæ.  Уыдон  Сатанайæн
зæгъынц:
    -  Джыркъ-уæйыг  нæм æрхаудта ‘мæ хæдзаргай фысымфысымкæндзæни
‘мæ фыддзаг фысым ды дæ.
    Сатана зæгъы:
    - Нартæй авд хистæримæ мæм æрбацæуæд, æз цæттæ дæн.
    Нартæ не ‘мбæрстой Сатанайы фæнд æмæ катайкодтой:
    - Ай æнæуаджы фидиссагкæндзыстæм, æндæр ницы.
    Нартæ равзæрстой сæ нуазæгтæй авд лæджы.
    Сатана зæгъы:
    - Гъеныр радыгай кæрæдзийы ивут, цæмæй фæрасыг уа.
    Нартæ афтæ бакодтой. Фыдздзаг иу лæг бацыд, уый куы фæцудыдта,
уæд  дыггаг бацыд. Афтæ кæрæдзийы ивтой. Æхсæзæм лæджы рад æрзылд.
Æрбадти Джыркъ-уæйыджы цур.
    Уæд Сатана зæгъы Нарты кæстæртæн:
    - Гал мын лалымыстыгъд акæнут.
    Кæстæртæ  Нарты Сатанайы дзырд сæххæсткодтой. Гал  лалымстыгъд
акодтой.  Йæ  уæлæ  йын чуссæр ацарæзтой. Æризæр  и,  уæдмæ  Нарты
хистæртæй æвдæм дæр фæрасыг и. Джыркъ-уæйыг йæхæдæг дæр  хорз  нал
уыди, срасыг.
    Джыркъ-уæйыг фæрсы Сатанайы:
    - Лыстæн цæттæ у?
    - О, цæттæ у!
    - Мæ сылыстæг чи у?
    - Æз мæхæдæг.
    - Уæдæ æрулæфæм.
    - Афтæ нæ.
    - Цы ма?
    - Æххæст мемæ дæр абад.
    Джыркъ-уæйыг Сатанайы цур рабадти ‘мæ райдыдтой Сатанайы  вæрд
карз ронг нуазын. Сатана йæ дзидзиты ‘хсæн ауагъта хæтæл, сагæхтæй
зæхмæ  ‘рзынди. Бынæй дардта æрхуы аг. Æмæ цы нуазæнтæ иста, уыдон
хæтæлы згъордтой уырдæм. Афтæмæй Сатана хуыппы хъæстæ дæр йæхи  нæ
фæкодта,  фæлæ Джыркъ-уæйыджы сау расыг ыскодта. Стæй  йæ  лыстæны
'рхуыссынкодта,  лалымыстыгъд цы гал бакæнынкодта,  уым  тæвд  дон
ныккодта  ‘мæ  йæ  уæйыджы фарсмæ нывæрдта. Уæйыг  афтæ  ‘нхъæлдта
Сатана у. Æмбисæхсæвы бакъуыры лалым:
    - Гъы! Сатайхан, мердæм разил.
    Иу хатт нæ разылд, дыггаг хатт дæр, æртыггаг хатт дæр афтæ.
    Уæйыг та дзуры:
    - Гъе, Сатайхан! Тæвдæй мæ марыс, æмæ мæм де ‘ргом не здахыс.
    Нæ та райста дзуапп.
    Сатана уыцы рæстæджы згъордта быдыры.
    Джыркъ-уæйыг   нал  фæлæууыди.  Рамæсты  и  ‘мæ   лалымы   тæн
батъæпкодта.  Лалым  фæкъæртт  ис  æмæ  уæйыг  мæхсдæттæй   бикъмæ
басыгъди  тæвд  донæй.  Арсы  богъ ма фæкодта,  фестади  ‘мæ  суры
Сатанайы.  Сатана дзæвгар адард и. Уæд æй рацæйæййæфта ‘мæ  Сатана
йæхи хæрз зæронд ус фестынкодта. Джыркъ-уæйыг æй æрбаййæфта ‘мæ йæ
фæрсы:
    - Кæдæм тагъд кæныс, зæронд ус?
    -  Тагъд куыннæ кæнон. Иу фырты хицау уыдтæн æмæ мын æй  Нарты
Сатана  дысон  изæр  йе  ‘фсæртæй йæ фыртæн æрцауындзынкодта  Хуры
быдыры, - зæгъы Сатана, ныр йæхæдæг зæронд усы хуызы.
    - Ды цæ зоныс?
    - Зонын!
    -  Уæдæ цом мемæ! – Джыркъ-уæйыг фелвæста Сатанайы, зæронд  ус
æй æнхъæлдта, æмæ Хуры быдырмæ атындзыдта.
    Нартæ  сæ  хæтæнæй  æрцæйцыдысты ‘мæ сæ  фæллад  уагътой  Хуры
быдыры. Сатана цæ базыдта ‘мæ уæйыгмæ дзуры:
    - Æгæр тагъд мæ скъæфыс æмæ мæ цæстытæй ницы уынын.
    - Дæ фырты ма дын удыгасæй кæд ныййафин.
    - Афтæ тагъд йæ уд чи сиса, ахæм гуырд дæр нæу.
    - Уæдæ циу?
    -  Цалынмæ  йæм  æз  нæ бахъарæгкæнон,  уæдмæ  уый  йæ  уд  нæ
сисдзæни. Фæлтау сабырдæр цу.
    Уæйыг йæ цыд фæсабырдæркодта. Уæд Сатанайы хъустыл ауади Нарты
хъæр. Сатана та уæйыгмæ дзуры:
    - Дæлæ уал доныбыл æрымбæхсæм.
    - Цæмæн? – фæрсы уæйыг.
    - Цыдæр уынæр мæ хъустæ ахсынц æмæ дын исты куы ракæной.
    - Уымæй мын ма тæрс.
    - Уæд та мæ цæсгом æрыхсон, ницыуал уынын.
    - Æрыхс, æз дæм ам фæлæууон.
    Сатана аивтæй донмæ ‘рызгъордта ‘мæ хъæд-хъæды бæлæсты ‘хсæнты
азгъордта, ауыдта Нарты. Бауади мæ Батырадзæн зæгъы:
    - Цы фæдæ, менæныййаргæ хъæбул?!.
    - Цы хабар у? – фæрсы Сатанайы Батырадз.
    - Æнамонд хабар!
    - Зæгъ æй!
    - Мæ фæстæ Джыркъ-уæйыг бафтыди ‘мæ мæ мардзæни.
    - Ау, æмæ дзы куыд раирвæзтæ?
    -  Мæхи зæронд ус фестынкодтон æмæ йæ асайдтон, цыма мын ды мæ
хъæбулы ‘рцауыгътай æмæ мæ рахаста.
    - Кæм ис ныр?
    - Доны фаллаг фарс, æнхъæлмæ мæм кæсы.
    Батырадз разгъордта ‘мæ уæйыджы ауыдта. Дзуры йæм:
    - Гъе, уæртæ хæрæг! Ды кæй мады сурыс?
    Джыркъ-уæйыг  къуырма  уыд æмæ йæ нæ  бамбæрста.  Батырадз  æм
дыггаг  хъæр  бакодта, уæддæр нæ фехъуыста.  Уæд  ыл  ысхъæркодта.
Уæйыг æм фæкасти. Хæцынтæ систой, мыхъхъытæ ‘мæ гуыппытæ райдыдтой
кæрæдзийы.  Бæлæстæ æд уидæгтæ рæдывтой æмæ цæ кæрæдзийыл  цавтой.
Стыр хъæд-бæлæстæ схъисгай ызгъæлдысты сæ къæхты бынмæ.
    Батырадз ыстæвди. Иннæ Нартæ дæр Джыркъ-уæйыджы фæттæй æхстой,
цавтой йæ сæ кæрдтæй æмæ йæ тыхсынкодтой. Батырадз æмæ уæйыг хæцгæ-
хæцын  донырдæм  æрцыдысты. Уым дуртæй хостой кæрæдзийы,  ничи  цæ
састи.  Батырадз  доны гуылфыты балæгæрста барæй,  куы  та  хуыдым
ныххуыпласы,  афтæмæй  йæ тæвд саста. Уæйыг тынг  ыстыхсти  ‘цудын
райдыдта. Уæд æй Батырадз æрфæлдæхта ‘мæ йæм Джыркъ-уæйыг дзуры:
    - Марыс мæ!
    - Марын дæ!
    - Уæдæ мæм иу ныхасмæ байхъус.
    - Дзур, цы дæ фæнды? Зæгъ æй!
    - Мæн ку’ амарай, уæд мын мæ хурх ралыгкæн, æндæр ницы.
    - Хорз, - зæгъы Батырадз.
    Батырадз уæйыджы амардта, стæй йын йæ хурх ныллыгкодта ‘мæ йын
йæ  сæр  аппæрста  зæхмæ. Сæры къуыдыр ратылди ‘мæ  Æргъæныбыдырмæ
тæхгæтылд  акодта. Джыркъ-уæйыгæн ахæм ус уыди  ‘мæ  йæ  дæндæгтæй
дуртæ  ‘ууылдта. Ус базыдта йæ лæджы сæфт. Сау богъ  ныккодта  ‘мæ
райста  йæ лæджы гæрзтæ. Расырдта Нарты. Ус йæ лæджы сæры тугвæдыл
разгъоры ‘мæ ‘рбаййæфта Нарты.
    Сатана дзуры:
    - Ай цы у, цы уыдзæни?
    Нартæ йæм фæкастысты ‘мæ йæм дзурынц:
    - Цы дæ, цавæр дæ? Дæ фæдджиты рыджы бын нæ цы кæныс?
    - Æ, сау хуытæ-Нарт. Сымах кæй лæджы амардтат?
    Ус  йæ  лæджы цилхъ ныззылдта, фæлæ йæ Батырадз й’ арцæй  раст
дыууæ дихы фæдзæнгæлкодта. Уæд ус хæлиу алæууыди ‘мæ зæгъы:
    - Мæн дæр амарут!
    Нартæ загътой:
    - Мах сылгоймаджы тугмæ нæ марæм.
    -  Уæдæ  уæ фæстаг æлгъыстаг фæуæд, уæ хуыздæртæ искæй  къухæй
куыд сæфой. Уæ номыл уæ мыггаг аскъуыйæд.
    Уыйадыл ус аздæхти.
    Æцæгдæр Нарты уыцы усы ‘лгъыст баййæфта: Хæмыцы Сауайнæг æлдар
амардта, Батырадзы – хуыцау, Сосланы та – Балцæджы цалх. Нартæй ма
чи  баззади,  уыдон  дæр  мыггагыскъуыд акодтой  æмæ  сæ  кой  дæр
байсæфти. Æрмæст ма сæ ном у хъуыст, сæ кад дæр.
    
    ХÆМЫЦ ÆМÆ УЫРЫЗМÆГ КУЫД УÆРСТОЙ
    Нарты  Хæмыцы ус Быценон уыди, Уырызмæгæн та – Сатана. Быценон
ахæм  хорз  ус  уыди, æмæ иу къухæй кæрдгæ кодта,  иннæ  къухæй  –
хуыйгæ. Нарты цалдæр сахатмæ сфæлыста. Сатана та ахæм уыд, æмæ  йæ
лæггад,  йæ кæрдзындæттонæн æмбал нæ уыди. Афтæ ‘нгом æмæ адджынæй
фæцардысты чындзытæ ‘мæ æфсымæртæ къорд бонты.
    Сатана   сфæндкодта  йæ  лæджы  бафæлварын,  кæддæра  Уырызмæг
сылгоймаджы  зондмæ байхъусид, æви нæ. Хæссын æм байдыдта  Хæмыцæй
алывыд æмæ алы хахуыр ныхæстæ. Цасдæр рæстæджы цæм Уырызмæг хъусгæ
дæр нæ кодта Сатанайы дзырдтæм.
    Иу бон та йын Сатана зæгъы:
    -  Диссаг  дæ, нæ лæг, ды бон изæрмæ кусгæ фæкæныс,  Хæмыц  та
‘нцад-æнцойæ  йæ  усы фарсмæ бады, æввонгæй хæры.  Кæнæ  ды  Нарты
адæмимæ  стæры  куы вæййыс, уæд уый та ног чындзыты ‘мæ  чындздзон
чыззыты фæстæ зилы.
    Нæ та байхъуыста Сатанайы дзырдтæм ацы хатт дæр Уырызмæг. Иннæ
бон дæр та Сатана дзуры Уырызмæгæн:
    -  Нал  фæразын Хæмыцы уазджытæй. Йæ ус адæммæ йæхи не ‘вдисы,
æз  та Хæмыц кæй æрхоны, уыцы адæмæн къахмæрзæг æмæ лæггаддзинадæй
рахаудтæн.
    Ацы  хатт дæр та нæ байхъуыста Уырызмæг. Æртыггаг хатт дæр  ын
Сатана дзуры:
    -  Кæнæ  мæн хицæн фæкæн де фсымæрæй, кæнæ дæхæдæг байуар.  Де
‘фсымæры  ус кæд Нарты фæлындзы, уæд йæ лæджы дарæс цæуылнæ  ‘хсы,
мæнмæ цæ цæмæн фæхæссы.
    Уырызмæг йæ сæрæн хос нал зыдта ‘мæ фæрсы Сырдоны:
    -   Мæ   ус  мæ  хицæнкæнынвæнд  ыскодта,  Сырдон.  Нал  уазæг
уадзынкæны  йæхимæ, нал æй Нартæн лæггадкæнын фæнды ‘мæ  мын  исты
бацамон.
    Сырдон ын загъта:
    - Райсом хур куыддæр йæ был ысдара, афтæ фат фехс Хурыскæсæнмæ
‘мæ   зæгъ:  «Хуыцау,  абонæй  фæстæмæ  мæ  хæдзар  хъодыгонд  уæд
уазæгæй». Сатанайæн йæхи йæ цæгатмæ фервит æмæ нал хъæудзæн Нартæн
лæггад.  Нал  Хæмыцы  дзаума ‘хсдзæн. Фæлæ ма кæд  Сатана  фæстæмæ
искуы  цæуинаг  уа,  уæд  йæ  цæгаты Тутыры  лæвæрд  дыууæ  къобор
уæныджы ис, æмæ-иу уыдон æркæнæд.
    Райсом  хур куыддæр йæ был ысдардта, афтæ Уырызмæг фат  фехста
Хурыскæсæнмæ ‘мæ загъта:
    - Абонæй фæстæмæ мæ хæдзар хъодыгонд уæд уазæгæй.
    Уыйфæстæ Сатанайы йæ цæгатмæ фервыста.
    Рацыди цасдæр рæстæг. Уырызмæгмæ нал уазæг цæуы, нал æм бæркад
зыны  йæ хæдзары ‘мæ ныллæууыди уарыныл Хæмыцимæ. Æрбакодтой Нарты
хæрзæджыты ‘хсæнылæгтæн.
    Уæд  Сатана  фехъуыста  Уырызмæг Хæмыцимæ  уары,  уый.  Сатана
Тутыры лæвæрд дыууæ къобор уæныджы баивтыгъта уæрдоны ‘мæ Сырдонмæ
‘рцыди ‘мæ йын афтæ зæгъы:
    - Уырызмæгимæ мæ бафидауын кæн æмæ дын исты хорз фæуыдзынæн.
    Бацыдысты  иумæ  Уырызмæгмæ. Уыцы рæстæг Хæмыц æмæ  Уырызмæгмæ
Нарты  хæрзæджытæ ‘мбырдæй бадтысты. Уæд Нарты хæрзæджытæй  Сатана
ныхасы бар райста æмæ зæгъы:
    -  Ныббарут  мын, Нарты хæрзæджытæ, фæлæ Хæмыц  æмæ   Уырызмæг
нырыуонг  адджынæй  цардысты, амæй фæстæмæ дæр  хъуамæ  афтæ  уой.
Нæлгоймаг   цыфæнды  зондыхицау  куы  уа,  уæддæр   æй   сылгоймаг
фæрæдийынкæндзæн. Иу хатт æм куынæ байхъуса, дыууæ хатты уæддæр æм
æртыггаг хатт æнæмæнг байхъусдзæн. Ацы байуæрсты аххосаг дæр мæныл
баст у, мæ зондæй рацыд. Уырызмæджы тыхджын зондджынæй зонæм. Фæлæ
цыфæнды дзаума уæд, ызгæ йыл гытцыл фæхæцыд, уæд æгасæй дæр сæфы.
    Уырызмæгмæ ‘взаг æз бахастон барæй. Йæ фидардзинад мæ  фæндыди
базонын  æмæ йыл фæтых дæн. Абонæй фæстæмæ сылгоймаджы  тыхджындæр
зонд  уæд  нæлгоймаджы иуыл къаддæр лæджы сæры дæр.  Уырызмæг  æмæ
Хæмыцæн та уаринаг ницы ис.
    Нартæ Сатанайы ныхасыл ницыуал загътой. Сатана цын бакодта  йе
‘вæрд къæбицтæ, Нарты хорз фæхыгъта, фæлæ йæм бæркад нæ зади.
    Дыггаг бон Сатана зæгъы Уырызмæгæн:
    -  Мæ  бæркад  мын  куыд фервыстай, афтæ мын  æй  фæстæмæ  дæр
раздах. Райсом хур куы скæса, уæд æндæр фат фехс Хурыскæсæнмæ  ‘мæ
зæгъ: «Хуыцау, куыдзы коммæ ма бакæс, мæ бæркад мын раздах».
    Райсомы   хур  куыддæр  ыскасти,  афтæ  Уырызмæг  фат   фехста
Хурыскæсæнмæ ‘мæ загъта:
    -  Хуыцау  мæ  хъодыйыл æлгъкæнын, куыдзы коммæ ма  бакæс,  мæ
бæркад мын фæстæмæ раздах.
    Уырызмæг æмæ Сатанамæ сæ бæркад раздæхти. Хæмыцимæ та адджынæй
цæрын  байдыдтой.  Тутыры къобор уæнгуытæй-иу  аходæнмæ  хуым  куы
бакодтой,  уæд-иу  цын  дзы афæдзваг хор æрзади.  Сæ  цин  æмæ  сæ
хъазтæн та кæрон нæ уыди. Уазæг дæр та цæм фылдæр цæуын байдыдта.
    
    САТАНАЙÆН САУНОГЪАЙАГÆЙ ФЫРТ КУЫД АЙГУЫРД
    Нæртон адæм чысылæй-ыстырæй иууылдæр ыстæры фæцыдысты.
    Уырызмæджы ус Сатана ма æрыгон чындз уыд æмæ лæг æрæмысыд  æмæ
йæ кусджытæн бафæдзæхста:
    - Ацæут æмæ мын искуы иу нæртон лæг ыссарут æмæ йæ ракæнут.
    Кусджытæ  ацыдысты нæртон лæг никуыуал уыдис. Æрбацыдысты  ‘мæ
хабар Сатанайæн радзырдтой:
    - Нæй æппын бæстыл иу нæртон лæг дæр, иуыл хæсты быдыры сты.
    Ноджы цæ арвыста. Бафæдзæхста цын Сатана:
    -  Ацæут  æмæ  уæд та, хуымæтæджы лæгæй хорз  чи  у,  иу  ахæм
‘рбакæнут.
    Кусджытæ та ацыдысты ‘мæ иу ногъайаг чырæдзауы ссардтой æмæ йæ
Сатанамæ  тыххæй  æрбаластой, æмæ Сатана æхсæв  ногъайаджы  йæхимæ
бауырæдта. Фæци уым иу къорд боны, стæй ногъайаг ацыд.
    Сатана  басывæрджын.  Сусæг æй кодта ‘мæ скуывта,  цæмæй  тынг
мигъ   бон  ыскæна.  Мигъ  æрбабадт  Нартыхъæуыл.  Сатана   уæрдон
сифтындзынкодта ‘мæ иунæгæй араст æмæ иу хъамылджын ран фурды  был
лæппу  ныззад. Лæппуйы бафснайыны тыххæй Терчы фалемæ  бахызт  æмæ
бацыд иу æлдармæ.
    Æлдар Сатанайы хабар куы бамбæрста, уæд æм дзуры:
    -  Гъы, æфсæрмыгæнаг ус, куыд æмæ дын кæмæй райгуырд фырт,  дæ
мой Уырызмæг рагæй нырмæ хæсты куы ис, уæд?
    Сатана йæм дзуры:
    -  Уымæйты мæ мауал фæрс, фæлæ дын, гъа, мæнæ лæппу лæвар  æмæ
дын Хуыцауы хæлар уæд.
    Æлдар  цингæнгæ райста лæппуйы ‘мæ Сатана сæхимæ  ацыд.  Лæппу
рæзынтæ   байдыдта,  æмæ  куыд  хъомылдæр  кодта,  афтæ   фыдуагæй
фыдуагдæр кодта. Нæ цæуæг уагъта, нæ – донхæссæг. Æхста цыл фæттæ.
Адæм  æлдармæ  хъæстытæ кодтой лæппуйыл, ай нын циу зæгъгæ,  зæнæг
дын куынæ ис, уæд нæм ай цæй фыдбылызы гуырд æрбакодтай?
    Æлдар  цæ-иу басабыркодта, тагъд æй арвитдзынæн кæй  у,  уымæ,
зæгъгæ. Æлдар лæппуйы н’ арвыста, бахъомыл æй кодта ‘мæ йын дзуры:
«Дæхицæн  ус ракур». Фæлæ лæппу нæ бакуымдта, нырма дам мын  раджы
у. Иу бон куы уыд, уæд лæппу йæхицæн рæгъауы иу хорз бæх æрцахста.
Дыууадæс æмбалы йемæ акодта ‘мæ ‘рцыдысты нæртон адæммæ усгур.
    Дыууадæс æмбалæн бафæдзæхста:
    -  Куыддæр  Нарты  ‘фсæн дуары мидæг фæуон, афтæ-иу  уæхуыддæг
фæстæмæ аздæхут.
    Араст  ысты. Йæ бæх Гом æфсæн дуарыл нæ цыд, æмæ йе  ‘мбæлттæн
балæгъстæкодта, исчи цæ разæй куыд ацæуа. Сæ иу æм дзуры:
    - Уæдæ де ‘лдардзинад мæнæн радт.
    Лæппумæ  аипп  æркаст, бæх ныццæфтæкодта ‘мæ   дуарæн  мидæгæй
фæци.  Стæй  лæппуйыл  дыууадæс барæджы дуар рассыдтой,  æмæ  дуар
ныффидар. Хъæр ма цæм кодта, фæлæ уыдон афардæг ысты.
    Лæппумæ йæ бæх дзуры:
    - Де ‘мбæлтты ныууадз, фæлæ ды усгур рацыдтæ ‘мæ дæхæдæг агур.
    Лæппу  бæхыл  цæуынтæ  байдыдта ‘мæ  бæхы  рагъыл  афынæй  ис.
Уырызмæг,   Сослан  æмæ  Хæмыц  æрбацæйцыдысты,  Хызы  фидар   куы
басастой,  уæд  уый фæстæ. Лæппуйы куы федтой, уæд загътой:  «Хызы
фидар  басастам  уымæй нын хай, ай дæр та ахæсдзыстæм  æмæ  йæ  нæ
устытæн хæлайфагыл баивдзыстæм».
    Уæд цæм лæппуйы бæх дзуры:
    - Ма кæнут, ацы лæппуйæ пайда нæ фендзыстут.
    Уыдон ыл фæхъæркодтой.
    - Ма дзур, хæрæг, æнæ ахæсгæ йын хос нæй.
    Бæх   йæхи  бауыгъта,  лæппу  фехъал,  æмæ  цын  сæ  фæнд  куы
бамбæрста,  уæд  цæм фæлæбурдта ‘мæ се ‘ртæйы  дæр  иумæ  бабаста.
Бæхыл цæ ‘рцауыгъта ‘мæ цæ Нартыхъæуы уынгмæ фæласы.
    Лæппуйæн лæгъстæмæ фесты:
    - Кæдæм нæ ласыс, фæлтау нæ ам фæцæгъд.
    Лæппу цæм дзуры:
    - Нæ, уæ устыты размæ уæ ласын.
    Фæхудинаг  уыдзыстæм,  фæлтау  нæ  ам  амар  зæгъгæ   та   йын
фæлæхстæкодтой æмæ цæ гъеуæд ысуæгъдкодта ‘мæ цæ ауагъта.
    Стæй та бæх лæппумæ дзуры:
    -   Цæуылнæ  цæ  фæрсыс,  усгур  куы  цæуыс,  кæд   дын   исты
бацамониккой.
    Лæппу  цæ  бауырæдта,  бафарста цæ, кæд зонынц,  мыййаг,  ахæм
чызг.
    Уыдон ын бацамыдтой: «Денджызы сакъадахы цæры иу хъæздыг  лæг,
йæ ном Адыл æмæ уымæ хорз чызг ис, кæд дæ къухы бафта, уæд.»
    Лæппу араст ис Адылы агурæг. Денджызы былтыл фæцыд иу дзæвгар.
Нæма  бахæддзæ,  афтæ уым федта бæрзонд мæсыг. Уырдыгæй  хъарагъул
каст  æмæ куы федта, уæд бауад æмæ хъæздыг Адылæн, йæ усæн æмæ  йæ
чызгæн фехъусынкодта, дæлæ, зæгъы, иу барæг ахæм æрбацæуы, æмæ  йæ
бæхы  сæфтджытæй  цы  цъыфтæ хауынц, гъеуыдон  йæ  сæрты  халæттау
тæхынц.
    Адыл хъахъхъæнæгæн дзуры:
    -  Кæс  æмæ  кæд доны комкоммæ ‘рбацæуа, уæд нæ  дуар  уæйыджы
цонгæй ахгæндзыстæм, кæннод та дзы хынджылæгкæндзыстæм.
    Хъахъхъæнæг  ауад, кæсы ‘мæ лæппу йæ комкоммæ  доны  ‘рбахызт.
Хъарагъул фехъусынкодта ‘мæ гъеуæд сæ дуар ахгæдтой, уæйыджы  цонг
дзы  атъыстой.  Лæппу  ‘рхызт, йæ бæх бæхбæттæныл  бабаста,  йæхсы
дыдагъæй  дуарыл  бахæцыд, уæйыджы цонг æрбасаста,  чыззы  бынатмæ
бацыд æмæ чызгæн дæ бон хорз, ме взæр бинонтæ, зæгъгæ загъта.
    Чызг æм дзуры:
    - Æгас цу, Сатанайæн Сауногъайагæй чи райгуырд, уый.
    Ацы  ныхасыл лæппу фæтæргай, ныууагъта цæ ‘мæ фæстæмæ  аздæхт.
Чызг йæ фæдыл арвыста, фæстæмæ йæ ракæнут зæгъгæ.
    Раздæхтой йæ ‘мæ йæ чызг бафарста:
    - Цæмæн фæтæргай дæ?
    - Уæдæ мын уыцы уайдзæф цæмæн бакодтай?
    Чызг ын афтæ зæгъы:
    -  Уæдæ мæ ды де ‘взæр бинонтæ цæмæн ысхуыдтай? Фидауæггаг мын
радтай?  Æз дын уый уымæн загътон æмæ далæ денджызы сакъадахы  тар
сындзы ис иу сау рувас. Ды сурæг дæр дæхæдæг æмæ рындзылбадæг  дæр
дæхæдæг,  æмæ  йæ хъуамæ расурай. Уый куы ралидза  уырмæ,  уæд  та
фæстæмæ   сындзмæ  балидздзæн.  Ды  йæ  бæхыл  сур,  сындзытæ   дæ
тондзысты, рувас та уырмæ ралидздзæн, æрцахсдзынæ йæ, фæлæ йæ мама
амар.  Марын æй нæ хъæуы. Йæ дымæджы ис æртæ сызгъæрин æрдуйы.  Ды
цæ ‘ртон, сæ иу æрду мын сызгъæрин чыргъ фестдзæн мæ сыгъзæрин хил
æвæрынæн, иннæ ‘рду та мын – сызгъæрин рон, æртыггаг æрду та –  ды
æдылы  дæ  –  æмæ дын зондамонæг уыдзæн. Æнæ уый бакæнгæйæ  æз  де
‘взæр бинонтæ нæ уыдзынæн.
    Лæппу йæ коммæ бакаст. Ацыд сакъадахмæ. Йæ кæронæй уарийы хъæр
ыскодта,  ауад  æмæ  разæй рындзылбадæг фæцис. Рувас  ралыгъд  æмæ
хъæдмæ  раирвæзт.  Лæппуйы расурбасурæй сындзытæ ныттыдтой.  Рувас
уырмæ  ралыгъд, уырыл та йæ расурбасурæй бæхæн йæ сæфтджытæ  дурыл
ысхаудтой.  Лæппу  рувасы йæ фæстаг къахæй ацахста,  йæ  сызгъæрин
æртæ  ‘рдуйы  йын ралыгкодта, чызгмæ цæ схаста. Чызг иу  æрдуйæ  –
чыргъæд,  иннæмæй  та камари скодта, æртыккаг та  лæппуйæн  радта,
зондæн дын баххуыс уыдзæн зæгъгæ.
    Лæппу чыззы ракуырдта мидæгмойы ‘гъдауæй.
    Иу æхсæв куы уыдис, уæд лæппумæ Зондамонæгæрду дзуры:
    -  Рæсугъд  усимæ  хуыссын хорз у, фæлæ дæлæ  Ногъайы  лæппутæ
бирæйæ ‘рыскъæфмæ рацыдысты ‘мæ дзы ды иу фондзыссæдзы бæрц хъуамæ
уацайрæгтæ ракæнай.
    Лæппу  йæ  бæхыл  абадт æмæ иннæ ‘хсæвмæ  Ногъайы  быдырæй  иу
фондзыссæдз лæппуйы бæрц æрбакодта.
    Дыггаг æхсæв та йæм Æрду бадзырдта:
    - Цы лæппуты ‘рбакодтай, уыдонæн хъæуы фондзыссæдз усы.
    Лæппу  та бæхыл абадт æмæ ацыд æмæ та дыггаг æхсæв фондзыссæдз
чыззы  ‘рбатардта.  Хъазт цын ыскодта, хорз фæкафыдысты,  стæй  цæ
симдыл ныххæцынкодта. Симд куы фесты, уæд цын загъта:
    - Чи уæ кæуыл ныххæцыд, уыдон – мой æмæ ус, - афтæмæй цæ Адылы
алыварс  æрцæрынкодта, фондзыссæдз хæдзары цын сарæзта.  Лæппу  та
ацард  иукъорд  бонты,  афтæмæй та  йæм  иу  æхсæв  Зондамонæгæрду
бадзырдта:
    -  Нарт  Хызы фидары дзаума уардзысты. Раззаг бары хай   Нарты
Сырдонмæ  цæуы. Сырдон æвдисæн амондзæн иу зæронд усы.  Сырдон  æй
фæндагыл иу къудзийы бын бабадынкодта. Уыцы ус уым  сыдæй мæлы. Ды
йын демæ хæринаг æмæ дзаума ахæсс. Усы дæхиздыгæй фæкæн, бафсад æй
æмæ  йыл дзаума скæнынкæн. Стæй дын зæгъдзæн: «Ацы хорздзинад  дын
цæмæй  бафиддзынæн?» Ды йын-иу зæгъ: «Куы мын  æй  фидай,  уæд  дæ
къухы  ис.  Нарт  Хызы  фидары фос æмæ дзаума  уардзысты  ‘мæ  дæу
фæрсдзысты фыдздзаг хай кæуыл æмбæлы зæгъгæ ‘мæ-иу гъеуæд ды зæгъ:
«Денджызы сакъадахы цæрæг хъæздыг Адылы сиахс цæры, Хызы фидар уый
басаста æмæ фыдздзаг хай уымæн æмбæлы.»
    Ус ын уый йе ‘вджид бакодта:
    Сырдон мæ ам гъеуый тыххæй ысбадынкодта æмæ мæ сыдæй мары.  Ды
ма  мæ  хæринагæй æмæ дарæсæй æфсадгæ уæддæр бакодтай, æмæ  æз  дæ
коммæ бакæсдзынæн.
    Æмæ лæппу ацыд.
    Нарты  фæсивæд  Хызы  фидарæй  цы  дзаума  ‘мæ  фос  æрхастой,
гъеуыдоныл уарыны фæнд ыскодтой æмæ цæ алчи дæр фæйнæ ныхасы кæны.
Стæй сын Сырдон бацамыдта:
    - Далæ гъеуым къудзийы бын иу ус бады ‘мæ уын гъеуый зæгъдзæн,
кæуыл уæ цы хай æмбæлы, уый.
    Фæсивæд  æм  лæгтæ  арвыстой, бафарстой йæ.  Ус  цæм  арвыста:
«Æппæты  раззагдæр хай цæуы хъæздыг Адылы сиахсмæ,  дыууæ  хайы  –
Сырдонмæ, чи цæ баззайа, гъеуыдон та æмхуызонæй байуарут.
    Æрцыдысты ‘мæ фехъусынкодтой Нæртон адæмæн. Афтæ бакодтой.
    Лæппумæ арвыстой, загътой йын:
    -  Нарт Хызы фидарæй цы фос æмæ дзаума рахастой, уыдон уарынц.
Хуыздæр хай дæумæ цæуы. Æрвитынц дæм, куыд æрцæуай æмæ дæ хай куыд
айсай.
    Лæппу цæ хорз федта ‘мæ цæ арвыста фæцæуын мæхæдæг дæр зæгъгæ.
    Зондамонæгæрду йæм дзуры:
    -  Цæуыс,  фæлæ иу дыууадæс барæджы демæ акæн æмæ цæм дæрддзæф
æрынцай.  Уырдыгæй цæм барвит, Сырдоны зæгъ уæрмы куыд  баныгæнат,
æмæ  цалынмæ  мæн ахицæнкæнат, уæдмæ йæ уым куыд фæдарат.  Сырдоны
куы  бааууонкæной, уæд Хызы фидарæй цы бирæ хæзна рахастой,  уыдон
иууылдæр уым уыдзысты. Ды-иу райс чырыны къуыдыр. Зæгъ цын-иу: «Ай
мæ фыййæуттæн кæрдзынæвæрæн.» Ноджы гæрз бæндæн, æрчъиаджы султъы,
гам худ æмæ гæбæр байраг. Фæлæ ‘ндæр мацы баком æмæ-иу рацу.
    Лæппу  афтæ бакодта. Сырдоны уæрмæй систой æмæ йын дæдтынц  йæ
дыууæ  хайы.  Уый ма ракъахбакъах фæкодта, æмæ лæппу  кæй  ахаста,
гъеуыдонæй дзы куы ницыуал баззад, уæд фæтæргай æмæ цын загъта:
    -  Чи  дзы  уыдис, уыдон, Сатанайæн Сауногъайагæй чи райгуырд,
уыцы   дзæгъæлзад   ахаста,  æз  ныр  иннæтæй  цы   кæнын?   Сымах
фæрæдыдыстут. Хорзæй дзы цы уыд, уыдон уымæ ауагътат.
    Гъеуæд  Уырызмæг, Хæмыц æмæ Сослан æрæмысыдысты, чи цæ сбаста,
уыцы  лæппуйы, уæдæ уый уыййæддæмæ ничи уыдзæн зæгъгæ –  нæхуыддæг
ын  куы бацамыдтам хъæздыг Адылы чыззы дæр. Афтæмæй се ‘ртæ дæр сæ
бæхтыл ысбадтысты ‘мæ йæм ацыдысты.
    Уазæгдонмæ бацыдысты. Сослан лæууы, аннетæ бадынц.  Лæппу  цæм
рацыд,  æгас  цæуат-тæ  акодтой, стæй  ныхас  æрæфтыдтой,  къахынц
лæппуйы, цымæ, зæгъынц, иу лæг дыууæ лæгæн батыхкæндзæн?
    Загъта цын:
    - Чи – о, чи та – нæ.
    Стæй цын уæд лæппу радзырдта:
    -  О,  мæнæ ‘ртæ хорз лæджы, æз сымах хуызæн домбай æртæ лæджы
иумæ бабастон, дыууæ нæ, фæлæ.
    Стæй гъеуæд Сослан йæ хъæбысы ныккодта лæппуйы ‘мæ йын загъта:
    - Ды ме ‘фсымæр дæ, уалæ уæллаг зæронд лæг – Уырызмæг – нæ фыд
у,  йæ  дæлейы  –  Хæмыц! Уый та нæ фыдыфсымæр  у.  Кæй  ысбастай,
гъеуыдон  дæр  мах ыстæм. Ныр цом нæхимæ ‘мæ иумæ  цæрæм,  хъæздыг
Адылæн дæр йæ ирæд бафиддзыстæм.
    Лæппу йын дзуры:
    -   Адылæн  йæ  ирæд  фыст  у,  сæдæ  хæдзары  йын   æд   адæм
ралæваркодтон.
    Йæ   усы  ракодта,  æрцард  Нартыхъæуы,  æнæхъæн  мæй  куывдтæ
фæкодтой æмæ уым цæргæйæ баззадысты.
    
    ХÆМЫЦЫ ФЫРТ ЧЫСЫЛ БАТЫРАДЗЫ КАДÆГ
    Нарты Бурæфæрныгæн авд лæппуйы уыди. Иу бон куы уыди, уæд  фат
æмæ ‘рдынæй хъазыдысты мæ цæм дæлæсыхæй иу лæппу ссыди, йæ цæстытæ
сасиры йас, æмæ цын загъта:
    - Уæ хорзæх мæ уæд, æмæ мæнæн дæр иу æхсты бар ауадзут æмæ уын
изæрмæ уæ фæттæ хæсдзынæн.
    Стæй цын цæ ‘мбисбонмæ фæхаста. Æмæ сæ кæстæр æфсымæр чи уыди,
уый загъта йæ хистæр æфсымæрæн:
    -  Ай  тæригъæд  уæ  цæмæн хъæуы? Иу  æхсты  бар  ын  ауадзут.
Йæхицæн, мæгуыр, цинкæндзæни.
    Æрæвæрдтой  йын сæ худтæ авд æфсымæры ‘мæ цæ бахста ‘мæ цæ  иу
æхстæй  ныппырхкодта. Æмæ цын ыстæй уыйфæстæ ‘ндæр  дарæсы  мыггаг
ницыуал  ныууагъта  авд æфсымæрæн. Стæй цын  ноджы  се  ‘рдынбæстæ
‘рывæрынкодта ‘мæ цын уыдон дæр ныппырхкодта.
    Æмæ  цын  ахæм митæ куы фæкодта Бурæфæрныджы фырттæн,  уæд  сæ
хæдзармæ цæуын нал уæндыдысты нæ фыд нæ амардзæн зæгъгæ.
    Стæй  йыл аивæй ныххæцыдысты ‘мæ йæ сæ фыд Бурæфæрныджы  размæ
баластой æмæ йын загътой:
    - Ай нæм абон дæлæсыхæй ыссыди ‘мæ нæ афтæ ныппырхкодта.
    -  Æ, куыдзы хъыбыл! Ды кæд уыйас лæг рацыдтæ, уæд дын дæ  фыд
Хæмыцы  нæ дыууæ Челæсхан ку’ амардтам. Æмæ йæ кард уæлæ Челæхсаны
фарсыл ку’ и. Уæд уый туг райс. Фæлæ дæ адон та цы хъыгдарынц?
    Лæппу  уыцы  дзырдыл фæстæмæ раздæхт æмæ йæ  хæдзармæ  ‘рцыди.
Æфсæн фыййаг артыл ыссырхкодта ‘мæ йæ мады йæ быны ракодта ‘мæ йын
загъта:
    -  Мæ  фыд Хæмыцы мын чи амардта, уый мын зæгъ, æндæра дын  дæ
дзидзитæ судзын.
    Йæ мад ын загъта:
    -  Фыдæбон  йæ бацамонæгæн уæд! Нарты Бурæфæрныг æмæ  Челæсхан
дын æй амардтой.
    - Уæдæ йæ кард дæр æцæг уыдонмæ и?
    Челæсханы фарсыл ис ын загъта йæ мад.
    Стæй ысуагъта йæ бынæй йæ мады ‘мæ йын загъта:
    - Уæдæ мæ фыдæн æппын гæрзтæ, йе бæх ницы баззади?
    Уый йын загъта:
    -  Куыд  нæ  йын баззади! Дæлæ йæ бæх ныггæнды æфсæн æрттигътæ
хæры  ‘мæ кæд разæй бацæуай, уæд дæ дæндагæй хæрдзæн, кæд æмæ  йæм
фæстейы бацæуай, уæд та дæ зæвæтæй мардзæни.
    Стæй йæм ныццыд æмæ бæхæй фаджысы ницыуал зынди ‘мæ йæм бæх йæ
хъустæ  куыд  фæгæмæлкодта ‘мæ йæ хæрынмæ куыд хъавыди,  афтæ  йын
Батырадз  йæ  дыууæ  хъусыл  фæхæцыд æмæ  йæ  ныггæндæй  фелвæста.
Арыхъхъаг  сапонæй  йæ  цынадта. Йæ  фыд  Хæмыцы  болат  саргъ  ыл
сæвæрдта  ‘æхтонгæй  сæлвæста. Йæ гæрзтæ райста.  Абадти  йыл  æмæ
Бурæфæрныджы дуармæ ссыди ‘мæ йын загъта:
    -  Æз  дын  лæгæн нæ бæззын, д’ авд лæппуйы къубæлттæ  дын  иу
къуындзихыл  куынæ  ныллыгкæнон.  Йæууыл  нæмыгыл  дын  сæ  къæхтæ
дурæфхæрд цы чындзытæн кæны, уыдон дын каконсындзыл куынæ бакæнон.
    Стæй уырдыгæй ацыд æмæ Хызыфидармæ ссыди. Уым Челæсхан йæ бæхы
донмæ   ‘рцæйласта,  Хæмыцы  кард  йæ  фарсыл.  Æмæ  доныбыл   куы
баиуысты, уæд æм Батырадз бадзырдта:
    - Дæ бон хорз, Челæсхан!
    Челæсхан дæр ын загъта:
    - Хорз цæрай, æгас цæуай, хорз уазæг!
    Стæй йын Батырадз загъта:
    - Дæ кард ма мын фенынкæн. Ахæм кард нырма никуы федтон.
    Челæсхан  дæр дын æй ысласта. Æмæ ‘ркасти Батырадз кардмæ  ‘мæ
йын загъта Челæсхан:
    - Куыдзысæртæ куы бахæрид – Хæмыцы дæндагыл мын фехæлд.
    Стæй йын Батырадз загъта:
    - Хорз кард у, фæлæ уæм хур кæцæй ыскæсы?
    Челæсхан ын æй бацамыдта. Стæй та йын загъта Батырадз:
    - Уæдæ уæм ныгуылгæ та чердыгæй кæны?
    Челæсхан  хурныгуылæнырдæм  ку’ азылди,  уæд  ын  Батырадз  йæ
бæрзæй ныцъцъыкласта ‘мæ йæ сæр атылди.
    Æмæ   Батырадз   йæ  фыд  Хæмыцы  кард  æмæ   Челæсханы   бæхы
рафардæгкодта ‘мæ Бурæфæрныгмæ ‘рцыд  æмæ йын й’ авд лæппуйы сæртæ
иу   къуындзихыл  ацъыкласта.   Стæй  Бурæфæрныджы  усы   къухдзæг
ыскодта,  йæ  чындзыты та – кæройнæгтæ  ‘мæ цæ  каконсындзы  найыл
сифтыгъта ‘мæ цыл най бакодта.
    Уыйфæстæ йæ хæдзармæ рацыди.
    Райсомы сыстад æмæ Нартæн загъта:
    - Мæ фыды туг мын цæуылнæ фидут?
    Уыдон ын загътой:
    - Уæ, не ‘лдар! Дæ дзых – нæ тæрхон.
    -  Уæдæ  кæд  мæ  дзых  уæ тæрхон у, уæд мын  йæхсыхъæдбæласæй
аххæрджытæ ‘рбаласут.
    Стæй  ацыдысты  Нарты  фæсивæд  æмæ  йæхсхъæдытала  дæр  никуы
ссардтой, афтæмæй фæстæмæ ‘рцыдысты.
    Стæй та цæм ноджы ссыди Батырадз æмæ та цын загъта:
    - Уæ, куиты Нарт! Мæ фыды туг мын ценнæ фидут?
    Уыдон та йын загътой:
    - Дæ дзых – нæ тæрхон, не ‘лдар!
    -  Уæдæ  мæ  фыды  басмахъ уæлæуыл базади ‘мæ мын  æй  хуысар-
хъуымацы сыгъдонæй бай  дзагкæнут.
    Уыдон  дын ласын байдыдтой сæ устыты ‘мæ чыззыты куырæттæ  ‘мæ
хæдæттæ  ‘мæ  цæ  Уæлкъуыппы бæрзондмæ схастой  æмæ  цыл  уым  арт
бафтыдтой.
    Уæд Батырадз дæллаг коммæ ныддодойкодта ‘мæ загъта:
    -  Додой  мын дæ къона кæны, афæдзæй афæдзмæ цы дымгæ ис,  уый
ныр куы нæ ракæнай!
    Уæд  цыл  ахæм  дымгæ  скодта ‘мæ бæстылæмбисонд  æмæ  цын  сæ
куырæттæ ‘мæ хæдæтты сыгъдæттæ ныххæлиукодта.
    Нарт  дын  æрдиаггæнгæ, уæнтæгуыбыр æмæ  сæркъулæй  æрцыдысты.
Стæй цæм изæры Батырадз рацыди ‘мæ цын загъта:
    -  Æз  уын лæг нæ дæн, æз уын райсом сахатæй дыууадæс  уæныгыл
ыстыр хъумбара куы нæ ‘рбаласон æмæ уæм æй уæлæхъæуæй ма ‘рцаразон
– йе мбæлæггаг уæ сыхгай куыд хæсса, йе схъиуæггаг та – хæдзаргай.
    Стæй  й’ авд сау лæгыл фæхъæркодта ‘мæ сахармæ афардæг  и  ‘мæ
уырдыгæй ыстыр хъумбара ‘рбаласта ‘мæ быдырты рынцади.
    Нарты  Сырдон  йæ боцъотæ ‘руагъта ‘мæ йыл йæхи  амбæлæгкодта.
Куы йæм бацыди, уæд ын Батырадз загъта:
    - Æгас цæуай, зæронд лæг!
    Стæй йæ бафарста кæдæм цæуыс зæгъгæ.
    -  Кæдæм  цæуын, кæ? – загъта Сырдон. – Иу æрдхорд  мын  уыдис
Хæмыц зæгъгæ ‘мæ мын уымæн баззади иу æнахъом лæппу ‘мæ мын йæ сæр
фесæфта кæмдæр æмæ уый агурæг цæуын.
    Уæд ын Батырадз загъта:
    - Уæдæ уый æз куы дæн.
    Сырдон ыл бирæ гæды цинтæ фæкодта ‘мæ йын загъта:
    - Уæ, Батырадз, дæ фыды дын чи амардта, уый æз куы зонын.
    Батырадз ын загъта:
    - Нарт.
    - Кæд æй Нарт амардтой, уæддæр уыдон аххос уыйас нæ уыди. Уæлæ
Сайнæджы фидары зæдтæ ‘мæ дауджытæ – дæ фыд Хæмыцы марæг. Уыдон æй
федыхкодтой æмæ йæ радтой Нарты къухы.
    Уæд дын Батырадз й’ авд саулæгæн хъумбара сифтындзынкодта.  Йæ
хъандзал кард йе ‘фцæгыл æртыхта, афтæмæй хъумбарайы ныббырыд  æмæ
йæхи   Сайнæджы  фидармæ  фехсынкодта.  Уым  зæдтæ  ‘мæ  дауджытыл
ралæууыд  æмæ  цæ кæй маргæ акодта, кæмæн йæ сæр, кæмæн  йæ  къух,
кæмæн йæ къах асаста.
    Уæд  дын уыцы зæдтæ ‘мæ дауджытæ Хуыцаумæ хъæстмæ ссыдысты ‘мæ
йын загътой:
    -  Фæцагъта  нæ  ‘мæ дæ курæм æмæ йæ мæлæт цæмæй  у,  уый  нын
бацамон.
    Хуыцау цын загъта:
    - Уымæн йæ иу сæрыфахс æрхуыйæ у ‘мæ йын уый куы стæвд уа, æмæ
йæм уый куы ныхъхъара, уæд уымæй у йæ мæлæт, æндæр ницæмæй. Ныр æй
сымах  æнæдон  бæстæм асайут æмæ дзы уым хæст  ракъахут.  Æмæ  æз,
афæдзæй  афæдзмæ цы хур кæсы, уый иу бон фæкæсынкæндзынæн  æмæ  йæ
сæрыфахс  ыстæвд уыдзæни ‘мæ уымæй у йæ мæлæт.
    Стæй  та  æнæдон быдырмæ асайдтой Батырадзы зæдтæ ‘мæ дауджытæ
‘мæ  дзы  хæст  ракъахтой.  Уæд Хуыцау  дæр  дунейы  ‘мбисонд  хур
ныккæсынкодта  ‘мæ Батырадзæн йæ æрхуысæрыфахс ысзынг  и,  афтæмæй
ницыуал  фæрæзта ‘мæ амарди. Уæд дын зæдтæ ‘мæ дауджытæ   фырцинæй
фæтахтысты  алырдæм. Æмæ-иу Батырадзы сæрты чи атахти,  уый-иу  йæ
уæлæ ‘рхауди ‘мæ афтæмæй ноджы бирæ фæцагъта.
    Уæд  та  дын  дыггаг хатт Хуыцаумæ хъæстмæ  ссыдысты  ‘мæ  йын
загътой:
    - Йе ‘гас нын уый нæ ракодта, ныр нын йæ мард цы кæны.
    Стæй  цын  Хуыцау тых радта, цæмæй цæ Батырадзы  мард  мацыуал
хъыгдара ‘мæ цын загъта:
    - Ацæут æмæ йæ Сопиайы зæппадзы баныгæнут.
    Æрцыдысты  зæдтæ ‘мæ дауджытæ ‘мæ йæ ахастой  æмæ  йæ  Сопиайы
зæппадзмæ  ныххастой æмæ цын уым дæр та дуары  тарвазмæ  йæ  дыууæ
къахы сæвæрдта ‘мæ цын мидæмæ нал куымдта.
    Зæдтæ  ‘мæ  дауджытæ  та  Хуыцаумæ хъæстмæ  сыдысты   ‘мæ  йын
загътой:
    - Уырдæм дæр та нын куы нæ уал комы, уæд ын цы кæнæм?
    Хуыцау цын загъта:
    -  Ацæут,  æмæ  марды фæлдисинагæй адæм фыдздзаг  Хуыцауы  ном
цæмæй ыссарой, уый-иу уый уæд мæрдты ‘мæ уын бакомдзæни.
    Ацыдысты  ‘мæ  йæ  Сопиайы  зæппадзмæ  бахастой  æмæ  йæ   уым
баныгæдтой.
    Ныр  адæмæппæт  марды  фæлдисинагæй разæй  Хуыцауы  ном  цæмæй
ыссарынц, уый Батырадзы хай у.
    
    НАРТЫ УЫРЫЗМÆДЖЫ КАДÆГ 
    Нартыл  фыддуг,  фыдаз ыскодта ‘мæ ‘ддæмæ  рацæуынæн  дæр  нал
уыдысты. Иу бон куы уыди, уæд ма йæ сæрæн чи уыд, уыдонæй  чидæртæ
ныхасмæ рацыдысты ‘мæ сæ мæллæгæй ныхасы бафтыдтытæкодтой.
    Нарты  Уырызмæг дæр Ныхасы дурын бандоныл йæ дынджыр  кæрц  йæ
уæлæ, афтæмæй бадти. Уæд кæцæйдæр иу гатдза ‘рбалæууыди ‘мæ ныхасы
‘фтыдæй  чи  лæууыди, уыдонæй куы кæй уæлæ агæпкæны, кæмæн  та  йæ
рихийы  фарс астæры. Гæды Сырдон дæр кæцæйдæр фæзынди  ‘мæ  куыдзы
адæмы уæлæ рахизбахизгæнгæ куы федта, уæд нырдиагкодта ‘мæ загъта:
    -  О  Нартæ, Нартæ! Уый бæсты  куы фесæфат, уæд хуыздæр у,  цы
бахæрат æмæ цы баназат, уый уæм нал и. Нартæн сæ гæлхуыртæ фæстейы
баззадысты  ‘мæ  цын  гатдза сæ рихитæ стæры.  Ахæм  лæг  уæм  куы
разынид, æмæ сымах чи бафсадид!
    Зæронд   Уырызмæг  æй куы фехъуыста, уæд мæстыгомауæй  сыстади
‘мæ  йæ  хæдзармæ бацыди. Афтæмæй йæ сызгъæринкъæлæтджын  бандоныл
мæстыбадт æркодта ‘мæ йæ быны ныссаст и.
    Йæ ус Сатана йæм федзæхти ‘мæ йын загъта:
    - Цы та кæныс, нæ зæронд хæйрæг, цæуыл та мæсты дæ?
    Уæд ын зæронд Уырызмæг загъта:
    -  Æмæ  куыд  нæ  уон мæсты, дæ мæрдтыстæн,  гатдзайы  хъæвдын
Сырдон  мæ  мæстæймары. Ныхасы афтæ дзырдта: «Нартæ,  фесæфтыстут,
æвзæр  гæлхуыртæ,  фæстейы баззадыстут æмæ уын  гатдза  уæ  рихитæ
стæры. Сымахмæ ахæм лæг куы разынид, æмæ ма сымах чи бафсадид.»
    Сатана йын загъта:
    -  Уыууыл  мамæстыкæн. Нартæ мын сæ кувæггæгтæй кæй  фæхастой,
уыдонæй  мæм  авд  авды ‘сгуытæ ис, авд авды уæлибыхтæ,  авд  авды
ронджыдзæгтæ.
    Уæд Уырызмæг рацыд æмæ Нартыл фидиуæгæн ныхъхъæркæнынкодта: «О
Нартæ!  Уырызмæг уæ хоны ‘мæ, йæ къахыл цæуынхъом чи у, уый  цæугæ
‘ркæнæд, фазыл бырынхъом чи у, уый та йæ фазыл æрбырæд.»
    Ацы  уацхъуыд  куы фехъуыстой, уæд Нартæ иннæ бон æрæмбырдысты
Уырызмæгмæ. Уый цæ хæрд æмæ нозтыл æрбадынкодта. Иу фондз боны цын
куы фæминаскæнынкодта, уæд Уырызмæг дзуры фæсивæдмæ:
    -  Иучысыл  æддæмæ  ку' акæсин, лæппутæ, кæд Нартыхъæуыл  исчи
‘рбадт. Уæддæр мæ цæст иучысыл ку’ адарин.
    Уæд ын Сатана загъта:
    - Де ‘мбырд цæмæн халыс, зæронд лæг? Æддæмæ цæмæн цæуыс?
    Фæлæ уый уæддæр нæ бакуымдта ‘мæ загъта:
    - Мæ цыбыр топп мæ к’ уаид.
    Æмæ  сыстади,  йæ даргъ кæрц йæ уæлæ ‘рбакодта ‘мæ,  йæ  цыбыр
топп йæ къухы, афтæмæй æддæмæ рацыди ‘мæ фæсивæдæн загъта:
    - Ме ‘рбаздæхынмæ уæ бадт ма фехалут, æз æддæмæ акæсон.
    Уырызмæг ацыди ‘мæ цагъды уæлæ ‘рбадти, афтæмæй йæ кæсæнцæстæй
алырдæм хъахъхъæдта.
    Уыцы  афон  æм  цæргæс уæлейæ йæхи рауагъта ‘мæ дзы  йæ  ныхтæ
ныссагъта.  Систа йæ ‘мæ йæ хæссын байдыдта ‘мæ  йæ  Сау  денджызы
астæу  сау  дурыл  æрæвæрдта.  Уырызмæг  алырдæм  хъахъхъæны   ‘мæ
сагъæскæны:  ныр  цы  кæнон, куыд кæнон  зæгъгæ,  цы  фыдæбон  мыл
æрцыди!
    Уæд  дуры бынæй чысыл рухс ысзынди. Уый куы федта, уæд æм йæхи
ауадзын ысфæндкодта ‘мæ скуывта Хуыцаумæ:
    -  Хуыцауты Хуыцау, мæ Хуыцау! Кæд мæ истæмæн ыскодтай, уæд мæ
ацы донæн ма фæласынкæн.
    Афтæмæй  дуры бынмæ йæхи ауагъта ‘мæ иу хæдзары цурмæ  ‘рцыди.
Хæдзары   къæсæрмæ  куыд  баввахс  и,  афтæ  –  уазæг  нæ   уадзут
хæдзаронтæ, зæгъгæ загъта.
    Уым  уыдысты иу ус æмæ лæппу. Ус, уазæг Хуыцауы уазæг у зæгъгæ
фæкодта,  -  уазæг куыд нæ уадзæм? Æмæ йæ мидæмæ бакодта.  Иучысыл
фæстæдæр  – уазæг æрцыди, лæппутæ – зæгъгæ загъта ус æмæ  уайтагъд
хæдзар лæппутæй æрбайдзаг и.
    Уæд цын ус загъта:
    -  Лæппутæ,  уазæгæн кусарткæнын хъæуы, ацæут  æмæ  бурæнæлфыс
æрбаласут!
    Ацыдысты  ‘мæ бурæнæлфыс æрбаластой, аргæвстой йæ,  ацæттæ  йæ
кодтой,  афтæмæй  йæ  ‘гасæй аджы цæвæрдтой. Куы  сфыхти,  уæд  æй
Уырызмæджы  раз фынгыл æрæвæрдтой æгасæй дæр, ‘сгуы та хæйттæн  сæ
быны бакодтой.
    Нартæн  се гъдау хъамайы фындзæй кувын уыди. Афтæмæй  Уырызмæг
хъамайы фындзæй систа. Скуывта, æмæ куывд куы фæци, уæд æй лæппумæ
бадардта.  Лæппу  йæм  хъазгæ  ‘рбазгъордта.  Афтæмæй   йæхи   нал
бауырæдта  ‘мæ  хъамайы фындзыл йæ зæрдæсæр бакъуырдта  ‘мæ  лæппу
амарди.
    Уый  ку’  амарди,  уæд  Уырызмæг  æгасæй  та  уыууыл  байдыдта
хъыгкæнын æмæ хæргæ дæр нал кодта ‘мæ дзургæ дæр.
    Уæд ын ус зæгъы:
    - Цæуылнæ уал хæрыс исты, хорз лæг? Лæппу кæй амарди, уый ницы
кæны  – хуыцау æй ацы сахатмæ ‘рхаста. Фæрæз ын нал ис. Фæлæ  исты
ахæр.
    Уæд  ма  ‘нæбары чысыл цыдæртæ ахордта. Стæй сыстади  ‘мæ  цын
хæрзæхсæв загъта.
    Ус дæр сыстад æмæ йын загъта:
    - Ахсæв ам лæу, хорз уазæг. Стæй райсом ацæудзынæ.
    Æмæ  та йæ нæ рауагъта. Уат ын бакодта ‘мæ йæ ныххуыссынкодта.
Лæппуйы та æхсæв уаты цæвæрдтой.
    Райсомы  куы сбон и, уæд та Уырызмæг дуры сæрмæ ссыди ‘мæ  уым
ысбадти. Æмæ та кæцæйдæр уыцы цæргæс фæзынди ‘мæ та йæхи рауагъта.
Уырызмæджы  йæ  ныхтæ ныссагъта, афтæмæй йæ ахаста ‘мæ  йæ  цагъды
сæрæй ц’ афон рахаста, иннæ уыцы афон та йæ уым æрæвæрдта.
    Доны  бын  чи цард, Уырызмæг кæмæ ныдздзыди, уыдон Донбеттыртæ
уыдысты,  йæ  ус Сатанайы цæгат. Цы лæппуйы амардта, уый  та  йæхи
лæппу уыди. Сатана йæ цæгаты куы уыд, уæд æй уым ныййардта ‘мæ  йæ
уым ныууагъта, Уырызмæг ын æй куыд нæ зыдтаид, афтæ.
    Цæргæс  æй  цагъды сæрыл куы ‘рывæрдта, уæд йæ хæдзармæ  бацыд
æмæ æмбырды уæлейы ‘рбадти ‘мæ цын зæгъы:
    - Лæппутæ, рагон æмбисонд уын зæгъон, æви æрыгон?
    Уыдон ын загътой:
    -  Рагон  æмбисæндтæ ма фехъуыстам, фæлæ нын  æрыгон  æмбисонд
ракæн.
    Уæд  цын  радзырдта,  цагъды сæрыл куыд  æрбадт,  уырдыгæй  йæ
цæргæс  куыд  ахаста  ‘мæ  йæ  Сау денджызы  сау  дуры  уæлæ  куыд
æрæвæрдта, уым дуры бынæй доны бынмæ куыд ныдздзыди, хæдзармæ куыд
бацыди, кусарт ын куыд акодтой, кусарт ын йæ разы куыд æрæвæрдтой,
хъамайы фындзæй ысгуы куыд систа, куы скуывта, уæд æм лæппу хъазгæ
куыд  æрбауад,  йæхи  хъамайы фындзыл  куыд  бакъуырдта  ‘мæ  куыд
амарди,  æхсæв  уым куыд фæци, райсом та дуры сæрмæ  фæстæмæ  куыд
ыссыди,  уырдыгæй  та йæ цæргæс куыд систа ‘мæ йæ  фæстæмæ  цагъды
сæрыл куыд æрæвæрдта, уыдон цын иууылдæр радзырдта лыстæггай.
    Уæд Сатана йæхи ныттыдта ‘мæ ныррæдывта:
    - Зæронд хæйрæг! Мæ сусæг æвæрæнмæ дæр та мын бахæддзæ дæ.
    Фæлæ ма йын цы хос уыди!
    Адæттæ куы фесты, уæд Уырызмæг фæсивæдмæ фæдзырдта:
    -  Лæппутæ!  Кæмæ  цы  бахæддзæ, уый йын  хæлар  уæд  йæ  мады
‘хсырау. Ныр уæ хæдзæрттæм цæугæут.
    Афтæмæй адæм сæ хæдзæрттæм фæцыдысты.
    
    Уырызмæг  кæй амардта, уый иу къорд боны ингæны куы фæци,  уæд
хъынцъымкæнын байдыдта:
    - Нартыл фыддуг, фыдаз ыскодта, афтæмæй мæ фыд Уырызмæгæн ницы
ахъаз фæдæн, ницы фос ын фæкæнынкодтон.
    Æмæ мæрдты хицау Барастырмæ бацыди ‘мæ йын ныллæхстæкодта:
    - Уæлæмæ мæ ауадз, мæ фыд Уырызмæгæн исты фос фæкæнынкæнон.
    Фæлæ йæ уый нæ уагъта, афтæ йын зæгъы:
    - Дæу ку’ ауадзон, уæд мæрдтæ иууылдæр дæ фæдыл ацæудзысты.
    Уыууыл ын лæппу загъта:
    - Мæ фæдыл цæмæй ма рацæуой, уымæн æз хос ыссардзынæн мæхæдæг.
    Стæй йæ фараст боны ‘мгъуыдмæ ауагъта.
    Лæппу баздæхт, афтæмæй йæ бæхæн цæфхæдтæ фисынмæ ныссагъта ‘мæ
рацыди.  Дуаргæс,  Барастырæй йæм  дзырд  ис,  уый  зыдта  ‘мæ  йæ
ауагъта. Уæд мæрдтæ дæр рарастысты ‘мæ дуаргæсмæ бацыдысты ‘мæ йын
загътой:
    - Мах дæр ауадз йæ фæдыл.
    Уый цын загъта:
    -  Уый куы никæдæм ацыди, æркæсут ын мæнæ йæ фæдмæ дæр, æддæмæ
цæуыны фæд у, мыййаг?
    Уыдон  æркастысты  ‘мæ фæд фæстæмæ кæй уыди,  уый  федтой  æмæ
сæхæдæг дæр аздæхтысты фæстæмæ.
    Лæппу дын рацыди уырдыгæй æмæ Нарты Уырызмæджы дуармæ балæууыд
æмæ йæм бадзырдта:
    - О Нарты Уырызмæг! Æддæмæ мæм ракæс!
    Уырызмæг уый куы фехъуыста, уæд загъта:
    - Уый цавæр у, цæй хъæр у? Айхуызæн дуджы дардæй чи ‘рцыди?
    Уæд  æм  ракаст  æмæ  чысыл  лæппу иу  чысыл  бæхыл  бады  ‘мæ
Уырызмæгæн афтæ зæгъы:
    - Демæ мын хæтæны ‘нæфæцæугæ нæй.
    Уырызмæг ын загъта:
    -  Ау,  куыдзы хъыбыл, дæ бæх тæрхъусы йасы йæддæмæ куы нæ  у,
дæхæдæг  та  саргъыгоппы  йас, уæд ды мемæ  кæдæм  фæцæудзынæ!  Мæ
зæронды бон мæ куыд хынджылæгкæныс, худинаг дын нæу?
    Æмæ фæмæсты и. Фæлæ йын лæппу сабырæй афтæ зæгъы:
    -  Æппын  дæ  нæ ныууадздзынæн, Уырызмæг, искæдæм  мæ  куы  нæ
фæкæнай, уæд.
    Афтæмæй  дын быдыры астæу Æмхицхæрæн Бæрæгбæрц зæгъгæ,  уырдæм
иннæ  бон  сихормæ куыд бацæуой, ахæм æмгъуыд ыскодтой. Æмæ  Чысыл
барæг фæстæмæ аздæхти.
    Уырызмæг  та  йæ  ус Сатанамæ бацыди ‘мæ йын  радзырдта,  уыцы
лæппу йæ хæтæны кæй кæны йемæ. Æмæ йæ кæй нæ фæнды уый дæр.
    Уæд ын Сатана загъта:
    -  Ма  тæрс, нæ зæронд лæг. Æз дын, цæмæй мауал ацæуат,  уымæн
unq ыскæндзынæн.
    Йæхæдæг мæсыджы сæрмæ ‘ртæ мыдамæсты ‘мæ ронджы дурынимæ суади
‘мæ уырдыгæй ныккуывта:
    -  Хуыцауты  хуыцау, мæ хуыцау! Кæд мæ истæмæн  ыскодтай,  уæд
ахсæв æнусы цъитийы мит æруарæд!
    Афтæмæй дын – гъæйда-мит уарын байдыдта ‘хсæвæй бонмæ  'мæ  ма
мæсыджы цъупп чысыл зынди, афтæ ‘руарыди.
    Райсом   Уырызмæг  куы  ракасти, уæд йæ  зæрдæ  бадзæбæх,  нал
ацæудзынæн зæгъгæ. Æмæ æцæг нал ацыди.
    Уырызмæг  се  ‘мгъуыдафон æмгъуыд бынатмæ куы  не  рцыди,  уæд
лæппу  уырдыгæй  рацыд  æмæ  та  Уырызмæджы  дуармæ  балæууыд  æмæ
бахъæркодта ‘мæ йæм Уырызмæг рацыди.
    Уæд ын лæппу загъта:
    - Дæ дзырд куы фæсайдтай.
    Фæлæ йын Уырызмæг загъта:
    - Айхуызæны мæ урс рихитæй мит мæрзгæ кæдæм цæуон?
    Уæд ын лæппу загъта:
    -  Уый мæ бар уадз. Æз ын хос ыскæндзынæн уымæн. Мæ фæдыл рацу
уыййæддæмæ.
    Цы ма кодтаид! Бацыди йæ хæдзармæ ‘мæ загъта:
    - Ацы фыдæбоны барæг мæ нæ ныууадздзæн.
    Фæлæ  цæуон зæгъгæ дын йæхи ацæттæкодта зæрондырдæм. Йæ хъулон
йæфсыл дын абадти ‘мæ лæппуйы фæдыл фæраст.
    Лæппу  бæхыл  йæ  разæй цæуы ‘мæ йæ бæх та йæ  фындзыхуынчъыты
тæфæй  й’ алыфарс мусуатыбæрц мит тайынкæны. Уырызмæг та йæ  фæдыл
сурыл цæуы.
    Иудзæвгар куы фæцыдысты, уæд лæппу фæрсы Уырызмæджы:
    - Хорз Уырызмæг, æнæсаст бæстæ ма дын баззади искуы?
    Уый йын загъта:
    -  Сау денджызы сæрты ацæуынæн ницы фадат ыссардтон æмæ ма мын
уый тыххæй Терк æмæ Турчы бæстæ æнæсаст баззади.
    Уæдæ уырдæм цæуæм зæгъгæ йæ акодта.
    Иудзæвгар та ку’ ауадысты, уæд ын лæппу загъта:
    - Æз раздæр ауайон æмæ бынат акæнон.
    Афтæмæй  ацыди  ‘мæ Æмхицхæрæн Бæрæгбæрцы афынæй  и.  Уалынджы
Уырызмæг   дæр  куы  ‘рцыди,  уæд  фестади  лæппу  ‘мæ  Уырызмæджы
рхизынкодта ‘мæ йын йæ бæх афæсахсæнкодта ‘мæ йын загъта:
    - Ды уал иучысыл ахуысс, æз та бæх хъахъхъæндзынæн.
    Стæй  райхъал и ‘мæ исты куы бахæриккам, лæппу, зæгъгæ загъта.
Æмæ йын фæндаггаг систа.
    - Исты ахæр.
    Фæлæ лæппу йæ дзыхмæ дæр ницы схаста, мæнæн хæрыны рæстæг  нæй
зæгъгæ.
    Уырдыгæй  ацыдысты  ‘мæ денджызы былмæ куы ‘рбахæддзæсты,  уæд
лæппу  сагдзæрмттæй мусонг ыскодта, сæгуытдзæрмттæй та лыстæн  æмæ
Уырызмæгæн загъта:
    -   Ам   мæм   лæу.  Абон  майрæмбонмæ  дæм  æз  дæр   искæцæй
хæддзæкæндзынæн.
    Йæхæдæг  йæ  бæхыл абадт æмæ дын денджызы уыцы фарс  Терк  æмæ
Туркмæ бацыди. Уыдонæн та сæ рæгъау æфсæндзых бирæгъ æмæ ‘фсæндзых
сынт  æмæ  æфсæндзых  уырс  хъахъхъæнæг уыдысты.  Лæппу  æфсæндзых
бирæгъы ‘мæ æфсæндзых сынты амардта. Сбадти æфсæндзых уырсыл, йæхи
бæх  та  рæгъаумæ ауагъта ‘мæ Терк æмæ Турчы рæгъау  хъæуы  ‘ддемæ
ратардта. Стæй йæхæдæг Терк æмæ Туркмæ баздæхти ‘мæ цæм бадзырдта:
    - О Терк æмæ Турк! Уæ рæгъау уын фæтардæуы, фæдисы цæугæут!
    Уыцы рæстæг Терк æмæ Турк куывды бадтысты ‘мæ цæ уый дзырд  нæ
бауырныдта.
    Уæд цæм хæстæгдæр бацыди ‘мæ та цын загъта:
    - Уæ рæгъау уын фæтардæуыди!
    Фæлæ уыдон загътой:
    - Ай хæрдацау æмæ нозтацау чи ‘рцыди, ахæм у. Æрхизын æй кæнут
æмæ йын бахæрынкæнут æмæ баназынкæнут, уырдыгыстджытæ!
    Уыдон  дæр,  Терк  æмæ Турк куыд загътой,  афтæ  бакодтой  æмæ
лæппумæ  басидтысты. Уый уæд тагъдгомау рахызти, ахордта   цыдæртæ
‘мæ  анызта. Стæй æфсæндзых бирæгъы хъус æмæ æфсæндзых  сынты  сæр
систа йæ дзыппæй æмæ цæ фынгыл æрæвæрдта:
    -  Кæд  уæ  уыдонæй  дæр нæ уырны, уæд уын далæ  уе  ‘фсæндзых
уырсыл бадын.
    Рауади  лæппу  ‘мæ дын абадти бæхыл. Ныххæфтытæ йæ  кодта  ‘мæ
рафардæг и.
    Рæгъаумæ  нæма бахæддзæ и, афтæ йыл иу зæронд ус бамбæлди  дон
хæсгæйæ ‘мæ йын загъта:
    -  И-и, дæ рын бахæрон æмæ дæ уды фæхъхъау фæуон, байхъус мæм.
Саджы  хуызæн æхсæз лæппуйы мын уыди ‘мæ дзы фондз фæдисыфыддзагæй
мард  фесты. Ныр дæр та мæ лæппу фыддзаг уыдзæн, æййафдзæн дæ  ‘мæ
йын   мацы   кæн,   æз   дæ  мад  дæ  фыды   уазæг.   Фæлæ-иу   æй
бацъæрæмыгъдтытæкæн æмæ-иу æй уæлвæндагмæ баппар. Маргæ мын-иу  æй
ма акæн!
    Цæмæй йыл баууæндыдаид, уый тыххæй йын йæ дзидзи бададта.
    Уалынмæ  дын фæдис дæр йæ фæдыл уайын байдыдтой, æмæ  йæ  мæнæ
уыцы лæппу æппæты фыддзаг æрбаййæфта.
    Чысыл лæппу йæм дзуры:
    - Дæ хорзæхæй, ныууадз мæ, дæ мадимæ ‘рдхорд ыстæм.
    Фæлæ йын уый загъта:
    - Мæ мад, мæ фыдыстæн, нал дæ ныууадздзынæн!
    Куы  нал  æй  уагъта,  уæд  æм Чысыл  лæппу  фездæхти  ‘мæ  йæ
бацъæрæмыгъдтытæкодта  ‘мæ  йæ  уæлвæндагмæ  баппæрста.  Фæлæ  уый
фестади ‘мæ та йæ суры, нæ йæ уадзы.
    Чысыл лæппу та йæм фæстæмæ дзуры:
    - Дæ хуыцаумæ скæс æмæ мæ ныууадз, м’ ард мын ма фæсайынкæн.
    Уæд ын уый афтæ зæгъы:
    -  Усимæ ард чи хæры, уый усы хуызæн лæг у. Рæгъау фæтæрын  дæ
фæнды, фæлæ дæ æз нæ бауадздзынæн.
    Хос куы нæ уал уыди, уæд æм дыггаг ыздæхт ракодта ‘мæ уæдæ  дæ
тæригъæд  дæхи  уæд  зæгъгæ, йæ бацæфтæкодта  ‘мæ  йæ  ‘рдæгмардæй
фæндагмæ  баппæрста.  Йæхæдæг  рæгъауыл  рахъæркодта,  афтæмæй  цæ
денджызы ацы фарс фæкодта.
    Уырызмæг куы ‘рбахæддзæ ис, уæд иу ран æрлæууыдысты ‘мæ  лæппу
Уырызмæгæн загъта:
    - Байуар цæ, Уырызмæг.
    Уый йын загъта:
    - Дæхæдæг цæ байуар.
    Лæппу  цæ  ‘ртæ  хайы кæнын байдыдта. Уæд Уырызмæг  йæхинымæры
хъуыдыкодта: «Æвæдздзæгæн, æртæ хайæ иу йæхицæн исдзæни, иу та  йæ
фæтæггаг, иу та мæнæн дæддзæни.»
    Æмæ  ма  уæд æз Нарты ‘хсæн цавæр цæсгомæй бацæудзынæн  зæгъгæ
загъта  хъынцъымгæнгæйæ.
    Уалынджы цæ уæрст фæци лæппу ‘мæ   Уырызмæгæн зæгъы:
    - Хай сис, Уырызмæг.
    Уый йын загъта:
    -  Нарт  хистæрæй нæ исынц хай. Махмæгъдауæй хай  сисын  дæуыл
æмбæлы.
    Афтæмæй  Уырызмæджы дзырд ыссыди ‘мæ лæппу систа  иу  хай  æмæ
зæгъы Уырызмæгæн:
    - Ай дын дæ хистæйраг.
    Иннæ хайæ:
    - Ай та дын дæхи хай.
    Æртыггагæй:
    - Ай та дын мæ хай.
    Æрмæст рæгъауæй иу урс гал сæвзæрста ‘мæ загъта Уырызмæгæн:
    - Ацы галæй мын хист ыскæн.
    Æмæ йын йæхи раргомкодта ‘мæ йын загъта:
    -  Ды  иу æхсæв Донбеттыртæм куы уыдтæ, уæд дæ хъамайы фындзыл
йæхи  чи  бакъуырдта ‘мæ чи амарди, æз уыцы лæппу  дæн.  Æмæ  мæхи
Барастырæй ракуырдтон. Ныр ме ‘мгъуыд æрхæддзæ ис. Æз цæуын,  фæлæ
мын  хист  æнæскæнгæ  ма фæу. Афонмæ дæр ма  мын  мæ  ном  ницæмæй
ыссардтой.
    Ныр фæндараст фæу зæгъгæ йын загъта. Йæхæдæг æй ныууагъта.
    Уырызмæг дæр рæгъауыл тагъдгомау рахъæркодта ‘мæ Сатанамæ  куы
‘рхæддзæ ис, уæд загъта:
    -  Æз,  ды  йæ  цинæй  кæмæн цардтæ ‘мæ  йæ  уындæй  кæмæн  нæ
бафсæстæ, уыцы лæппуимæ ныр иннабон фæхаттæн.
    Сатана   Уырызмæджы  уым  фæуагъта,  афтæмæй   лæппуйы   сурын
байдыдта, сурын байдыдта ‘мæ йæм хæстæгкæнын куы байдыдта, уæд  æм
раздæр дзуры:
    - О кæй уындæй нæ бафсæстæн æмæ кæй цинæй цардтæн, дæ уынд мын
ма бахæлæгкæн, дæ цæсгом мæм равдис.
    Лæппуйæн  та  йе  ‘мгъуыд  æрхæддзæ ис,  хур  æрцæйныгуылд  йæ
бынатмæ тындзыдта ‘мæ загъта:
    - Рæстæг мын нал и.
    Сатана  йæ  куы бамбæрста, ай мæм нал ракæсдзæни зæгъгæ,  уæд,
мæгуырæг, ыскуывта:
    - Хуыцауты хуыцау, мæ хуыцау! Кæд ды мады зæрдæйы кæсын зоныс,
уæд ма хæхтыл дыдзыхур фæзынынкæн.
    Æмæ  уæд  хæхтыл дыдзыхур æрбакасти. Уалынмæ лæппу дæр  мæрдты
дуарыл фæгуыбыркодта ‘мæ иу ыздæхт фæкодта Сатанамæ ‘мæ йын Сатана
йæ фæдджитæ ‘мæ йæ цæсгом иу уынд акодта ‘мæ лæппуйыл йæ къухдарæн
фехста ‘мæ уымæн йæ къухыл абадти ‘мæ лæппу уыцы къухдарæн мæрдтæм
йемæ бахаста.
    Уырдыгæй Сатана фæстæмæ йæ хæдзармæ рацыди ‘мæ уыцы урс  галæй
хист  ыскодта.  Хист уæдæй нырмæ кæнын байдыдтой  зæгъгæ  зæгъынц.
Афтæ  уыди  Уырызмæджы балц зæгъгæ зæгъынц. Фæлæ  се  ‘цæгдзинадæн
ницы  зонын. Æрмæст уын зæгъын: Уыдонæй цы нæ федтат,  рын,  сонæй
дæр æндæр мацы фенут. Мæ кадæггаг лæппутæн авæрут.
    
    АЙСАНА
    Нарты  Уырызмæгæн лæппу райгуырди ‘мæ йæм Сау  денджызы  ‘лдар
æрцыди, Уырызмæгæн уый йæ хæлар уыд æмæ йын раарфæкодта йæ лæппуйы
тыххæй.  Стæй  йæ  йæхицæн хъанæн ахаста. Ном ыл сæвæрдта  Айсана.
Айсана  рæзын байдыдта, хъомылкодта ‘мæ куыд рæзти, афтæ фыдуагæй-
фыдуагдæр   кодта.  Айсана  йæ  кары  бацыд,  фæлæ  йæ   дæлимонтæ
фæцæстыкодтой æмæ йын дзурын иуыл зыгъуыммæ хъуыди.  Сау  денджызы
‘лдар  æмæ  й’  адæм тынг ысфæлмæцыдысты Айсанайæ. Адæмæн  сæ  фос
цагъта, нæ цын маргъ уагъта, нæ фос. Галæн-иу й’ арм ыстыдта,  куы
й’ агъд, æмæ алы фыдмитыл дæр н’ ауæрста.
    Сау  денджызы ‘лдарæн Ногъы бæхыдзугтæ хызти. Уым ын цыбырхъус
уырс-бæх  уыди,  фыдуаг. Йæхимæ нæ, фæлæ гас  рæгъаумæ  дæр  никæй
уагъта.
    Æлдар зæгъы й’ адæмæн:
    -  Аса     йут æй Айсанайы рæгъаумæ Ногъыбæстæм. Кæд  æй  уыцы
уырс бахæрид, æндæр амæн хос ницæмæй ис йе ‘рсабырæн.
    Акодтой ыстдæс лæппуйы Айсанайы бæх ахсынмæ. Ногъы рæгъмæ  куы
баввахс ысты, уæд Айсанайæн загътой:
    -  Мах бæхтыл ыстæм, ды та – фистæг, дæхицæн уæртæ рæгъауы  цы
цыбырхъус уырс ис, уый  æрцахс æмæ цæуæм.
    Айсана  бæхты рæгъаумæ бацыд, цыбырхъус уырс æй ауыдта мæ  йæм
йæхи  рауагъта.  Айсана йын йæ хъустæм фæлæбурдта  ‘мæ  йе  рагъмæ
сгæпласта. Бæх ныззылди куыройы цалхау æмæ Айсана рахаудта. Уæлæмæ
фестад,  бæхы йæ фæстаг къæхтæй ацахста, ныззылдта йæ ‘мæ  рæгъауы
астæу  йæ  фæрт  фæцыди. Цыбырхъус æм æрбацыд сабыргай  æмæ  зæгъы
Айсанайæн:
    -  Тыхæй  гуымиры  дæ,  зондæй  –  лæмæгъ,  фæлæ  мын  барæгæн
бæздзынæ.
    - Ды дæр мын бæхбæттæны сфидаудзынæ, ме ‘мбæлтты бæхты ‘хсæн.
    Цыбырхъусыл   абадти  Айсана  ‘мæ  йе  ‘мбæлттæм  ратындзыдта.
Уырдыгæй  æлдармæ  ‘рцыдысты.  Базыдтой  та  æлдары  адæм,  Айсана
‘рцыди,  уый  æмæ  хъасткодтой се ‘лдарæн: «Кæнæ мах  фесаф,  кæнæ
Айсанайы.»
    Æлдар зæгъы й’ адæмæн:
    -  Æз  уый амæлæт мæхи цæстæй куы фенон, уæд мын зын у, фæлтау
æй  цуаны  асайут Хурыбыдырмæ. Хурыбыдыры фендзыстут хуыскъ  адаг,
ададжы  астæу æфсæн быру, уым быруйы сæрты сымах бæхтæ  ахизын  нæ
бафæраздзысты, уый бæх дзы ахиздзæн. Быруйæ куы фæмидæг уа, уæд ын
фæстæмæ  хизæн  нал уыдзæн, ахæм коммæ ахаудзæн.  Сымах  фæйнæрдæм
ныппырх  ут,  дыууæ уæ иумæ ма алидзæд. Уый уæ комæй  уындзæн  æмæ
катайкæндзæн уæ фæлыгъдыл. Чердæм ацæуа, уый нал зондзæни  ‘мæ  йæ
ныууадзут. Уæхæдæг рацæут фæстæмæ.
    Акодтой  Айсанайы ‘стдæс барæджы цуанкæныны ‘фсон Хурыбыдырмæ.
Уым федтой хуыскъ адаг ыстыр быруимæ. Уыууыл цæ хъуыди ахизын!  Сæ
бæхты  ныццæфтæкодтой,  фæлæ быруйы сæрты  Айсанайы  бæхы  йæддæмæ
никæй бæх ахызти.
    Айсана  арф коммæ ныххаудта. Йе ‘мбæлттæ стдæсырдæм  ныййиугай
ысты. Айсана цæм кæсы мæ хъуыдыкæны: «Цæмæй фæтарстысты, фæйнæрдæм
цы  ныппырх  ысты?»  Йæхæдæг катайы бацыд:  «Ныр  чердæм  фæцæуон,
фæндаг куы никуыдæм зонын, уæд!»
    Арасткодта  комы  мидæг. Бирæ фæцыди ‘мæ бафæллади.  Иу  ыстыр
бæласы  бын  нæууыл йæ нымæтыл æрхуыссыд. Йæ бæхы бæласыл  бабаста
‘мæ бæх хызти йæхицæн.
    Нарты  Сослан цуаны уыд æмæ ‘рбацæйцыд Айсанырдæм.  Сфæндкодта
Айсанæн  йæ бæх байсын. Йæ цурмæ ‘рбацыд æмæ йæ фынæйæ куы  федта,
уæд  кард ысласта, цæмæй йын йæ къубал ныцъцъистласа. Айсанайы бæх
дзуры Сосланмæ:
    - Нывæр дæ кард йæ кæрддзæмы, уый дæ карды хуызæн цыхткæрдæнтæ
н’ алыгкæндзысты ‘мæ цу дæ фæндагыл, кæннод куы сыхъал уа, уæд дын
хорз нæ уыдзæни.
    Сослан  æм  нæ  хъуыста.  Уæд  бæх ныммырмыркодта  ‘мæ  Айсана
фестади.  Сосланæн  йæ  кард йæ къухы хъилæй  баззад.  Айсана  йæм
фæмæсты  ис, й’ арцыл æй систа, йæ бæх ын йæхи бæхы фæсарц авæрдта
‘мæ фæцæуы.
    Сослан æм дзуры:
    - Æз дæ мад, дæ фыды уазæг, ауадз мæ мæ хæдзармæ.
    -  Ды  мæн  марынмæ хъавыдтæ ‘мæ дыл мæхæдæг фæтых  дæн,  фæлæ
мæнæй æдыхдæрыл куы сæмбæлдаис, уæд ын алы хатт дæр тыхкæныс.
    -  Ард  дын  хæрын  нæртон лæджы номæй –  нал  фæхъыгдардзынæн
фæндаггон лæджы.
    - Ау, æмæ ды нæртон лæг кæцæй дæ?
    - Æз Нарты Сослан дæн.
    -  Уæдæ  мын  бахатыркæн,  æнæзонгæйæ дын  кæй  фæфыдæбонкæнын
кодтон, уый.
    Йæ  бæхæй асæррæтласта Айсана, йæ бæхыл æй сывæрдта ‘мæ та  йæ
фæрсы:
    - Уæдæ мæн нæ зоныс, æз чи дæн?
    - Бæрæг дæ нæ хъуыдыкæнын.
    -  Æз  Уырызмæджы фырт Айсана дæн, Сау денджызы ‘лдармæ уыдтæн
хъанæй.  Мæ  митæ ‘гæр зыгъуыммæ кæй ысты, уый тыххæй мæ  сæрсæфæн
фæндагыл бафтыдта.
    - Уымæн дын æз хос ыскæндзынæн. Ам искуы иу рувас амарæм,  уый
тугæй дæхи æрыхс æмæ дæхи бамбæхсдзынæ.
    Уæд  хъæдæй  рувас рауади. Айсана ‘хсгæ нæ,  фæлæ  йæ  фæстейы
асырдта.  Ратæрбатæр  æй  систа хуырты,  дурты,  цæндты,  пыхсыты,
хъæдты.  Йæ  дарæс ын пыхсытæ ныскъуыдтæкодтой, стæй йæ  иу  лæнчы
‘рцахста, аргæвста йæ, йæхи йын йæ туджы ныхсадта ‘мæ йе  ‘мбихъар
æрцыди, стæй зæгъы Сосланæн:
    - Фос кæцæй фæкæнæм, ахæм бæстæ зондзынæ ‘мæ йæм фæцæуæм.
    -  Ахæм  бæстæтæй фылдæр цы ис, Айсана! Хъары зæххыл иу мæликк
цæры.  Никуы йын ницы ис арвæй зæххы ‘хсæн, иу чыззы йæддæмæ.  Уый
басæтт зæгъгæ, уæд фос ыскæнид лæг, йæ чызг та дæ хуызæн йемылæгæн
чи сбæзза, ахæм уаид.
    - Уæдæ йæм æдзæугæ нæй, Сослан.
    Ацыдысты  Хъарызæхмæ.  Стыр куывд æм ныййæфтой  мæликмæ,  фæлæ
уыдон  куывды иувæрсты ахызтысты сæрвæтырдæм æмæ ратардтой мæличчы
фос.  Куывды адæм цæ федтой æмæ цæм фæфæдискодтой. Айсана  цæ  кæй
цагъта, уыдон туг та иннæты ласгæ фæкодта. Иу цæ нал ауагъта.
    Мæликк  фæтарсти ‘мæ Айсанайы раз зонгуытыл æрлæууыд,  лæгъстæ
йын кæны:
    -  Æгъгъæд  мын  м’ адæмы цæгъд, дæ дзых – дæ тæрхон,  цы  мын
зæгъай, уый бакæндзынæн.
    Айсана йын зæгъы:
    - Дæ чыззы мын бинойнагæн радт, кæннод дæ бынысæфткæнын.
    Мæликкæн  гæнæн нал уыди ‘мæ йын йæ чыззы радта, стæй  мæличчы
рæгъæуттимæ рараст ысты ‘ртæйæ.
    Æрцыдысты Нарты арæнтæм æмæ Айсана зæгъы:
    - Уырызмæгæн мын арфæ ракæн æмæ Сатанайæн.
    Сослан джихауæй аззади ‘мæ йæ фæрсы:
    - Ау, Нартæм мемæ нæ цæуыс?
    -  Нæ,  Сослан, æз Сау денджызы ‘лдармæ хъуамæ ныццæуон,  фæлæ
фос байуарæм.
    -  Махæн  худинаг  у, нæ мыггагæй исчи йæ усимæ  искæй  дæлбар
цæра, уый, фæлтау цæуæм Нартыхъæумæ.
    Айсана дæр ницы уал ысдзырдта ‘мæ Нартæм æрцыди. Уырызмæг  æмæ
йын Сатана чындзæхсæвтæ ‘мæ куывдтæ фæкодтой Айсанайæн.
    
    АЙСАНА ‘МÆ САЙНÆГ-ÆЛДАР
    Сайнæг-æлдар рарынчын æмæ фервыста Нартæм:
    - Мæнæн æнæмæлгæ нал и, фæлæ уæ кæд исчи удыгасгæнæн хос зоны,
уæд мын æй ма бахæлæгкæнæд, хорз лæвæрттæ йын ракæндзынæн.
    Нартæ загътой:
    -  Лæгæн  йæ  адзал  куы  ‘рцæуы,  уæд  ма  кæм  фехъуыстæуыди
удæгасгæнæн хос?
    Ничи  дзы разынди ахæм. Сайнæг-æлдар Айсанамæ фæсидти ‘мæ  йын
зæгъы:
    - Авд ныггæнды бын мæ зæрдæ кæуыл дарын, ахæм бæх ис баст. Кæд
мын удыгасгæнæн хос ыссардзынæ, уæд дын лæвар фæуæд.
    Айсана загъта:
    -  Никуы зонын ахæм хос, нæ дæр фехъуыстон. Кæд дæхæдæг зоныс,
уæд мын æй зæгъ æмæ йæм фæцæуон.
    -  Уæдæ  мæнæн æнæ амæлгæ нæй, фæлæ мæ дыууæ хойы авд  æфцæджы
‘ддейы цæрынц æмæ мын цæм фехъусынкæн.
    Айсана  цæм  фехъусынкодта. Дыууæ хойы йæм æрцыдысты  ‘мæ  йæм
кæугæ бацыдысты:
    - Уæ, нæ бонтæ бакæлой, кæмæй ма ныфс æвæрдзыстæм, не фсымæр!
    Сайнæг-æлдар цæм дзуры:
    - Кæуынæй ницыуал ис, фæлæ ма кæд удыгасгæнæн хос искуы зонут,
уæд мын æй æрхæссут.
    -  Мах  ницы  зонæм, кæд ахæм хос ис, уæддæр  æй  зондзæни  де
‘фсымæргонд Саухохы Сау уæйыг.
    Сайнæг-æлдар та уымæ дæр фервыста ‘мæ йæм æрцыди.
    Дуарæй йæм дзуры:
    - Цы фæдæ, ме ‘фсымæргонд, удыгас ма дæ?
    -  Удыгас  ма бæргæ дæн, фæлæ мæрдон удыгас дæн. Кæд ма  искуы
удыгасгæнæн хос зоныс, уæд мын æй бацамон, кæннод мæнæй пайда  нал
и.
    -  Гъе, Сайнæг-æлдар, кæм фехъуыстай ахæм хабар, æмæ ма  мæлæг
лæгæн удыгасгæнæн хосæй уа раздæхæн.
    -  Ахъуыды  ма  кæн, Саухохы Сау уæйыг, ды бирæ  федтай,  бирæ
фехъуыстай, æмæ искуы зондзынæ.
    -  Иу  ран  ма бæргæ зонын, фæлæ йæм чи фæцæудзæн. Арапаныфæзы
зайы  иу  фæткъуыбæлас.  Бæласы бын калм  йæхи  ‘рбатыхта  ‘мæ  йæ
хъахъхъæны,  иугæндзон йæ къуди йæ дзыхы дары ‘мæ йæ  цъиры.  Уыцы
калмæн хæринаг Арапаны паддзах фæласы, йæ бацæуæн зын. Зæгъгæ уыцы
фæткъуыбæласæй   фæткъуы  ратыдтай  æмæ  йæ  ‘рхастай,   стæй   йæ
бахордтай,  уæд  фервæзис,  фæлæ  йæм  чи  фæцæудзæн?  Æнæуый  дæр
фæткъуымæбацæуæны хъахъхъæнджытæ лæууынц.
    Уæд Сайнæг-æлдар загъта:
    - Уæдæ мын ныр чи фæцæйцæудзæн Арапаныфæзмæ, чи мын æрхæсдзæни
уыцы  фæткъуыйæ, уымæн, авд азы ныггæнды цы кафгæ бæх  дарын,  уый
радтин лæвар.
    Айсана зæгъы:
    -  Æз æм фæцæуин, Сайнæг-æлдар, фæлæ Нарты адæммæ æз ахæм  бæх
нæ зонын, уырдæм чи афæраза.
    - Дæлæ мæ бæхы раласут æддæмæ, мæхи мын йæ размæ ныххæссут, æз
дыл æй баууæндынкæндзынæн æмæ дын лæвар фæуæд.
    Раластой  Сайнæг-æлдары бæхы ‘ддæмæ. Сайнæг-æлдар æй Айсанайыл
æрыууæндынкодта.  Саргъ ыл сывæрдтой Кафгæйыл.  Стæй  йыл  ысбадти
Айсана. Бæх Айсанайы ахаста ‘мæ йæ иу æхст хæрдмæ фæкодта,  Айсана
йæхи  зæрватыкк фестынкодта ‘мæ бæхы баййæфта, абадти та  саргъыл.
Дыггаг  æхст  фæкодта Айсанайы. Айсана йæхи зæгæл фестынкодта  ‘мæ
базæй саргъы ‘хсæн абырыди. Стæй та саргъы абадт. Æртыггаг æхст æй
фæкодта  лæппуйы бæх. Айсана ‘фтаугæ фестади ‘мæ бæхы  саргъы  бын
бабырыд. Уыйфæстæ та саргъыл ысбадт. Уæд æм бæх дзуры:
    - Барæгæн мын бæздзынæ, Айсана.
    -  Ды  дæр,  цалынмæ  хуыздæрыл хæсткæнон,  уæдмæ  мын  цъыфты
тæрынæн ысбæздзынæ.
    Бæх та йæ фæрсы:
    - Ныр дæ фæндаг кæдæм дарыс, Айсана, уый мын зæгъ.
    - Сайнæг-æлдар мæлæтдзаг рынчын у. Иу хос ма ис йæ фервæзынæн,
уый у Арапаныфæзы цы фæткъуы зайы, гъеуый æмæ дзы хъуамæ ‘рхæссон.
    -  Гъей,  Айсана, уыууыл дæ хуызæттæ бирæ афæлвæрдта, фæлæ  цæ
калм аныхъуыры, абон дæр æгас нал ысты.
    - Нæй мын гæнæн, хъуамæ йæ ‘рхæссон.
    -  Уæдæ  дын æз иу фæнд амонын. Ды уæлхъæдæй дæ фæллад ысуадз,
бафынæйкæн æмæ дæ куы бауигъон, уæд баныхаскæндзыстæм.
    Айсана  афынæй.  Бæх афтæ цырд цыди ‘мæ сæдæбоны  цыд  иу  бон
арæзта.  Ныххæддзæ  Арапаны бæстæм. Хъамылы арфы  æдасдæры  тыххæй
бацыд æмæ ныууыгъта лæппуйы. Айсана фехъал и:
    Кафгæ йæм дзуры:
    -   Гъер   æрхæддзæ  стæм,  æрхиз  æмæ  мын  мæ  къуди   фидар
балхынцъкæн, æртæ хъуыны ма дзы ныууадз æнæлхынцъæй.
    Айсана  Кафгæйы къуди фидар балхынцъкодта, æртæ хъуыны ма  дзы
ныууагъта.
    Бæх та зæгъы:
    -  Гъер  кæрдзын  бахæр  æмæ кæс уæртæ бæласмæ.  Быдыры  астæу
уыууыл  калм  фараст тыхты йæхи ‘рбакодта ‘мæ йын Арапаны  паддзах
ыстдæс цæдыл хæрд æмæ нозт æрбаласы.
    Айсана  акасти быдырты астæумæ, калмы раз ыстдæс цæды акалдтой
хæринаг æмæ нозт, стæй аздæхтысты. Калм цæм уыцы иу лæбурд фæкодта
‘мæ  цæ  банызта ‘мæ бахордта. Афтид донхæссæн гæрзты  йæ  къудийы
кæроныл   авæрдта,   фехста  цæ  æмæ  Арапаны   паддзахы   галуаны
стæлфыдысты.  Стæй  та  йæ къуды йæ дзыхы бакодта,  цъиры  йæ  ‘мæ
афтæмæй афынæй ис.
    Кафгæ зæгъы Айсанайæн:
    -  Афон  у  ныр фæткъуы хæссынæн, фæлæ мыл ысбад. Æз  мæхи  иу
уагъд  акæндзынæн, æмæ дзы цы ратонай, уый дæхи,  кæннод  дзæгъæлы
цыд фæуыдзыстæм.
    Кафгæ  йæхи  иу уагъд акодта. Айсана тæхгæ-тæхын  бæласы  цонг
арæмыгъта ‘мæ, йæ уæлæ æртæ фæткъуыйы, афтæмæй дымгæйау атахтысты.
Фæткъуыты йæ дзыппыты атъыста, бæласы цонг та зæхмæ аппæрста. Калм
цæ  ауыдта,  сæ  фæдыл йæхи райста, иу ран цæ ‘рбаййæфта.  Кафгæйы
æнæлхынцъ  æртæ  хъуынмæ фæлæбурдта, йæ дæндæгтыл  цæ  атыхта  ‘мæ
фурды сæрты фæцæйтахтысты.
    Кафгæ   йæхи  фæзылдта,  калмæн  йæ  дзыхы  бæхы  ‘ртæ  хъуыны
аззадысты “мæ фæфæлдæхти, стæй доны ныххаудта. Уæдмæ Кафгæ  фурдæн
иннæрдæм ахызти.
    Уырдыгæй æрцыдысты Сайнæг-æлдармæ ‘мæ йæм Айсана дзуры:
    - Æрхастон дын уыцы фæткъуыйæ, Сайнæг-æлдар.
    -  О,  афтæ  тагъд  не ‘рцыдаис. Уый ды кæмдæр  æндæр  фæткъуы
‘ртыдтай  æмæ уый æрхастай. Уæдæ ма дзы искæцы рынчынæн ахæрынкæн,
кæд ысдзæбæх уа, уæд мæн дæр бауырндзæн.
    Айсана  фæткъуыйæ Нарты рынчынтæн бахæрынкодта ‘мæ сеппæт  дæр
сæ  къæхтыл  ыслæууыдысты. Бауырныдта Сайнæг-æлдары  дæр  Айсанайы
ныхас. Бахордта иу æнæхъæн фæткъуы ‘мæ фервæзти. Йæ бæхы Айсанайæн
балæваркодта, арфæ йын ракодта, стæй куывдтæ фæкодта йæ хæдзары.
    
    УЫРЫЗМÆДЖЫ ÆНÆНОМ ЛÆППУ ÆМÆ НАРТЫ СОСЛАН
    1.
    Мидхъæуы  туджджын  уыди  Сослан æмæ йын  æхсæвы  йæддæмæ  бон
ацæуæн  нæ уыд. Æмæ йæ ус куырдуаты уыди. Загъта куы Фенин мæ  усы
зæгъгæ.  Æмæ иу æхсæв куы уыд, уæд сыстади ‘мæ ацыди.  Æмæ  быдыры
астæумæ  ку’  ахæддзæ ис, уæд иу ран æртæ талмбæласы, æмæ  уыдонмæ
бахæддзæ  ис. Æмæ бæласыл фæхизы сæракдзабыр æмæ хуыдзарм  дзабыр.
Æмæ  сæракдзабыры хуыдзармдзабыр раппæрста. Æмæ бадискодта:  «Куыд
диссаг у, искуы ма сæракдзабырыл хуыдзармдзабыр фæтыхджындæр уа?»
    Æмæ  ацыдис  уырдыгæй. Æмæ иу уобауыл фыхти æртæ цæджджинаджы,
æмæ  цæм бакастис, æмæ саджы сыкъатæй сæ быны цырын арт уыдис. Æмæ
дыууæ  кæройнаджы кæрæдзимæ ‘ппæрстой агъдгай дзидзатæ ‘мæ армгай,
астæуыггагмæ  дзы басы цъыртт дæр нæ хаудта. Æмæ  бадискодта.  «Цы
диссаг  уа? – загъта Сослан. – Адон агтæ иумæ ‘вæрд куы  сты,  æмæ
дыууæ кæройнаджы кæрæдзимæ куы ‘ппарынц, æмæ дзы астæуыггагмæ басы
цъыртт куынæ хауы?»
    Æмæ  та  арасти уырдыгæй. Æмæ иу гадза зади гобæттыл,  æмæ  нæ
фæрæзта   зайын,  æмæ  ахызти  уырдыгæй,  гобæттæй,  æмæ   ныззади
бырæттыл. «Уæдæ уый та цы диссаг уа?» - загъта Сослан?
    Æмæ  уырдыгæй  ку’  ацыди, уæд бахæддзæ  и  йæ  усы  хæдзармæ,
æхсæвыгон, æмæ сæ дуар æхгæд æмæ йыл архайы æмæ йын нæ  комы.  Æмæ
хъама сласта: хъамайы фындзæй йæ бакæнон зæгъгæ. Æмæ дуар фегом и,
хъама йæм куы бадардта, уæд. Æмæ бахызти дуарæй.
    Æмæ  дуарæй куы бахызти, уæд фæсдуар хуыссыди ноджыдæр  гадза,
æмæ  гадза йæ нæ базыдта, æмæ йæ хуылфæй йæ къæбылатæ йæ  базыдтой
æмæ йæм рæйдтой.
    «Уæд  ай  та цы диссаг уа?» загъта Сослан æмæ бацыди,  ссыгъта
будын  цырагъ  æмæ  базылди хæдзары ‘мæ йæ мад  –  йæ  усы  мад  –
гæггуыритæ ‘мæ кæлмытæ йæ дзидзитыл æфтыд. Æмæ та бадискодта:  «Ай
та  цы  диссаг  уа?» Иннæздæм разылди ‘мæ йæ усы   фыд  бады  ихын
бандоныл  æмæ  ихын  лæдзæг  йæ  дзыхмæ  арæзт.  Æмæ  уыууыл   дæр
бадискодта ‘мæ разылди иннæ бæстыхаймæ ‘мæ уым хуыссыди йæ ус, æмæ
йæ райгомкодта хъæтцулæй æмæ йын сæр нæй – йæ усæн. Уæд загъта:
    - Хуыцау, табу дæуæн, табу дæуæн. Æз сæрджын ус куы ракуырдтон
æмæ амæн сæр куы нæ ис. Цæй, æмæ йæ сыхъалкæнон.
    Æмæ йæм ысдзырдта Сослан æмæ ус рабадти æд сæр æмæ йын загъта:
    - Диссæгтæ федтон!
    - Цы диссæгтæ?
    -  Быдыры  астæу  талмбæласыл сæракдзабыр  æмæ  хуыдзармдзабыр
фæцæйхызтысты  ‘мæ хуыдзармдзабыр сæракдзабыры раппæрста  “мæ  уый
диссаг куыннæ у?
    Æмæ йын чызг загъта:
    - Æмæ нæртон лæг куы дæ, уæд дæм уый диссаг кæсы?
    - Æмæ уæдæ, цавæр у?
    -  Сау  æмæ  уæздан  иу  ысуыдзысты ‘мæ сау  лæг  фæтыхджындæр
уыдзæни уæзданыл.
    -  Æмæ  уæдæ  уый та цы уыдзæни: иу уобауыл æртæ  цæджджинаджы
кæрæдзимæ агъдгай æмæ ‘рмгай æппæрстой, фæлæ дзы астæуыггагмæ басы
цъыртт дæр нæ хаудта?
    -  Уый  та  уый у: бонджынтæ кæрæдзийæн дæдтдзысты,  мæгуыртæн
дзы дæдтæг нал уыдзæни.
    - Æмæ уæдæ уый та цы диссаг у: гатдза гобаныл куы зади ‘мæ куы
нæ бафæрæзта ‘мæ куы рахызти ‘мæ бырæттыл куы ныззади?
    - Уый дæр дæм диссаг ма фæкæсæд. Хуыцауы ‘васт ми кодта, уымæн
аггаг бырæттыл зайын у.
    -  Куы ‘рбацыдтæн, уæд уæ дуар кæнын куы нæ бакуымдта ‘мæ  йæм
хъама куы сластон, уæд йæхи куы бакодта?
    - Æмæ уæдæ уый нæ зоныс: нæ дуар у лæджы цонгæй æхгæд, æмæ уæд
йæхи айста æхгæнæн.
    -  Æмæ уæдæ, фæсдуар гадза куы хуыссыди ‘мæ мæ йæхæдæг куы  нæ
базыдта, фæлæ мæ йæ хуылфæй йæ къæбылатæ куы базыдтой?
    -  Уый  дæр  дæм дис ма фæкæсæд: кæстæр хистæры нал  фæрсдзæни
адæмæй, фæлæ дæлейæ уæлæмæ ныхаскæндзысты.
    - Æмæ уæдæ, уый та цы диссаг у: дæ фыдæн, ихын бандоныл бадти,
æмæ ихын лæдзæг йæ дзыхмæ арæзт куы уыдис?
    - Уый дæр дæм дис ма фæкæсæд: уыди тæрхоны лæг уый æмæ бонджын
фарс  хæцыди,  - мæгуырæн ницы ‘ххуыскодта ‘мæ мæрдты  бæсты  афтæ
уыдзæн.
    -  Æмæ  уæдæ, дæ мадæн та гæггуыритæ ‘мæ кæлмытæ йæ  дзидзитыл
æфтыд куы уыдысты?
    -  Æмæ  дæм уый цы диссаг кæсы, мæ мад уыди гарзкæрдæг  æмæ-иу
мæгуыры  гарзæй аскъуыдта ‘мæ-иу æй бонджыныл бафтыдта ‘мæ  мæрдты
афтæ уыдзысты йæ дзидзитыл фтыд.
    -  Æмæ  уæдæ, дæумæ куы ‘рбацыдтæн æмæ дæ сæр дæ уæлæ  куы  нæ
уыдис?
    -  Æмæ  уый нæ зоныс, нæртон лæг куы дæ? Цалынмæ чызг йæ моймæ
фæцæуа, уалынмæ ‘хсæв æнæсæр у. Уый тыххæй, æмæ сылгоймагæн йæ сæр
йæ мой у.
    
    2.
    Сослан   сыстад   æмæ  Стыр  Уырымæ  афардæги  ‘мæ   паддзахмæ
ныллæууыди  кусæг æмæ бакуыста уым, æвæдздзæгæн,  иу  къорд  азты,
стæй  загъта: «Цон ныр Нартыхъæумæ». Æмæ рарасти уырдыгæй  æмæ  иу
цъус куы рауади, уæд æрхъуыдыкодта: «Уæу-уа, ныр куыд цæуын. Нарты
астæумæ  куы  бацæуон,  уæд  мæ куы фæрсой:  кæм  уыдтæн,  уæд  цы
зæгъдзынæн?  Стыр Уырысы хлепатæ хæрынмæ уыдтæн зæгъгæ зæгъдзынæн?
Цæй  æмæ  фæстæмæ аздæхон». Æмæ ныццыд паддзахмæ фæстæмæ. Æмæ  йын
паддзах загъта:
    - Цæмæн æрцыдтæ фæстæмæ?
    Уый загъта:
    - Уæдæ цы равдисдзынæн ныр, Нарты астæумæ куы бацæуон, уæд?
    Уæд ын загъта паддзах.
    - Æмæ дæ цы хъæуы?
    - Исты мын радт.
    Æмæ йын радта ‘ртæ хъулы ‘мæ йын Сослан загъта:
    - Цы миниуæг цæм ис?
    -  Кæимæ  цæ  хъазай,  уый дыл нæ фæхистæр  уыдзæн  æмæ  цæуыл
хъазат, уый байсдзынæ.
    Æмæ    раздæхти   ‘мæ   ‘рбацыди   Нартыхъæумæ   ‘мæ   фидиуæг
ныхъхъæркæнынкодта:
    - Абон майрæмбон – иннæ майрæмбоны ‘рымбырд ут Бæрæгуобаумæ!
    Æмæ  ‘рымбырд ысты мæ цыл хæлттæ сæфтыдта ‘мæ кæй  хал  суади,
уымæн загъта:
    -  Гъеныр  мемæ  ахъаз æмæ мыл кæд фæхистæр уай,  уæд  мын  ме
‘уæнгтæй алыгкæндзынæ: фæнды – мæ цонг, фæнды – мæ къах,  фæнды  –
мæ цæст.
    Æмæ   дзы  бирæйы  æнæцæнгтæ  фæкодта,  бирæйы  дзы  æнæкъæхтæ
фæкодта.  Æмæ Уырызмæг та зæронд бацис, æмæ уый хал дæр  ысхаудта.
Æмæ   æхсæвы  хъынцъымкæны  Уырызмæг  æмæ  мæрдтæм  фехъуысти   йæ
хъынцъым.
    Æмæ  Уырызмæгæй  амардис Æнæном лæппу, æмæ уый  фехъуыста  ‘мæ
бацыдис æмæ Барастырæй йæхи куырдта:
    - Ауадз мæ уæлæуылбæстæм æмæ ацæуон æмгъуыдмæ.
    Æмæ йын Барастыр загъта:
    - Дæу бæргæ ауадзин, фæлæ иннæтæ дæр дæ фæстæ цæудзысты.
    - Æмæ уыдонæн мæхæдæг ысхоскæндзынæн
    Æмæ  хидыл  хъарагъултæ уыдис, æмæ стæй хидыл уыдис  фæныктыд,
æмæ  уыцы  Æнæном лæппу йæ бæхы цæфхæдтæ зыгъуыммæ  ныссагъта  ‘мæ
хидыл  ауади.  Æмæ  иннæ  адæм  дæр  сыстадысты  ‘мæ  цыдысты  ‘мæ
хъарагъултæ загътой:
    -  Æркæсут фæдмæ, мах куы никæй ауагътам æддæмæ, уæд  уæхиздæм
фæд куы у.
    Æмæ фæдмæ ‘ркастысты ‘мæ сæхиздæм фæд. Æмæ аздæхтысты фæстæмæ.
Æмæ лæппу Нартыхъæумæ ‘рбахæддзæ мæ фæрсы:
    - Уырызмæджы хæдзар кæм и?
    Æмæ йын дзурынц:
    Уырызмæгæй цы кæныс, мæнмæ рацу, мæнмæ рацу!
    - Нæ, æз цæуын Уырызмæгмæ.
    Æмæ йын бацамыдтой Уырызмæджы хæдзар æмæ йæм бацыди.
    - Де зæр хорз уа, зæронд Уырызмæг!
    - Хорз дын хуыцау ракæна!
    Радтой салам кæрæдзийæн.
    Æмæ Уырызмæг Сатанамæ бадзырдта:
    - Ай хорз уазæг у, æнахуыр уазæг æмæ йæ хорз фен истæмæйты!
    Æмæ  ‘хсæвæр ысцæттæкодта ‘мæ ‘хсæвæры хæрдыл æрбадтысты,  ‘мæ
Уырызмæг улæфтытæкæны – хъæрзы ‘мæ йын лæппу афтæ:
    - Цы зæгъыс, зæронд лæг? Цы хъæрзыс, цæуыл уылæфтытæкæныс?
    -  Цы  кæнон,  - Сослан Стыр Уырысæй æртæ хъулы ‘рбахаста  ‘мæ
радгай Нарты фæсивæдимæ хъазы ‘мæ цæ æнæ цæнгтæ ‘мæ къæхтæ фæкодта
бирæйы.  Æмæ райсом мæ рад у, æмæ чи ацæуа мæ хæдзарæй,  уыимæ  чи
схъаза, ахæм нæм нал и. Æмæ цæуын æз райсом уыимæ хъазынмæ, æмæ мæ
хуыцау цæуылнæ мардта. Ныр зæрырдæм мыл фæуæлахиз уыдзæни ‘мæ  мын
кæнæ мæ цонг лыгкæндзæн, кæнæ мæ къах, кæнæ мын мæ цæст къахдзæни,
æмæ уый тыххæй хъæрзын.
    Ма  тæрс  зæгъгæ  загъта  лæппу.  –  Æз  дæ  бæсты  ацæудзынæн
хъазынмæ.
    -  Нæ,  мæ хур, ды цæрынхъуаг дæ, æз мæ царды хай бакодтон,  -
Уырызмæг ын загъта.
    - Ниццы кæны, æз дæ бæсты ацæудзынæн!
    Æмæ  райсомы сбадтысты “мæ ныццыдысты Бæрæгуобаумæ –  Уырызмæг
æмæ лæппу ‘мæ Сослан дæр уым – сæ ныццыдмæ.
    Æмæ цын загъта Сослан:
    - Цæй, Уырызмæг, ахъазæм гъеныр æз æмæ ды!
    Æмæ йын лæппу загъта:
    - Худинаг дæм нæ кæсы? Уый зæронд лæг куы у, йæ сæр хæссынхъом
куынæуал у. Фæлæ æз æмæ ды ахъазæм – æз хъазын Уырызмæджы бæсты.
    - Æмæ дæуæн дæ хъуымыз дæ донгæмттæй куы кæлы!
    - Гъемæ уæддæр хъазын демæ.
    - Цæй, уæдæ, хъазæм!
    Æмæ  систа  ‘ртæ хъулы Сослан æмæ цæ аппæрста ‘мæ хъул  хъулæй
ныццавта ‘мæ дзы акалди йеууы кæфой æмæ лæппумæ бадзырдта:
    -   Гъеуыдон  нæмыгхъадджын  куы  фæкæнай,  уæд  дын  дæ  цонг
алыгкæндзынæн.
    Æмæ  лæппу райста æртæ хъулы ‘мæ цæ ауылдта уый дæр  æмæ  хъул
хъулæй ныццавта ‘мæ цæ цъиуджын кæрчытæ акалди ‘мæ цæ уыдон уидзын
байдыдтой æмæ та йæм æддейæ дæр æрхастой кæфойæ ‘мæ фæуæлдай и.
    Æмæ йын загъта Сослан лæппуйæн:
    - Амбылдта, лæппу!
    - Мæ фыдыстæн, амбылдтон!
    Æмæ та Сослан ныццавта хъулæй хъул, æмæ та дзы агæпласта дыууæ
‘хсинæджы ‘мæ фæтæхынц.
    - Марадз, лæппу, ‘рцахс гъеуыдон!
    Æмæ  лæппу  дæр  та хъул хъулæй ныццавта ‘мæ  агæпласта  дыууæ
хъæртцыгъайы ‘мæ æхсинæджы баййæфтой æмæ цæ ‘рцахстой  æмæ  цæ  сæ
бумбули  калгæйæ ‘рбахастой Сосланы размæ. Æмæ та  Сослан  лæппумæ
бадзырдта:
    - Амбылдтай!
    Æмæ  та хъултæ аппæрста Сослан æмæ та хъул хъулæй ныццавта ‘мæ
та  дзы  агæпласта бузныг нæлхуы. Æмæ алыгъди нæлхуы  ‘мæ  рыг  йæ
сæрыл ысбадт мигъы хуызæн.
    - Марадз, лæппу, уыцы хуыйы ‘рцахс! – Сослан та йæм бадзырдта.
    Лæппу  дæр  та хъултæ айста ‘мæ хъул хъулæй ныццавта  ‘мæ  дзы
агæпласта  зæронд  лæг,  хæфцæст зæронд  лæг,  æмæ  дыууæ  къуыдыр
куыдзы.  Лæгæн  арц йæ къухы ‘мæ куитыл хъæркæны, марадз,  марадз,
лæппу, зæгъгæ.
    Æмæ  йæ куитæ баййæфтой æмæ ‘рцахстой хуыйы ‘мæ йын зæронд лæг
йæ  дыууæ уæны астæу арц ныссагъта ‘мæ йæ хъæргæнгæ Сосланы  размæ
‘рбахаста.
    - Амбылдтай, лæппу! – загъта Сослан.
    - Хъазæм ма?
    Нал зæгъгæ загъта Сослан.
    - Уæдæ ‘рбадар дæ цонг æмæ дын æй алыгкæнон.
    Æмæ йæм бадардта йæ цонг Сослан.
    - Нæ, дæ цонг дын нæ лыгкæнын. Дæ къах æрбадар æмæ дын дæ къах
алыгкæнон.
    Æмæ та йæм йæ къах дæр бадардта.
    -  Нæ, дæ къах дæр дын нæ лыгкæнын, æрбадар дæ цæст æмæ дын æй
ыскъахон.
    Æмæ та йæм йæ цæст дæр æрбадардта.
    - Цæй, цы дын кæнон, Сослан, - дæ цæст дæр дын нæ къахын, фæлæ
‘рбадар д’ армы тъæпæн.
    Æмæ йæм й’ армытъæпæн æрбадардта ‘мæ йын дзы сæфтыдта чъылбыс.
    -  Гъеныр-иу уымæ ‘ркæс, куы хъазай, уæд, æмæ-иу афтæмæй хъаз.
Мæгуырæн-иу  тых  ма  кæн, æмæ зæрондæн, фæлæ де  ‘мсæртимæ  хъаз,
кæннод дын æй Хуыцау нæ ныббардзæн.
    Æмæ  йæ  ныууагъта Сосланы. Æмæ рацыдысты Сослан æмæ  Уырызмæг
иумæ. Уым баззади лæппу, Бæрæгуобауыл, æмæ Уырызмæгæн загъта:
    - Райсом-иу раджы рацу ардæм æмæ æз æмæ ды фæцæуæм хæтынмæ.
    Æмæ  Уырызмæг сæ хæдзармæ куы бацыди, уæд бандоныл йæхи  мæсты
цæф ныккодта ‘мæ йын Сатана афтæ зæгъы:
    -  Цы кæныс, зæронд, æнæхъæнтæй куы ‘рбацыдтæ, уæд цæуыл мæсты
дæ?
    
    -  Уыцы лæппу мын хорзæй кæй ракодта, уый мын, æвæццæгæн, исы,
- кæд мæ кæны йемæ хæтынмæ! Æмæ ма мæнæн уый бон кæм ис?
    - Æмæ цы фæци ныр? – Сатана йæ фæрсы.
    -  Дæлæ Бæрæгуобауыл баззади ‘мæ йæм райсом хъуамæ ныццæуон, -
Уырызмæг ын загъта.
    - Æмæ дын уымæн æз хос ыскæндзынæн, - загъта Сатана.
    - Бæргæ, куы йын ысхоскæнис!
    Æмæ  æртæ  мыдамæсты ракодта ‘мæ æфцæджы Сурме ‘схызти  Сатана
‘мæ уырдыгæй ыскуывта Хуыцаумæ:
    -  Гъе,  хуыцауты хуыцау, афæдзæй афæдзмæ цы мит уарыс æмæ  цы
уазал кæныс, уый – ахсæв!
    Æмæ  дын  мит  уарынмæ баздæхти ‘мæ ‘руарыди афтæ ‘мæ  дуæрттæ
къахгæ  кодтой, уыййæддæмæ ацæуæн нал уыдис дуæрттыл. Æмæ бон  куы
сцъæхкодта,  уæд сыстади Уырызмæг, æмæ йæ бæхысаргъ  сæвæрдта,  йæ
хъулон бæхыл, æмæ йын Сатана загъта:
    - Æмæ ма кæдæм цæуыс, уый афонмæ миты бын фæцис, æмæ ныммарди.
    - Æз уæддæр мæ дзырд нæ фæсайдзынæн!
    Æмæ  сбадти  йæ бæхыл, æмæ бæх йæ уæнтæй фадын байдыдта  миты.
Æмæ  ныххæддзæ ис аходæнафон Бæрæгуобаумæ, æмæ акастис, æмæ уобауы
алыфарс авд мусуаты бæрц мит нæй, æмæ уобауы сæр лæппу хуыссы – йæ
саргъ йæ нывæрзæн, йæ нымæт йæ уæлæ, æмæ йæм куы ныххæддзæ ис, уæд
рабадти лæппу ‘мæ:
    - Æрхæддзæ дæ, зæронд?
    Æрхæддзæ дæн зæгъгæ загъта.
    Æмæ  лæппу  дæр  йæ бæх æрбакодта ‘мæ йыл саргъ  сæвæрдта  ‘мæ
сбадтысты  сæ  бæхтыл æмæ араст ысты ‘мæ цæуынц – Уырызмæг  разæй,
лæппу фæстейы. Æмæ Уырызмæгæн йæ бæх хорз нал цæуы миты мидæг, æмæ
йæм лæппу дзуры:
    - Æнхъæлдæн, зæронд, дæ бæх зивæгкæнын байдыдта?
    - Гъо!
    -  Уæдæ мæн ауадз разæй, бахатыркæн, хистæр кæй дæ, уый тыххæй
– хъуамæ цæуа хистæр разæй, кæстæр та фæстейы.
    Æмæ лæппу аразæйкодта ‘мæ йæм дзуры Уырызмæг:
    - Кæдæм цон ныр, кæдæм – хæтынмæ?
    Æмæ йæм лæппу дзуры:
    - Терк-Турчы рæгъау хъуамæ ратæрæм.
    Æмæ  Уырызмæг ныккатайкодта. Æмæ мæ лæппуйæ куы никуы бахæддзæ
дæн уырдæм, уæд ныр цы бакæндзынæн зæгъгæ загъта.
    Æмæ   бахæддзæ   сты  фурды  былмæ.  Æмæ   йын  лæппу   загъта
Уырызмæгæн:
    -  Цæй,  Уырызмæг, ды ам лæуу, зæронд кæм дæ, æз  цæуын  фурды
сæрты  ‘мæ  мын  радт дæ дыууæ хъæртцыгъайы ‘мæ дæ  дыууæ  йегары,
бахъæудзысты мæ уыдон.
    Æмæ  Терк-Туркæн та сæ рæгъауæн уыдис æфсæн уырс  –  хъарагъул
æмæ  æфсæндзых бирæгътæ дыууæ ‘мæ тугдзых хъæртцыгъатæ дыууæ.  Æмæ
зæронд  лæг  баззади уым йæ бæхимæ ‘мæ лæппу ацыди.  Æмæ  лæппуйæн
зæгъы йæ бæх:
    -  Цы,  куыд  ныфсæй цæуыс, ныр дæм рахæддзæ  уыдзысты  ‘ппæты
фыддзаг тугдзых хъæртцыгъатæ.
    Æмæ лæппу дæр фæрсы йæхи хъæртцыгъаты:
    - Исты бакæндзыстут уыдонимæ?
    Æмæ йын загътой:
    - Мах дæр равдисдзыстæм нæ хъару.
    - Стæй дæм рахæддзæуыдзысты уыдон фæстæ ‘фсæндзых бирæгътæ.
    Æмæ  лæппу  дæр фæрсы Уырызмæджы йегæртты, æмæ йын  уыдон  дæр
загътой:
    - Ма тæрс, мах дæр равдисдзыстæм нæ хъару.
    Стæй йын бæх загъта:
    -  Хорз, ныр мæ хæцыны раз æрцæудзæн æфсæн уырсимæ ‘мæ  баздæх
æмæ мæ æнæдон сасмæй байсæрд æмæ æз ызмисы тулдзынæн æмæ мыл ызмис
ысхæцдзæни авдагарзы ‘мæ ды дæхицæн дзыхъхъ ыскъах – хорз.
    Æмæ  йæм  рахæддзæ сты хъæртцыгъатæ ‘мæ цæм йæхи  хъæртцыгъаты
ауагъта   ‘мæ   хъæртцыгъатæ   кæрæдзийыл   сæхи   ныццавтой   æмæ
фæтыхджындæр сты лæппуйы хъæртцыгъатæ. Æмæ цæ амардтой æмæ цын  сæ
бырынчъытæ ралыгкодта лæппу  ‘мæ цæ йæ дзыппы цæвæрдта.
    Æмæ та йæм рахæддзæ сты уыйфæстæ æфсæндзых бирæгътæ ‘мæ та цæм
ауагъта йегæртты. Æмæ та цыл ыстыхджын сты йегæрттæ  ‘мæ та цæ  йæ
дзыппы цæвæрдта.
    Æмæ  та  йæм  рахæддзæ и уыйфæстæ æфсæн уырс æмæ та  йæм  бæхы
ауагъта  ‘мæ дыууæ бæхы кæрæдзийы тонынц дæндагæй æмæ  æфсæн  уырс
ызмис æмæ сасмæй комдзагкæны ‘мæ лæппуйы бæх та æфсæн уырсæн –  йæ
буарæй.  Æмæ  йын  йæ фæрсты рухс акæсынкодта ‘мæ  сдзырдта  æфсæн
уырс:
    - У, фæлдысты фæуай, хицау дын нæй, æви цы?
    Æмæ йæм лæппуйы бæх ысдзырдта:
    -  Уæдæ  мæм  йæхи равдисæд – Хуыцауы ард æмæ зæххы  сомы  йыл
бацæуæд, уый рæгъауæй цы тæра, æртæ ахæмы йын æз баххуыскæндзынæн,
ма мæ аргæвдут.
    Æмæ  йæм равдыста лæппу йæхи. Æмæ йын йæ хъусылгътæ ралыгкодта
æфсæн   уырсæн.  Æмæ  æфсæн  уырс  ысхъæрласта  рæгъауыл  æмæ   цæ
æрæмбырдкодта.
    - Гъеныр ыскъæргæ, лæппу!
    Уый загъта:
    -  Афтæмæй ыскъæрын хорз нæу, къæрныхы хуызæн у ‘мæ  æз  цæуын
æмæ Терк-Турчы фехъусынкæнон æмæ фæдис фой æмæ æз дæр равдисон  мæ
хъару.
    Æмæ  бæхæн йе змистæ ацагъта ‘мæ йыл ысбадти ‘мæ бацыди  Терк-
Туркмæ  ‘мæ  бадтысты уыдон афæдзы ‘мбырды ‘мæ цæ  ‘ддæмæкæсæг  нæ
уыди. Æмæ иу ус рауади ‘ддæмæ ‘мæ уымæ:
    - Кæм сты у’ адæм?
    - Афæдзы ‘мбырды бадынц.
    Æмæ усы фæрсы:
    - Æмæ кæм бадынц, кæцы бæстыхайы?
    Ус  ын  бацамыдта бæстыхай, æмæ лæппу фæраст и  бæстыхайыздæм,
æмæ йæм ус дзуры фæстейæ:
    -  Фæлæу-ма, лæппу, ды тыхгæнæджы хуызæн дæ, æнхъæлдæн, æмæ дæ
фæдис  фæстейы сурдзысты, æмæ мæнæн авд лæппуйы уыдис, æмæ ‘хсæзæй
фæмардысты  фæдисы фыддзагæй. Иу уырс-бæх нæм ис, æмæ  йæ  фыддзаг
бæх  нæ  цæуы,  æмæ  та  дæ уый баййафдзæн æмæ  йын-иу  мацы  кæн,
рæухъæнджынтæ-иу  æй  фæкæн  æмæ-иу æй  уæлвæндаг  баппар,  фæдисы
къæхты бын куыннæ фæуа.
    Æмæ йын йæ дзидзи рафтыдта:
    - Ды – мæ лæппу, æз – дæ мад, - мацы-иу ын кæн.
    Æмæ  йын йæ дзидзи йæ дзыхы нытътъыста лæппу, усы дзидзи.  Æмæ
бацыди уыцы бæстыхаймæ лæппу ‘мæ ныхъхъæркодта дуарæй:
    - Фæдис, фæдис, Терк-Турк! Уæ рæгъау уын фæтардæуы!
    Æмæ фехъуысти хæдзармæ ‘мæ загътой сæ хистæртæ:
    -  Нæ рæгъауæн тас нæу, ахæм хъарагъултæ цын ис! Фæлæ ‘ххормаг
уазæг  у,  æвæддзæгæн, æмæ йæ ‘рбакæнут æмæ  йæ  бафсадут  æмæ  йæ
ауадзут йæ фæндагыл æмæ цæудзæни.
    Æмæ  йæ  бакодтой хæдзармæ ‘мæ йæ ‘рбадынкодтой æмæ йын радтой
йæ фаг хæрд-нозт æмæ загътой:
    - Ацу, нæ рæгъауæн тас нæу.
    Æмæ рацыдис æмæ та ныхъхъæркодта:
    - Уæ рæгъау уын фæтардæуы!
    Æмæ та загътой хистæртæ:
    - Нæ йæ бафсæстат æмæ йæ бафсадут.
    Æмæ та йын ноджыдæр радтой хæрд-нозт æмæ йын загътой:
    - Нæ рæгъауæн тас нæу, фæлæ дæ фæндаг дар.
    Æмæ  рацыди  ‘мæ  йæ бæхыл ысбадти ‘мæ цын сæ нысæнттæ  сæйраг
рудзынгæй æркалдта ‘мæ фынгыл сæмбæлдысты, йæхæдæг йæ бæх фездæхта
‘мæ   схъæркодта  рæгъауыл.  Æмæ  уыдон  дæр  куы  ‘ркастысты   сæ
хъарагъулты нысæнттæм, уæд фæфæдис ысты. Æмæ уый тæры  рæгъау  æмæ
йæ  ‘рбаййæфта  уыцы усы лæппу – уырс-бæхыл бадтис  æмæ  йæ  рæзты
‘рбазылди ‘мæ йæм дзуры:
    - Нæ фæтæрай рæгъау!
    Уый йын загъта:
    -  Аздæх,  дæ  мад мын сомы бакодта: ма йæ амар  –  æмæ  аздæх
удæгасæй, кæннод дæ марын!
    - Нæ фæтæрдзынæ афтæмæй!
    Æмæ  йæм уый дæр фездæхти ‘мæ йæ рæухъæнджынтæ бакодта ‘мæ  йæ
уæлвæндаг баппæрста ‘мæ йын йæ бæх рæгъауимæ аскъæрдта. Æмæ рæгъау
ратардта   ‘мæ  цæ  ‘рбахæддзæкодта  Уырызмæгмæ  ‘мæ  йын   загъта
Уырызмæгæн:
    -  Тæргæ, зæронд, ныр рæгъау. Æз фæстæмæ здæхын фæдисмæ, ды дæ
цыд кæн.
    Æмæ  раздæхти фæстæмæ ‘мæ цæ разæй цæгъдгæ кодта,  фæстейы  цæ
туджы  зæй  ласта ‘мæ цæ ныццагъта – фæдисы ‘мæ йæ бæх  фенкъуысын
кодта ‘мæ ‘рбаййæфта Уырызмæджы. Уый дæр йæ зæронд хъару равдыста:
рæгъауыл уарийы хъæр, цæргæсы ахст ыскодта ‘мæ рæгъау – йæ  рæгъау
иусисыгфатау хаудтой æмæ йæ лæппу дæр æрбаййæфта.
    - Цы фæдæ, зæронд?
    - Мæнæ дæн, ыскъæрын рæгъау.
    - О, ис ма дæм дæ лæппуйы хъару.
    Æмæ  цæ раскъæрдтой рæгъауы дыууæ иумæ ‘мæ цæ ‘рбахæддзæкодтой
Бæрæгуобаумæ “мæ йын загъта лæппу:
    - Цæй, ныр байуарæм, зæронд!
    Æмæ загъта зæронд:
    - Байуарæм.
    - Байуар, уæдæ, зæронд!
    - Нæ, - загъта, - кæстæр уары!
    Æмæ  лæппу  урс галыл урс зæлдаг бабаста ‘мæ йæ ‘рбаста  хицæн
ран.  Иннæ  рæгъау уары ‘мæ цæ ‘ртæ хайы кæны ‘мæ Уырызмæг  загъта
йæхинымæры:  «Ай дыууæ хайы йæхицæн исы ‘мæ иу хай та  мæнæн  кæны
‘мæ  мæ мæлæт хуыздæр, ныронг састы хай никуы райстон, æмæ мын ныр
састы хай чындæуы.»
    Æмæ фæци лæппу уæрст æмæ йын загъта Уырызмæгæн:
    - Гъеныр бар дæу.
    - Нæ, - загъта Уырызмæг, - бар кæстæры вæййы.
    Уый загъта:
    -  Æз дын дæдтын мæнæ ацы хай – дæ хистæрæггаг, мæнæ иннæ  хай
та  –  дæхи хай, а æртыккаг та – мæн. Æмæ мæн ницы хъæуы, фæлæ  ды
цæмæй зоныс, æз чи дæн, уый?
    Нæ зонын зæгъгæ загъта Уырызмæг.
    -  Уæдæ æз дæн, дæуæй мæрдтæм æнæ номæй чи ацыд, уыцы лæппу  –
дæ фырт.
    Æмæ йæ цæссыгтæ “ркалдта Уырызмæг.
    -  Ныр  иууылдæр акæн уыцы рæгъау æмæ куы бацæуай Нартыхъæумæ,
уæд мын мæхи хайæ рухсаг зæгъ. Мæнмæ-иу хъыг кастис – деннæ мæрдты
куы  ‘рымысыдтæ, æз та-иу рохуаты куы баззадтæн, уæд.  Гъеныр  мын
мæхи хайæ рухсаг зæгъ.
    -  Æмæ рацу, - загъта лæппуйæн Уырызмæг, - дæ мад ма дæ уæддæр
фена!
    -  Нæ, загъта, - æз н’ ацæудзынæн демæ, æрæджы мын кæны, - хур
ку’  аныгуыла, уæд мæ хъарагъултæ нал бауадздзысты. Ацы гал  кæнын
мæнæ Барастырæн.
    Æмæ  арасти  лæппу, хур нынныгуылд, афтæ  йæ  хъарагъултæ  нал
уагътой æмæ скуывта хуыцаумæ:
    - Хуыцауты хуыцау, хæхтыл дыдзы хур ракæсынкæн!
    Æмæ хæхтыл хур цыма сæмбæлд, уый хуызæн, æмæ цын лæппу загъта:
    -  Цæуылнæ  мæ  уадзут, хур ма куы кæсы, уæд? Скæсут  ма  уæлæ
хæхтæм, нырма хур куы кæсы хæхтыл.
    Æмæ йæ ауагътой. Æмæ бацыди мæрдтыбæстæм.
    Æмæ Уырызмæг дæр ныццагъта уыцы рæгъауæй бирæ фос, æмæ цæ хист
ыскодта йе ‘нæном лæппуйæн.
    
    НАРТЫ СОСЛАН ÆМÆ УЫРЫЗМÆДЖЫ ÆНÆНОМ ЛÆППУ
    Нарты  Сослан æддæ балцы арæх хатти. Иу ахæмы та ‘рцыди Нартмæ
‘мæ  кæцæйдæр  хины хъултæ ‘рхаста, стæй Нарты фæсивæдмæ  арвыста:
«Æнахуыр  хъултæ  ‘рхастон  æмæ мемæ  хъулæй  чи  хъазы,  уый  мæм
рацæуæд!»
    Нарты  фæсивæд æм æрæмбырд ысты ‘мæ хæснагыл хъазын райдыдтой.
Сослан-иу  кæй амбылдта ‘мæ йын йæ хæснаг чи нæ бафыста  уымæн-иу,
кæнæ  йæ  хъус  ракодта,  кæнæ йæ къух,  кæнæ-иу  ын  йæ  иу  цæст
ыскъахта. Афтæмæй йын æртæ Нарты ‘нæхъæнæй ничи уал баззад  зæронд
Уырызмæджы йæддæмæ.
    Уæд  иу  бон  куы уыд, уæд Сослан зæронд Уырызмæгмæ  сæрвыста:
«Абон  майрæмбон, иннæ майрæмбоны дæ хъазыны рад у ‘мæ дæхи  цæттæ
дар.»
    Зæронд  Уырызмæг  ысгуыбыр, ыстызмæг æмæ загъта  йæхицæн:  «Мæ
зæронд  сæр  мæрдтæм аиппджынæй цæудзæн, уыцы гæдыйыхъусхорæй  æмæ
исты хос хъæуы.»
    Уæллаг  Нарты зиан уыди ‘мæ йæ Нарт зæппадзы ‘вæрдтой, афтæмæй
мæрдтыбæстæм  чи  цыди,  уый Барастыр  фарста  уæлæуон  зæххыл  цы
хабæрттæ ис, уымæй. Барастырæн радзурынц:
    -  Нарты Сослан кæцæйдæр хины хъултæ ‘рхаста ‘мæ йемæ чи хъазы
хъулæй,   уыдон  амбулы  ‘мæ  цæ  аиппджынтæкæны.  Иннæ  майрæмбон
Уырызмæджы хъулæйхъазыны бон у ‘мæ стыр катайкæны.
    Уыцы  рæстæджы Уырызмæджы Æнæном лæппу Барастыры раз зонгуытыл
æрлæууыди ‘мæ йын зæгъы:
    - Боны ‘мгъуыдмæ мæ уæлæуон бæстæм ауадз.
    Фæлæ йæ Барастыр нæ уагъта.
    Нарты  зиан куы бахæддзæ Барастырмæ, уæд та уый дæр  бафарстой
уæлæуон зæххы хабæрттæй æмæ та уый дæр загъта:
    -  Иннæ  майрæмбоны  Сослан хъаздзæни хъулæй  Уырызмæгимæ  ‘мæ
Уырызмæг ыстыр катайы ис.
    Уырызмæджы  Æнæном лæппу та дыггаг хатт йæ зонгуытыл  æрлæууыд
Барастыры раз æмæ йын лæхстæкæны:
    - Ауадз мæ иу боны ‘мгъуыдмæ уæлæуон зæхмæ.
    -  Æз  дæ  бæргæ  ауадзин, фæлæ дæ дуаргæстæ ‘мæ  хидгæстæ  н’
ауадздзысты, - загъта Барастыр.
    - Уыдонæн мæхæдæг хоскæндзынæн.
    Барастыр  æй  ауагъта боны ‘мгъуыдмæ. Лæппу йæ  бæхы  цæфхæдтæ
зыгъуыммæ  ныссагъта  ‘мæ  рацыд. Дуаргæсты  ‘мæ  хидгæсты  фынæйæ
ныууагъта  “мæ  с’  астæуты раскъæрдта йæ бæхы. Уыдон  æй  фæстейы
расырдтой  æмæ, бæхы къæхты фæд мидæджырдæм куы уыди, уæд  фæстæмæ
аздæхтысты.
    Нартыхъæумæ    лæппу   ссыди   изæр-рухсæй   æмæ    Уырызмæгмæ
бафысымкодта.  Йæхи  йын нæ бацамыдта. Йæ  райсомы  Уырызмæгæн  йæ
хъазыныбон  уыди  хъулæй æмæ ‘рынкъарди. Лæппу йæм бакæстытæкодта,
стæй йæ фæрсы:
    - Цæуыл æнкъард дæ, Уырызмæг, кæд дын уазæджы ‘рцыд хъыг уыди,
мыййаг, уæд æз æндæр ран дæр бафысымкæндзынæн.
    -  Æз дæ хуызæн уазджытæ бирæ фервыстон, лæппу, фæлæ мæ сæр мæ
кой  у. Райсом Сосланимæ хъулæй хъаздзынæн æмæ мæ ку’ амбула,  уæд
мæ  зæронд сæр мæрдтæм аиппджынæй цæудзæни, æмæ гъеуый у мæ катай,
- загъта Уырызмæг лæппуйæн.
    - Уазæгæй, фысымæй хъауджыдæр нæй, Уырызмæг, æз ахъаздзынæн дæ
бæсты: æз кæстæр дæн, фæлæ мæт ма кæн, - загъта лæппу.
    Уырызмæг   уазæгыл  æхсæвы  хорз  бацинкодта.  Райсомы   лæппу
æрæгмæгомау ыстади уатæй. Уæд Сослан Уырызмæгмæ ‘рбарвыста, зæгъгæ
рацу дæ хъазтмæ. Хъæрмæ лæппу фæтæррæсткодта, йæ дарæс цырд акодта
Qмæ  Уырызмæджы  бæсты ацыди хъазынмæ. Сосланæн  дæ  бон  хорз  уа
загъта лæппу, æмæ фæрсы Сослан лæппуйы:
    - Цæмæй мæ зоныс, Сослан дæн, уый?
    -  Зонын дæ, æз Уырызмæджы уазæг дæн æмæ йæ бæсты рацыдтæн, æз
хъуамæ  йæ  бæсты  демæ  ахъазон  хъулæй,  æрмæст  цыдæриддæр  æмæ
кæйдæриддæр бафхæрдтай, уыдон дæр уым куыд уой, афтæмæй.
    - Гъей, кæйдæр хуыйыхъыбыл, æмæ ды куыд æрхастай мемæ хъазынмæ
дæ ныфс?
    -  Уыууыл  фæстæдæр  адзурдзыстæм,  фæлæ  ныр  та  ‘рымбырдкæн
Хъазæнфæзмæ Нарты.
    Сослан  Нарты  Хъазæнфæзмæ  ‘рымбырдкодта.  Уырызмæджы  Æнæном
лæппу  дæр  уым,  æмæ Сослан иу хъул ысуылдта,  акалдта  дзы  йеуы
кæфойы дзаг хор æмæ нæмыггай быдыры ныппырх и.
    Йæхæдæг лæппумæ дзуры:
    -  Гъеуый  æруидз,  кæннод  дын  дæ  дыууæ  хъусы  сæ  рæбыныл
ныллыгкæндзынæн.
    Уæд  лæппу  дæр  ысуылдта  иу хъул  æмæ  дзы  дыууæ  дыууадæсы
цъиуджын кæрчытæ агæпкодта ‘мæ  йеуы кæфой æрымбырдкодтой.
    - Амбылдтай мæ, лæппу, фæлæ дæ цы фæнды уый мын бакæн, - зæгъы
Сослан.
    - Цалынмæ де ‘ртæ хъулы суилай, уæдмæ дын ницы зæгъдзынæн.
    Сослан  суылдта  дыггаг  хъул  æмæ  дзы  дыууæ  æхсинæг-бæлоны
агæпкодта ‘мæ мигъæй æврæгъты астæу афардæг ысты.
    - Гъеныр мын гъеуыдон æрцахс! – зæгъы Сослан лæппуйæн.
    Уый  дæр  та  дыггаг  хъул  ысуылдта  ‘мæ  дзы  дыууæ  тугдзых
хъæртцыгъайы агæпкодта ‘мæ дыууæ бæлоны ‘рцахстой мигъæй  æврæгъты
астæу. Æрхастой цæ Сосланмæ.
    - Амбылдтай мæ, лæппу, фæлæ дæ дзых – дæ тæрхон.
    -  Суил уал æххæст де ‘ртыггаг хъул дæр, тагъд цæуыл кæныс,  -
загъта лæппу.
    Сослан   ысуылдта  æртыггаг  хъул  дæр.  Æмæ  дзы  бурæ-нæлхуы
агæпкодта. Уыцы хуы ахæм тыхджын уыди, æмæ-иу цы бæлас ыскъуырдта,
уый-иу æд бындзæфхад фелвæста. Лæппу дæр та суылдта æртыггаг  хъул
æмæ  дзы  дыууæ  къуыдыркуыдзы агæпласта. Хуыйы асырдтой  фæстейæ,
стæй  йæ  ‘рцахстой  æмæ  йæ ‘рдæгтындтытæй,  йæ  хъис  калгæ  ‘мæ
хъыллистгæнгæ фæстæмæ ‘рбахæддзæкодтой.
    Сослан æмбылды фæци мæ лæппумæ йæ цонг бадардта. Лæппу йын  й’
армы тъæпæнæй чъылбыз сæппæрста ‘мæ йын загъта:
    -  Абонæй  фæстæмæ  мæгуырæн  тых макуыуал  бакæн,  тыхгæнæгæй
тыхгæнджытæ  фылдæр  ысты. Атыппæт адæм куыд уыдысты,  афтæмæй  цæ
teqr{mj8m.
    Сосланмæ  æлутоны  хос уыди. Кæмæй кæм цы  фæсахъаткодта,  уый
йын байсæрста ‘мæ алчи, цы уыди, уый фестад.
    Уыйфæстæ лæппу фæстæмæ Уырызмæджы хæдзармæ сыздæхти ‘мæ загъта
Уырызмæгæн:
    - Сосланы амбылдтон, уый фехъуыстай, фæлæ ма кæд искуы æнæхæрд
зæхх зоныс, уæд мæ уырдæм фæкæн.
    -  Иу ран ма иу мæликк ис, тыхгæнæг ын тых нæ ары, Нартæй  дæр
æм йæ ныфс ничи хæссы.
    - Æмæ йын цæй тыххæй н’ ары тыхгæнæг тых?
    -  Цæй тыххæй, цæ! Уымæ иу нарæгкомы бацæуын хъæуы: уырдæм  та
залиагкæлмытæ,   æфсæндзых  бирæгътæ  ‘мæ   тугдзых   хъæртцыгъамæ
бахæддзæуыдзынæ. Рæгъауы иу ыстыр урс бæх хъахъхъæны,  с’  алыварс
зилы ‘мæ цæм цæуæг нæ уадзы.
    -  Уæдæ  нын  æнæцæугæ  нæй уыцы мæликмæ тыхгæнæг,  фæлæ  дæхи
сцæттæкæн, Уырызмæг. Хъуамæ мемæ ацæуай.
    - Æз зæронд лæг дæн, кæдæм ма дын фæфæраздзынæн.
    - Æмбал дæхицæн ракæн, уый дæр дын дæдтын.
    -  Уæдæ  уал  ды быдырмæ ацу ахсæв æмæ уым дæ бæх хиз,  æз  дæ
райсом ныййафдзынæн.
    Лæппу  ацыди  быдырмæ ‘мæ йæ бæх ауагъта хизынмæ,  йæхæдæг  йæ
нымæт йæ уæлæ ‘ркодта мæ ‘рфынæй.
    Уырызмæг та ‘нкъардæй бахызт йæ хæдзармæ. Сатана йæ фæрсы:
    -  Цæмæн æнкъардкæныс, Уырызмæг? Кæд дæ хæтæны цæуын нæ фæнды,
уæд дын æз хос ыскæндзынæн, цæмæй баззайай.
    -  Бæргæ  мæ  нæ фæнды дæ хуызæн дзидзидаимæ ацæуын,  фæлæ  цы
кæнон, - загъта Уырызмæг.
    Уæд  Сатана æртæ мыдамæсты ракодта, ронджы гоцъоби ахаста  ‘мæ
Чъырыны сæрæй ыскуывта:
    -  Хуыцæутты хуыцау, ме сфæлдисæг хуыцау! Авд азы дæм  цы  мит
ис,  уый  ахсæв æруар, уыцы лæппуйæн ацæуæн куыннæ уал уа ‘мæ  йын
Уырызмæг райсомы йæ хотыхтæ куыд ысхæсса!
    Æхсæвы  арвы  дуæрттæ фегом ысты ‘мæ авд азы  мит  уыцы  ‘хсæв
æруарыди. Райсомы Уырызмæг сыстади ‘мæ катайкодта, зæгъгæ ма  куыд
ацæудзынæн.
    Сатана йын зæгъы:
    - Æнæцæугæ дын нæй. Уыцы лæппу афонмæ нал и ‘мæ йын йæ хотыхтæ
схæсс.
    - Айхуызæн миты цы хъуамæ алæгæрда.
    -  Уæдæ  Сосланæн зæгъ æмæ демæ ацæудзæн, уымæн йæ  Дзæндзарæг
афæд кæндзæни.
    Уырызмæг  Сосланы  йемæ  акодта, миты алæгæрстой,  кæсынц  æмæ
лæппу,  нымæт йæ уæлæ, афтæмæй хуыссы. Йæ бæх й’алыфарс  хизы,  йæ
комытæфæй лæппуйы алыфарс авд мусуаты йас мит не ‘рхæцыд.
    Бахæддзæ сты лæппумæ ‘мæ йæм Уырызмæг дзуры:
    - Цы фæдæ, мæ уазæг, куыд дзæбæхæй баззадтæ дысоны къæвдайы?
    - Мæнæн ницы у, фæлæ дæхæдæг куыд æрæгмæ цыдтæ.
    - Залты мит, æнусты цъити куы ‘руарыд, уæд ма кæдæм цæуæм?
    -  Æнæцæугæ  нæй. Ахæм гæбынатæй чи тæрсы, уымæй цæй  тыхгæнæг
ис!
    Ацыдысты  уырдыгæй  æртæйæ. Разæй цыд Уырызмæг,  стæй  Сослан,
фæстейæ  та  лæппу.  Иудзæвгар ацыдысты, стæй Уырызмæджы  бæх  нал
фæрæзта ‘мæ йæ Сослан раивта. Цъус та ауадысты ‘мæ уый бæх дæр нал
цыд. Уæд цæм лæппу дзуры:
    - Хистæрты разæй цæуын аипп у, уыййæддæмæ уæ разæй ацæуин.
    - Уый ницы аипп у, стæй нæ уынæг дæр нæй, - зæгъы Сослан.
    Лæппу  йæ  бæх  фæразæйкодта  ‘мæ  цæуы  разæй.  Йæ  бæх   куы
ныххуыррыткæны,  уæд æнæхъæн бонгæны бæрц мит  фæйнæрдæм  фæхæссы.
Цæуынц æмæ нысан коммæ бахæддзæ сты.
    Лæппу Уырызмæджытæн зæгъы:
    - Ныр сымах фæстейæ дæрддзæфгомау цæут.
    Йæхæдæг  иудзæвгар  аразæй  ис  æмæ  бахæддзæ  залиагкæлмытæм.
Залиагкæлмытæ  йыл  сæхи рауагътой фæйнæрдыгæй,  фæлæ  цæ  уый  йæ
кардæй  ныкъуыхтæкодта, сæ хъустæ цын ыслыгкодта æмæ цæ йæ  хызыны
нывæрдта.    Дарддæр    ацыди   ‘мæ   йæм    æфсæндзых    бирæгътæ
æргæппытæкодтой,   размæ   йæ  нал  уадзынц   лæппуйы.   Уый   цæм
кардæлвæстæй  февнæлдта  ‘мæ  цæ ныкъуыхтæкодта,  се  ‘ссыртæ  цын
сæфтыдта, хызыны цæ нывæрдта ‘мæ та дарддæр ацыди. Уырызмæг æмæ йæ
Сослан  дæр  баййæфтой.  Уалынмæ  цæм  тугдзых  хъæртцыгъатæ  сæхи
рауагътой.  Уырызмæг  æмæ цæ Сослан болат æрттигътæй  сыхстой  æмæ
зæххы ‘рызгъæлдысты. Лæппу та цын сæ бырынчъытæ лыгкодта ‘мæ цæ йæ
хызыны нывæрдта. Рæгъаумæ бахæддзæ сты ‘мæ дзуры лæппумæ Уырызмæг:
    - Рæгъау  хъахъхъæны иу бæх æмæ цæ уый ыскъæрын нæ бауадздзæн.
    -  Уымæн æз хосскæндзынæн, - зæгъы лæппу. Лæппу йæ бæх ауагъта
‘мæ  уыцы бæхимæ кæрæдзимæ фесты. Йæхæдæг та рæгъау раскъæрдта æмæ
цæ йе ‘мбæлтты бæрны бакодта, стæй цын афтæ зæгъы:
    - Сымах дыууæйæ рæгъау аскъæрут æз Мæличчыхъæумæ цæуын æмæ цын
зæгъон  зæгъгæ  уын  уæ  рæгъау  фæтардæуы,  кæннод  нæ  къæрныхтæ
схондзысты.
    Уыдон рæгъау раскъæрдтой. Лæппу йæ бæхмæ бацыди, иннæ бæхæн йæ
сæр  кардæй  нырриуыгъта ‘мæ фæдыдагъ. Йæ хъустæ  йын  ыслыгкодта,
хызыны  цæ  нывæрдта.  Стæй  йæ бæхыл абадти  ‘мæ  хъæумæ  бацыди.
Хъæугæрон дондзауты баййæфта. Иу зæронд ус дзы уыди ‘мæ йæм  лæппу
дзуры:
    - У’ адæм кæм ысты, хорз ус?
    Мæличчы хæдзары стыр куывды бадынц.
    - Уæдæ ацу ‘мæ цын зæгъ: уæ рæгъау уын фæтардæуы.
    - Нæ цæ бауырндзæни ‘мæ мæ хырхæй афаддзысты.
    -  Мæнæ  цæм залиагкæлмыты хъустæ, æфсæндзых бирæгъты ‘ссыртæ,
тугдзых хъæртцыгъаты бырынчъытæ ‘мæ сæ рæгъау чи хъахъхъæны,  уыцы
бæхы хъустæ радт, стæй цæ бауырндзæни.
    -  Дæ хорзæхæй, мæнæ лæппу, дæхæдæг тыхгæнæджы хуызæн дæ,  æмæ
мын иунæг лæппу ис – ма йæ амар, фæдисы дæм æппæты разæй урс бæхыл
бахæддзæуыдзæн.  Дыууæ лæппуйы ма мын уыди ‘мæ  уыдон  дæр  фæдисы
разæй мард фесты.
    Уыйфæстæ  зæронд ус бацыд мæличчы хæдзармæ ‘мæ дуарæй хъæркæны
куывды адæммæ:
    - Уæ рæгъау уын фæтардæуы!
    Фæлæ  йæм адæмæй ничи ракаст, нæ цæ бауырныдта. Мæликк  уæлейы
бады ‘мæ дзуры:
    - Ардæм ма йæ ракæнут чи у, уый!
    Усы   бакодтой   Мæликмæ.  Уый  дæр  ын  йæ   разы   ныккалдта
залиагкæлмыты   хъустæ,   æфсæндзых  бирæгъты   ‘ссыртæ,   тугдзых
хъæртцыгъаты  бырынчъытæ  ‘мæ рæгъау  чи  хъахъхъæдта,  уыцы  бæхы
хъустæ.  Адæм уыдон куы федтой, уæд фæдисы цæуынмæ фесты. Уырызмæг
æмæ  Сосланы  рæгъау  фæйнæрдæм ныппырх  ысты,  афтæмæй  цæ  лæппу
‘рбаййæфта. Фæрсы Сосланы:
    - Тыхгæнæг куы дæ, Сослан, уæд дын рæгъау куыд ныппырх и?
    - Йæ, лæппу мауал мын хъаз ныр мæ сæрæй.
    Стæй  лæппу рæгъауыл уарийы ахст, цæргæсы тъыбартъыбур ыскодта
‘мæ цæ ‘рымбырдкодта. Сæ разæй та цæ скодтой æмæ цæ скъæрынц.
    Уалынмæ  цæ  фæдис æрбаййæфта. Зæронд усы лæппу урс  бæхыл  сæ
разæй.
    Æнæном лæппу йæм дзуры:
    -  Дæ  мад  дæ  мæнæн бафæдзæхста, æмæ дæм æз нæ бавналдзынæн,
фæлæ фæстæмæ аздæх.
    Уый  куынæ  лæууыд,  уæд  ын лæппу йæ  рæмбыныкъæдзтæ  ‘мæ  йæ
уæраджы  чъиритæ  рацæфтæкодта, стæй йæ уæлвæндаг æрывæрдта.  Иннæ
фæдисæттæ  йæ  куы федтой, уæд сæ ныфс нал бахастой  æмæ   фæстæмæ
аздæхтысты.  Æнæном  лæппу  йе  ‘мбæлтты  ‘рбаййæфта.  Раскъæрдтой
рæгъау æмæ Нартыхъæумæ ‘рбаввахс ысты. Уæд лæппу дзуры Уырызмæгмæ:
    - Мæнæн ме мгъуыд æрцыд, фæлæ ам фос байуарæм.
    Уырызмæг ын не сразы ис. Уæд та йæм дзуры:
    - Байуар цæ, Уырызмæг.
    - Мæнæн уыдон байуарын мæ бон нæу.
    - Уæд та цæ ды байуар, Сослан.
    - Рæгъау æз нæ ратардтон æмæ мæ бон нæу.
    Лæппу фос æртæ дихы акодта. Иу урс гал дзы уыди, уый та бынтон
хицæн ракодта, зæлдаг синагæй йæ бæхимæ бабаста, йæхæдæг дзуры  йе
мбæлттæм:
    -  Ацы ‘ртæ хайæ иу, Уырызмæг, дæ хай, иннæ – Сосланы, аннæ та
дæдтын Уырызмæгæн хисты хайæн.
    - Æмæ цавæр хисты хай у?
    -  Æз дын мæхи хай аггаг ыскодтон, Уырызмæг. Донбеттыртæм  дын
цы  Æнæном лæппу амарди дæ хъамайы фындзыл, уымæн дзы хист  ыскæн,
ацы урс галæй та-иу афæдзы хист ыскæн.
    Базыдта Уырызмæг, уæд йæ лæппуйы, бæргæ ма йын дзырдта,  лæуу,
фæлæ афардæг, фæстæмæ дæр нал фæкаст.
    Лæппуйы хидгæстæ ‘мæ дуаргæстæ нал уагътой Мæрдтыбæстæм,  æгæр
ын байрæджы æмæ уый тыххæй. Уæд лæппу хуыцаумæ скуывта:
    -  Хуыцауты хуыцау, ме ‘сфæлдисæг хуыцау, рæгътыл ма дыдзы хур
куыд фæзына.
    Рæгътыл  дыдзы  хур фæзынди мæ йæ уæд бауагътой  Мæрдтыбæстæм.
Уыцы хуры ныр дæр хонынц Мæрдты хур. Уый Нартæй баззади.
    Уырызмæг ын афæдзæй-афæдзмæ хистытæ фæкодта йенæном лæппуйæн.
    
    САТАНА УЫРЫЗМÆДЖЫ КУЫД АМБЫЛДТА
    Уырызмæг æмæ Сатана, зæгъы, иу бон хæснаг ыскодтой.
    Цæй, Уырызмæг, зæгъгæ загъта Сатана. – Кæд мæ амбулай, уæд  æз
Æртæ  Нарты ‘ртæ боны фæхынцдзынæн, кæд дæ æз амбулон, уæд-иу  мын
ды Гуынтыкомæй сызгъæрин хилджын куырсаг æрлас лæварæн.
    Уырызмæг  ысразы  ис,  хистæр уыд æмæ йын  Сатана  ныхасы  бар
радта. Уырызмæг дзуры:
    -  Æз  иу  заманы уыдтæн цуаны ‘мæ мыл æрталынг  и  сау  хъæды
астæу.  Хъæды  бын  дон цыди ‘мæ йæм æруадтæн аназон  дзы  зæгъгæ.
Æрцыдтæн æмæ федтон донбыл иу дидинæг. Диссаг мæм фæкасти, йæ цуры
мæхи  ‘рыхсадтон, мæхи ныссæрфтон æмæ, а-ныр рацæуон  мæ  бынатмæ,
афтæ  дидинæг йæхиуыл ысхæцыди ‘мæ мæм йæ бынæй, доны хуылфæй,  иу
зæронд  лæг  дзуры: «Гъы, нæртон лæг! Æз дæуæн иу ныхас зæгъдзынæн
æмæ  йæ бахъуыдыкæн. Ацы дидинæг ахæсс демæ, æмæ дын цы ран  бахус
уа, уым дын иу ныхас зæгъдзæни. Ды йæ дæ зæрдыл бадар, макæмæн  æй
зæгъ.  Искуы  искæимæ  хæснаг куы кæнай, уæд-иу  бафæрс  дидинæджы
тыххæй. Кæд дын æй базона, уæддæр – дæхион исчи, æддагон дын æй нæ
базондзæн».  Рахастон  дидинæг.  Æхсæв  мыл  хуыссæг  нал  хæцыди.
Райсомы цæуын дарддæр æмæ мæ къухты дидинæг æрбарухс и, дзуры мæм:
«Фæндараст  у, Уырызмæг, мæн ам аппар, фæлæ дын ныхас  зæгъын:  де
нæуарзæджы  цæмæй  базонай, уый тыххæй йын  йæ  хуыммæ  дæ  куыдзы
бауадз. Уæдæй абонмæ дискæнын, цæмæн мын афтæ загъта дидинæг.
    Сатана бахудти ‘мæ зæгъы:
    -  Гъе,  зæронд лæг, базæронд дæ, гъер æмæ дæ зноны  митæ  дæр
ферох  ысты.  Уый дын æз зæгъдзынæн. Дидинæг царды уалдзæг  у.  Йæ
ныхас та уазæггæнæг у. Цы зæронд лæг дæм дзырдта, уый Донбеттыртæй
уыди  ‘мæ дын амыдта, уыдонмæ дын цы лæппу ис, уый æнæниз  кæй  у.
Кæм  æй аппæрстай дидинæджы хусæй, уый та нысанкæны, уыцы лæппуйæн
дæ  къухæй йæ мæлæт кæй у, уый. Де нæуарзæг та йæхицæй зæгъы,  дæу
бирæ  уарзта, мæгуырæг, фæлæ куыдзы та де знаджы хоны.  Чи  нæ  дæ
уарзы, уымæн дæ фосы фенд дæр хъыг вæййы.
    Уæд Уырызмæг зæгъы:
    - Амбылдтай мæ, Сатана, хæрæг дæ æмæ дыл чи фæтых уыдзæн. Фæлæ
ныр та дæ рад у дзурын.
    Сатана ‘нкъардхуызæй зæгъы:
    -  Цæй,  ницы кæны, нырма хъуымыз чи дæйы, ахæм у æмæ  й’амонд
æндæр нæу, æвæдздзæгæн. Ныр дын æз дæр зæгъын мæ хæснаг. Иу бон нæ
уæладзгуыты  бадын æмæ кæсын. Арвæй дыууæ стъалыйы ратæхы,  сæ  иу
къаннæг, иннæ стырдæр. Къаннæг æм дзуры: «О, гыцци, мигъты ма ацу,
фæрæдидзынæ.»  Иннæ  йæм дзуры: «Ма тæрс, мæ хъæбул,  арвæй  зæхмæ
минæвар  цæуын æмæ уымæ кæсын: йæ фæндаг сырх у, йæ ныхас тых  у.»
Базон ма йæ, Уырызмæг, гъеуый цы у?
    Уырызмæг  бирæ  фæхъуыдыкодта, бирæ цыдæртæ загъта,  фæлæ  йын
ницы базыдта, стæй зæгъы:
    -  Дæхæдæг æй зондзынæ, Сатана, мæнæн уый базонын мæ бон  нæу.
Адæм хуыцауæн кувынц æмæ ма хуыцауæй зæхмæ цæй минæвар хъæудзæн  –
нæ зонын.
    - Нæ, мæ зæронд сæрыхицау, - зæгъы Сатана. – Уый диссаг у.
    Стъалыты  ныхас  афтæ ‘мбарын хъæуы: фæстагмæ  царды  диссæгтæ
уыдзæни,   стыр   тугкæлдтытæ  уыдзæни,  кæстæр  хистæрæн   фæндаг
амондзæн.  Хуыцауы ном ын ферохкæнынкæндзысты, нал  ын  кувдзысты,
нал  æй зонгæ кæндзысты ‘мæ уæлæрвтæм фæнддæгтæ гæрддзысты. Гъеуый
амоны.
    Уырызмæгмæ диссаг фæкасти Сатанайы дзуапп æмæ ма загъта:
    - О, хуыцау, уæддæр ма нæртон адæмæй кæстæйраджы хай бакæн, нæ
ном  нын  чи ара, уый нæхи у. Мах куы фесæфæм, уæддæр  нæ  кой  ма
фесæфæд.
    Дыггаг  бон  сыстад  Уырызмæг æмæ ацыди Гуынтыкоммæ  сызгъæрин
хилджын  куыр-саг  кæнынмæ. Уыцы сагæн  йæ  хицау  уыди  гуылæвзаг
гуымир-уæйыг.  Сагæн  й’  алы хъуын дæр цæугæ-цæуын  æрттивгæ  ‘мæ
дзæнгæрæгау цæгъдгæ кодта. Уымæ гæсгæ йын раскъæрæн нæ уыди,  уæд-
иу уæйыг базыдта тыхгæнæджы.
    Уырызмæг æм бацыди ‘мæ лæгæты дуарæй бахъæркодта:
    - Гъей, Гуынты гуымир, уазæг нæ уадзыс?
    -Уазæг – хуыцауы уазæг! Мидæмæ! – радзырдта йæм уæйыг.
    Бацыди  Уырызмæг  мидæмæ, кæрæдзийæн арфæтæ ракодтой,  æмæ  йæ
фæрсы уæйыг:
    - Дæхи мын бацамон, уазæг.
    -  Æз  нæртон адæмы рæгъаугæс дæн, мæ фосæй Уырызмæджы  хъулон
гал фæхъуыди, агурын æй æмæ йæ нал арын, - зыгъы Уырызмæг йæхæдæг.
    -  О,  сæ  кой мауал уа уыдонæн, мæ фосы рæгъæуттæ  мын  уыдон
фæтардтой,  тынгдæр Уырызмæг. Уый мын мæ къухты чи  бафтын  кæнид,
уымæн мæ диссаджы куыр-саг дæр нæ бацауæрдин.
    - Æз дын æй бафтынкæнин, æцæг мын дæ куыр-саг куы радтис, уæд.
    Уæйыг  ысразы.  Æхсæвæр  ыскодтой. Уырызмæг  йе  уæхскæй  карз
ронджы дурын æриста ‘мæ дзы уæйыджы фæрасыгкодта.
    Æмбисæхсæвтæй  ахызти  рæстæг,  афтæ  уæйыг  тарф  фынæй  аци.
Уырызмæг сыстади ‘мæ куыр-сагыл рахæцыд. Куыр-саг лæгæты æдде  куы
фæци  ‘мæ  куы  ныууасыд, уæд уæйыг фæгæпкодта,  разгъордта,  фæлæ
айнæгæй  рахаудта ‘мæ комы ныппырх и. Куыр-саг баззади Уырызмæгæн.
Уæйыджы фæллой дæр рахаста ‘мæ сæхимæ ‘рцыди.
    Бадзырдта йæ усмæ:
    -  О,  не  фсин,  амбылдтай  мæ ‘мæ  дын  æркодтон  Гуынтыкомы
гуылæвзаг уæйыджы сызгъæрин хилджын куыр-саджы.
    Сатана  йæ  хъæрмæ рауади, куыр-сагыл дæр æмæ  Уырызмæгыл  дæр
тынг фæцинкодта, стæй хæдзармæ бацыдысты.
    
    УЫРЫЗМÆГ ÆМÆ ЙЕ ‘НÆНОМ ЛÆППУ
    Иу  изæр  Нарты Уырызмæг ныхасмæ ныццыди ‘мæ уым федта:  Нарты
фæсивæд   дæлгоммæ   хуыссынц,  æмæ   Сырдоны   гатца   сæ   сæрты
рахизбахизкæны.  Уырызмæг фæстæмæ хæдзармæ  мæстæйдзагæй  раздæхти
‘мæ къæлæтджыныл мæсты цæф ныккодта йæхи.
    Сатана йæ куы федта, уæд загъта:
    - Цы кодтай, зæронд лæг, цы маст дæ бацыди?
    Уырызмæг ныуулæфыд æмæ загъта:
    -  Нартыл фыдаз ыскодта, ныхасы дæлгоммæ хуыссынц фæсивæд  æмæ
Сырдоны гатца сæ сæрты рахизбахизкæны. Хорз карды кой цæм  нал  и,
топпы кой цæм нал и, æрмæст алчи йæ гуыбынмæ хъусы.
    Сатана загъта Уырызмæгæн:
    -  Цы мæткæныс, дæлæ м’ авд къæбицы, сæ дуæрттæ ‘хгæнын куы нæ
комынц  кувæггаг базыг æмæ кувæггаг чъирийæ. Ноджы дæр ма  цы  цух
кæнынц,  уый  райсом  фидиуæгæн зæгъ, æмæ  авд  æддæгуæлæйы  сæрæй
ныхъхъæркæнут, æмæ ног чындз кæмæн и, уый йæ сасир йæ дæларм  куыд
бакæна ‘мæ Уырызмæгтæм куыд æрцæуой кæрдзын кæнынмæ.
    Райсом куы сбон и, уæд Уырызмæг ацыди ‘мæ загъта фидиуæгæн:
    -  Ацу  ‘мæ  ныхъхъæркæн: ног чындз кæмæн и, уый йæ  сасир  йæ
дæлармы рахæссæд Уырызмæгтæм кæрдзын кæнынмæ!
    Фидиуæг ацыди, авд æддæгуæлæйы сæрæй ныхъхъæркодта:
    -  Ног  чындз  кæмæн  и,  уый  йæ сасир  йæ  дæлармы  рахæссæд
Уырызмæгтæм кæрдзын кæнынмæ!
    Уый  куы  фехъуыстой, уæд ног чындзытæ сæ сасиртæ сæ дæлæрмтты
рахастой æмæ ‘рымбырд ысты Уырызмæгтæм.
    Иннабон фæкодтой кæрдзын Уырызмæджы хæдзары.
    Кæрдзынконд  куы  фесты,  уæд  фидиуæгæн  загътой:  «Ацу   ‘мæ
ныхъхъæркæн:  «Нартæ!  Цæуын йæ бон кæмæн у,  уый  цæугæ  ракæнæд,
цæуын йæ бон кæмæн нæу, уый та хæсгæ ракæнут: Уырызмæг куывд  кæны
‘мæ уæ хоны.»
    Фидиуæг  ныхъхъæркодта,  авд  æддæгуæлæйы  сæрмæ  схызт,   æмæ
уырдыгæй:
    -  Нартæн, цæуынхъом уæ чи у, уый цæугæ ракæнæд, цæуынхъом  чи
нæу, уый хæсгæ ракæнут: Уырызмæг куывд кæны ‘мæ уæ хоны!
    Нартыхъæу  уый куы фехъуыстой, уæд ныххæррæткодтой –  æрымбырд
ысты Уырызмæгтæм иууылдæр, - стырæй, чысылæй.
    Сбадтысты  куывды  ‘мæ  цæл, минас байдыдтой.  Æрдæгминас  куы
фесты, уæд арт æрмынæг и. Уæд Уырызмæг кæстæртæм радзырдта:
    - Арт æрмынæг и æмæ йæ исчи бацырдкæнæд.
    Уырызмæджы ныхас куыдзы хъуыды дæр ничи ‘ркодта.
    Уырызмæг   йæхæдæг   сыстади   уæззаугомау,   куыд   ничи   йæ
‘рхъуыдыкодтаид  афтæ.  Рагъæнæй  бæндæн  райста  ‘мæ  ацыди   суг
хæссынмæ.  Хъæугæронæй ахызт, æмæ цын уым уыди сугтæ,  -  дыууадæс
ивазны  иуырдæм, дыууадæс ивазны иннæрдæм. Сугтæ  бабаста  ‘мæ  цæ
раргъомкæнон  куыд загъта, афтæ уæларвæй иу цæргæс  йæхи  рауагъта
‘мæ  Уырызмæджы  йæ  ныхтæ  ныссагъта ‘мæ  йæ  ахаста.  Хæссын  æй
байдыдта ‘мæ йæ æртæ денджызы ‘хсæн иу дурыл æрывæрдта.
    Уырызмæгыл  куы баизæр, уæд хъуыды байдыдта: «Цы  ма  бакæнон,
кæдæм фæцæуон, уымæн мæ сæрæн куы ницы зонын.»
    Куы  баталынг, уæд кæсы ‘мæ дуры бынæй рухс кæлы. Дуры  фæрсты
ныббырыди. Рухс кæм уыд, уырдæм бадзырдта:
    - О, хæдзаронтæ!
    Хæдзарæй  дыууæ  къаннæг  æмхуызон лæппуйы  ракасти.  Уырызмæг
загъта:
    - Уазæг нæ уадзут?
    - Ау, уазæг хуыцауы уазæг куы у, уæд куыннæ! Хæдзармæ рацу.
    Уырызмæг мидæмæ бацыди. Ахæм хæдзар уыд, æмæ бынæй –  авг,  йæ
фæрстæ – ‘ргъæу, уæлейы – сæууон ыстъалы.
    Уазæгæн   бурæнæлфыс  æрбакодтой  æмæ  йæ  аргæвстой.  Æхсæвæр
ысцæттæ и, фынгтæ ‘рывæрдтой.
    Уыцы рæстæджы куывтой хъамайы фындзæй.
    Базыг бакодтой хъамайы фындзыл æмæ йæ радтой Уырызмæгмæ.
    Уырызмæг  фæкуывта  ‘мæ кувæггаг куыд рацæйлæвæрдта  лæппутæм,
афтæ  иу лæппу хъама райста, авгыл йæ къæхтæ фæбырыдысты ‘мæ хъама
йæ зæрдæйы ныххызт.
    Уырызмæг ма цæй æхсæвæр бахордтаид! Масткодта: «Мæ зæронд  сæр
зæрондырдæм цытæ ‘ййафы!»
    Лæппу амарди. Куы сбон и, уæд Уырызмæг рацыд æмæ та уыцы  дуры
сæрмæ схызти.
    Цæргæс  та йæхи рауагъта, ‘мæ та Уырызмæджы йæ ныхтæ ныссагъта
‘мæ йæ кæцæй рахаста, уырдæм æрхаста.
    Уырызмæг   йæ  сугтæ  раргъомкодта  ‘мæ  цæ  бахаста  хæдзармæ
‘нкъардæй.  Арт ыскодта ‘мæ къæлæтджыныл йæхи мæсты цæф æркодта.
    Сатана йæ фæрсы:
    -  Цы  кодтай, зæронд лæг, цы маст дæ бацыди? Уæдæй нырмæ  кæм
уыдтæ?
    Сатана уый  куы базыдта, ай ахæм фыдбылыз æрцыд, уæд йæ рустæм
фæлæбурдта ‘мæ фæхъæркодта Уырызмæгыл:
    - Гъе, зæронд бирæгъ, ме мбæхст лæппуйы дæр мын бахордтай!
    Нарты  фæсивæд  уый  куы базыдтой, æмæ бинонтæ  мæстджын  ысты
зæгъгæ, уæд алчи йæ хæдзармæ фæцыд.
    Бирæ рæстæджытæ ацыд, æмæ лæппуйæн йæ ном ницæмæй ардтой, рухс
ын ницæмæй загътой.
    Иу  хатт  куы уыд, уæд лæппу мæрдты бацыд Барастырмæ  ‘мæ  йын
загъта:
    - Уæлзæхмæ мын фæндаг куыд радтай!
    Барастыр ын загъта:
    -  Æз  дæу  ку’ ауадзон, уæд мæрдтæ иууылдæр курдзысты  фæндаг
уæлзæхмæ.
    Лæппу йын загъта:
    - Уымæн æз хос зонын: мæ бæхы цæфхæдтæ зыгъуыммæ ныссадздзынæн
æмæ, фæдмæ куы ‘ркæсой, уæд зæгъдзысты: «Мæнæ мидæмæ ‘рбацыди.»
    Барастыр ын радта иу къуырийы ‘мгъуыд. Лæппу ацыд æмæ йæ бæхæн
цæфхæдтæ  ныссагъта зыгъуыммæ. Дуаргæс дуæрттæ бакодта  ‘мæ  лæппу
уæлзæхмæ ацыди.
    Мæрдтæ уый куы базыдтой, уæд ныххæррæткодтой æмæ ‘рымбырд ысты
дуары цурмæ: «Мах дæр куыд ауадзат.»
    Дуаргæс цын загъта:
    - Фенут, фæд мидæмæ ‘рбацыди.
    Адæм дæр федтой – фæд мидæмæ ‘рбацыди. Ницыуал ысдзырдтой  æмæ
алчи  йæ бынатмæ ацыди.
    
    Лæппу дыууæ зæры ‘хсæн бацыд Уырызмæгты дуармæ ‘мæ бадзырдта:
    - Уырызмæг, æддæмæ ма ракæс!
    Уырызмæг æм ракасти ‘мæ йын загъта:
    - Де ‘зæр хорз, уазæг!
    - Хорзæй цæрай, Уырызмæг.
    - Бæхæй рахиз!
    Лæппу йын загъта:
    - Бæхæй нæ рахиздзынæн, фæлæ райсом хæтæны куыд фæцæуæм иумæ.
    Уырызмæг йæхи фенкъардкодта, тынг хъыг ын уыди, фæлæ йæ  сæрмæ
нæ бахаста, ма ацæуа, уый.
    Лæппу йын загъта:
    - Райсом быдыры уыдзынæн, æмæ мæм уырдæм куыд рацæуай.
    Лæппу  быдырмæ  ацыд, Уырызмæг та сæхимæ баззад.  Къæлæтджыныл
йæхи мæсты цæф æркодта ‘мæ йæм Сатана дзуры:
    - Цы та кодтай, зæронд лæг, цы маст дæ бацыд?
    -  Куыннæ  мæсты кæнон: иу лæппу – саргъæй нæ  зыны  –  саргъы
зæгæлы  йас,  йæ хъуымыз йæ донгæмттæй кæлы, афтæмæй Уырызмæгæн  –
райсом дам мемæ хæтæны рацу. Уыимæ мæ цæугæ чи фена, уый худгæ  нæ
– кæугæ мыл фæкæндзæни. Мæ сæрмæ йæ нал ысхастон нæ зæгъын æмæ йын
ныфс бавæрдтон.
    Сатана йын загъта:
    - Уыууыл цы мæткæныс, уымæн дын æз ысхоскæндзынæн.
    Сатана  ‘ртæ  мыдамæсты  ракодта ‘мæ  цæ  иу  ронджы  дурынимæ
‘сдавта авд æддæгуæлæйы сæрмæ ‘мæ сæ уырдыгæй ыскуывта:
    -  Хуыцæутты хуыцау, ме ‘сфæлдисон хуыцау, райсоммæ залты  мит
æмæ ‘нусы цъити куыд ныууара.
    Уайтагъд арв æрбахгæдта ‘мæ мит уарын райдыдта.
    Райсоммæ  ахæм  мит  æруарыди ‘мæ къæсæрæй  акæсæн  нал  уыди,
хъæуæй хъæумæ ацæуæн нал уыди.
    Уырызмæг загъта: «Хъуамæ быдырмæ акæсон. Цы фæцадаид цымæ уыцы
лæппу, уый хъуамæ базонон.»
    Авд æддæгуæлæйы сæрмæ схызти ‘мæ уырдыгæй кæсы быдырмæ – лæппу
йæ  бæхы саргъ систа ‘мæ йæ йæ нывæрзæн бакодта, йæ нымæт йæ  уæлæ
бамбæрзта  ‘мæ афтæмæй футт-фынæйккодта й’ алыварс авд  муссы  йас
цъæх нæууыл.
    Уырызмæг æрцыди хæдзармæ ‘мæ загъта Сатанайæн:
    - Уый фыдбылызы лæппу цыдæр у, нæй дзы æнæ цæугæ.
    Йæ  бæх  –  Черченайы – сифтыгъта Уырызмæг æмæ йыл ысбадт  æмæ
арасти.
    Уыйбæрц миты лæгæрста ‘мæ бæхæн йæ хъусты йæддæмæ ницы  зынди.
Тыххæй-фыдæй  æмбисбонмæ  ныххæддзæ  ис  лæппумæ.  Уырызмæг  бæхæй
æрхызти,  бацыд æмæ йæхицæн загъта: «Ацы лæппуйæн хъуамæ  йæ  хурх
ныллыгкæнон, уыййæддæмæ мæ аимæ цæугæ чи фена, уый мын куывды  хай
нал бакæндзæн.»
    Йæ  кард ысласта ‘мæ лæппуйæн йæ бæрзæй ныцъцъыккодта ‘мæ  дзы
æрду ‘мæ рдæг дæр н’ алыгкодта.
    Лæппу сыхъал и, йæ цæстытæ асæрфта ‘мæ загъта:
    -  О,  Уырызмæг,  æрхæддзæ дæ? Бузныг, бузныг,  дæ  ныхас  кæй
сæххæсткодтай.
    Лæппу йæ бæх сифтыгъта ‘мæ араст ысты. Уырызмæг разæй цæуы ‘мæ
йæ бæх тынг фыдæбонкæны миты.
    Лæппу бакаст Уырызмæгмæ ‘мæ йын загъта:
    - Мæ цæсгом дæм нæ хъæцы, фæлæ разæй мæн ку’ ауадзис, уæд хорз
уаид.
    Уырызмæг ын загъта:
    - Уый хорз уаид .
    Лæппу разæй ахызт æмæ йæ бæхы комытæфæй бæх цъæх нæууыл цыди.
    Лæппу йын загъта Уырызмæгæн:
    - Чердæм цæуæм, Уырызмæг, искуы ма дын æнæхæрд бæстæ баззади?
    Уырызмæг загъта:
    -  Никуал  мын  баззад æнæхæрд бæстæ, æрмæст  Терк  æмæ  Турчы
йæддæмæ.  Æрмæст уыдонмæ бацæуæн нæй: ис дзы ахæм рæгъаугæстæ  ‘мæ
уыдонæй лæг  исты раскъæра, уый гæнæн нæй.
    Лæппу йын загъта:
    - Уагæр цавæр рæгъаугæстæ сты.
    -   Гъе,   дæ   рын  бахæрон,  лæппу,  уыдонæн  ис   æфсæндзых
хъæртцыгъатæ ‘мæ ‘фсæндзых бирæгътæ.
    Цæуын  байдыдтой, цæуын байдыдтой æмæ ныххæддзæ сты  Терк  æмæ
Турчы   рæгъаумæ.  Рæгъæутты  ратымбылкодтой.  Уайтагъд  æфсæндзых
бирæгътæ  сæхи  ‘рбауагътой сæ размæ. Лæппу цæм февнæлдта  ‘мæ  цæ
амардта, сæ хъустæ цын сыскъуыдта ‘мæ цæ йæ дзыппы нывæрдта.
    Уалынмæ  æфсæндзых  хъæртцыгъатæ сæхи рауагътой.  Уыдонмæ  дæр
февнæлдта,  æмæ  цын  сæ  къубæлттæ аскъуыдта  ‘мæ  цæ  йæ  дзыппы
нывæрдта.   Сæхуæддæг  рæгъæуттыл  рахъæркодтой  æмæ   цæ   Теркæй
рахизынкодтой.
    Лæппу загъта Уырызмæгæн:
    -  Скъæр гъеныр, Уырызмæг, тæрсгæ мацæмæй кæн. Æз хъуамæ  Терк
æмæ Турчы адæмæн фехъусынкæнон, кæннод нын худинаг уыдзæн.
    Уырызмæг   рæгъæутты  раскъæрдта.  Лæппу  фæстæмæ  Терк-Туркмæ
аздæхти.  Бацыди  хъæумæ ‘мæ Терк-Турк куывды  бадынц.  Лæппу  цæм
бахъæркодта:
    -  Терк-Туркæн! Нарты Уырызмæг уын уæ рæгъæуттæ  фæтæры,  фæлæ
фæдис!
    Загътой уыдон:
    -   Акæсут,  лæппутæ,  чидæр  хæрдынхъæл,  нуæзтдзау,  æрцыди,
æрбакæнут æмæ йæ бафсадут. Уыййæддæмæ махæн нæ рæгъауæн ахæм хицау
нæй, æмæ уыдон искæмæн исты ауадзой.
    Лæппу та бадзырдта:
    - Терк-Туркæн! Уæ рæгъау уын фескъæрдæуы. Кæд уæ нæ уырны, уæд
уын мæнæ уæ рæгъаугæстæн сæ хъустæ ‘мæ сæ сæртæ.
    Лæппу  уырдыгæй раздæхти. Йæ размæ иу сидзæргæс ус рауади  ‘мæ
йын загъта:
    -  Дæ  нывонд  фæуон,  ацы лæппу! Фæдисы  разæй  дæ  мæ  лæппу
‘ййафдзæн,  фæлæ  йын йæ уд куыд нæ аскъуынай. Йе  ‘стджытæ-иу  ын
бацъæлтæкæн æмæ-иу æй фæсвæд баппар.
    Терк-Турк  ныххæррæткодтой  æмæ иу  къахылдзæуæджы  уонг  куыд
фæдисы рацыдысты, сидзæргæсы лæппу сæ разæй, афтæмæй.
    Лæппу йæм дзуры фæстæмæ:
    - Дæ мад дæ бафæдзæхста ‘мæ фæстæмæ куыд аздæхай.
    Æппындæр  æм  нæ байхъуыста сидзæргæсы лæппу ‘мæ йæ  размæ  нæ
уадзы   цæуын.  Уæд  æм  февнæлдта  ‘мæ  йын  йæ  цонджы  ‘стджытæ
бацъæлкодта, фæсвæндаг æй баппæрста. Стæй иннæты цæгъдын райдыдта.
    Бирæ  дзы  фæцагъта.  Уыдон  уый  куы  базыдтой  –  ницы   йын
ракæндзыстæм – уæд фæстæмæ раздæхтысты.
    Лæппу  Уырызмæджы ныййæфта. Рæгъæутты скъæрын байдыдтой.  Бирæ
куы фескъæрдтой, уæд лæппу Уырызмæгæн загъта:
    - Гъе, Уырызмæг, дæ бæстæм фæндаг нæма базондзынæ?
    Уырызмæг ын загъта:
    - Нырма ницы базондзынæн.
    Ноджы та иу ахæм куы фескъæрдтой, уæд та йын загъта лæппу:
    - Гъеныр дæр нæма базондзынæ дæ бæстæм фæндаг?
    Уырызмæг загъта:
    - Гъеныр базондзынæн.
    Сæ  бæхтæй  æрхызтысты  ‘мæ лæппу равзæрста  иу  урс  гал.  Йæ
сыкъатыл  ын зæлдаг синаг бакодта ‘мæ йæ хицæнæй æрбаста.  Йæхæдæг
рæгъæутты æртæ дихы акодта.
    Уырызмæг  йæхи мидæг хъуыды байдыдта: «Мæнæн мæ мæлæт  хуыздæр
уыдзæни, ацы лæппу мæнæй фылдæр хай ку’ ахæсса, уæд.»
    Лæппу загъта:
    - Цæй ныр, Уырызмæг, дæ хай сис.
    Уырызмæг ын загъта:
    - Æз кæстæры разæй хай нæ сисдзынæн.
    Лæппу иу хайæ загъта:
    - Уый дæ хай, Уырызмæг.
    Иннæ хайæ загъта:
    - Уый та дын мæ хай.
    Æртыггаг хайæ йын загъта:
    - Уый та дын, де ‘нæном лæппуйæн хист цæмæй ыскæнай, уый.
    Уырызмæг ын загъта:
    - Æмæ уæдæ ды чи дæ?
    -  Æз   дæн  де  ‘нæном лæппу, хъамайы фындз йæ зæрдæйы  кæмæн
фæныхст, уый.
    Йæхæдæг йæ бæхыл абадт, гал йемæ акодта ‘мæ ацыди. Уырызмæг йæ
цæстысыг æрызгъæлдта ‘мæ йæм фæстейæ хъæркæны:
    - Иу каст ма мæм фæкæн!
    Лæппу  йæм  æппындæр  нал фæкаст. Хур аныгуылди,  афтæ  мæрдты
дуармæ бахæддзæ и. Бахъæркодта дуаргæсмæ:
    - Дуар бакæн!
    Дуаргæс загъта:
    - Афон нал у, хур аныгуылди.
    Уæд лæппу скуывта:
    -  Хуыцауты  хуыцау,  ме ‘сфæлдисон ыстыр  хуыцау!  Хæхтыл  ма
хурфæныгуылыны хуызæн дыдзыхур куыд разына!
    Хæхтыл дыдзыхур ракаст, æмæ лæппу бахъæркодта:
    - Нырма раджы куы у, уæлæ ма хæхтыл хур кæсы.
    Дуаргæс  дуар  бакодта ‘мæ лæппу Барастыры размæ  æд  урс  гал
бафардæг.
    Уырызмæг  рæгъæуттæ  раскъæрдта  Нартыхъæумæ  ‘мæ  йе   ‘нæном
лæппуйæн хæрнæджытæ фæкодта.
    
    НАРТЫ УЫРЫЗМÆДЖЫ ÆНÆНОМ ФЫРТЫ
ТАУРÆГЪ
    Нарты Уырызмæг æмæ Сатанайæн райгуырди лæппу. Ном æвæрддæр  ыл
нæма  уыд,  афтæмæй  цын  амард.  Ку’  амард,  уæд  æй  бавæрдтой.
Ныффæлдыстой йын байраг, æмæ йæ мæрдты Барастыр йæхимæ райста  ‘мæ
йæ хъомылкодта.
    Лæппу  куы рахъомыл и, уæд касти ‘мæ, й’ алы фарс мæрдтæ уыди,
уыдонæн алкæмæн дæр йæ разфынгтæ дзаг.
    Уæд Барастыры бафарста:
    - Ай цы диссаг у, мæрдтæн се ‘гасæн дæр сæ рæзтæ дзаг куы сты,
уæд мæ разы цæуылнæ исты ис?
    Уæд ын Барастыр загъта:
    -  Уыдон ку’ амардысты, уæд цæ алкæмæндæр уыди хист æмæ  уымæн
ысты сæ рæзтæ дзаг. Ды та ку’ амардтæ, уæд дæ хъуыдыгæнæг нæ фæци,
æмæ гъеуымæ гæсгæ дæ разы ницы ис.
    Уæд лæппу курын райдыдта, къуыримгъуыдæй йæ куыд ауагътаиккой,
афтæ. Барастырæн лæхстæкæнын байдыдта, æмæ йæ нæ уагъта.
    Иугæр дæу ку’ ауадзон, уæд аннæ мæрдтæ дæр агурдзысты, æмæ нæй
гæнæн зæгъгæ загъта Барастыр.
    Уæд ын лæппу загъта, æз уымæн хос ыскæндзынæн зæгъгæ.
    -  Мæ  бæхæн йæ цæфхæдтæ фисынмæ ныссадздзынæн, æмæ  мын  дуар
бакæнут. Æз æваст æддæдуар фæуыдзынæн, æмæ мæрдтæ исты хъаугъа куы
кæной,   уæд  иу  цын  мæ  фæд  фенынкæнут,  æмæ  мæ  фæд   уыдзæн
мидæджырдæм.
    Уæд  Барастыр ысразы ис. Лæппу куыд загъта, афтæ ныссагъта  йæ
бæхы цæфхæдтæ фисынмæ. Дуар ын байгомкодтой. Ныццæфтæкодта йæ бæхы
‘мæ уайтагъд дæр æддæдуар фæци.
    Уæд  мæрдтæ  йæ фæдыл ракалдысты ‘мæ загътой мах  дæр  ауадзут
зæгъгæ.
    Барастыр цын загъта, мах никæй ауагътам æмæ никæй ауадздзыстæм
зæгъгæ. – Æддæмæ махæй ничи ацыди, мидæмæ бацæуынæй дарддæр.
    Уæд  куы  сыстадысты, уæд цæ бæхы фæдмæ ‘ркæсынкодта Барастыр,
æмæ бæхы фæд мидæджырдæм куы уыди, уæд басабыр ысты мæрдтæ.
    Уырызмæджы  æнæном  лæппу схæддзæ ис Нарты Уырызмæджы  дуармæ.
Бахъæркодта,  гъей,  Нарты  Уырызмæг  зæгъгæ,  æмæ  йæ  хъæрæй  сæ
рудзгуытæ нызгъæлдысты.
    Дыггаг хъæр та баласта, гъæй, Нарты Уырызмæг, кæм дæ зæгъгæ.
    Сатана йын загъта:
    - Нæхимæ и.
    Уæд æм лæппу дзуры:
    - Зæгъ ын, æмæ райсомы хæтæны куыд фæцæуæм.
    Сатана  фæстæмæ  баздæхт, æмæ йæ Уырызмæг  бафарста,  циу,  цы
хабар у зæгъгæ.
    Æмæ йын Сатана загъта:
    -  Уæртæ  иу къулыбадæг сывæллон, йе хсыр йæ донгæмттæй  кæлы,
саргъы къухтæй уæлæмæ нæ зыны, ахæм, хынджылæгкæны мæ зæгъы, Нарты
Уырызмæг райсом мемæ хæтынмæ куыд рацæуа, афтæ зæгъгæ.
    Уырызмæг йæ сæр банкъуыста ‘мæ загъта:
    -  Йа  уæууæй,  нырмæ  куы  нæ  фæцардаин.  Ай  мæ  сывæллæттæ
хынджылæг куы кæнынц!
    Уырызмæг æм нæ ракаст йæ фырмæстæй. Фæлæ Сатанайæн загъта:
    - Ацу, æмæ йын зæгъ æмæ уалæ хъæуы сæрмæ Бæрæгуобаумæ рацæуæд.
    Сатана йæм рацыд æмæ йын загъта:
    -  Ацу,  уалæ  хъæуы сæрмæ Бæрæгуобаумæ, æмæ дæм райсом  Нарты
Уырызмæг гъеуырдæм зындзæн.
    Лæппу  арасткодта ‘мæ Бæрæгуобаумæ ссыди. Йæ бæхы саргъ систа,
бæх  фæсахсæн  ыскодта, йæ саргъ йæ нывæрзæн  бакодта,  йæ  нымæты
гæлджиу йæ уæлæ бамбæрзта.
    Уæд Нарты Уырызмæг хуыцаумæ скуывта:
    -  Йа,  хуыцау! Уæдæ мæ кæд истæмæн радтай, уæд ахæм мит  куыд
æруара, æмæ уыцы лæппу æд бæх миты бын куыд фæуа.
    Уырызмæджы   куывд  хуыцаумæ  фехъуысти  ‘мæ  ставд   тъыфылæй
байдыдта уарын мит. Райсоммæ мит æруарыди дыууæ лæджы ‘мбæрц.
    Уырызмæг  рацыди  ‘мæ загъта, афонмæ уый нал ис  зæгъгæ,  фæлæ
уæддæр  ме  мгъуыдуат  ма  фæсайон, цы фæци,  уый  базонон  зæгъгæ
загъта.
    Йæ   Хъулон   æрфæны   раласта  ‘мæ   арасткодта   хъæуы   сæр
Бæрæгуобаумæ. Нарты Уырызмæгæн тыхтæй æмæ фыдтæй йæ  Хъулон  æрфæн
ысфæрæзта  Бæрæгуобауы  цурмæ цæуын. Кæсы,  æмæ  лæппуйæн  йæ  бæх
кæрдæгыл  хизы.  Йæхæдæг,  йæ саргъ йæ нывæрзæн,  афтæмæй  хуыссы.
Уырызмæг  йæхинымæр бадискодта, фæлæ дзурын ницы суæндыд.  Лæппумæ
сдзырдта,  цы фæдæ зæгъгæ, æмæ рагæпласта ‘мæ загъта мæнæ  зæгъгæ.
Уырызмæг æй бафарста, цæуæм, зæгъгæ, хæтæны?
    Лæппу загъта:
    - Цæуæм!
    Лæппу йæ саргъ авæрдта. Сбадти йæ бæхыл æмæ Уырызмæгмæ дзуры:
    - Ирон æгъдауæй хистæр разæй фæцæуы ‘мæ разæй акæ.
    Уырызмæг  ницы  суæндыди ‘мæ арасткодта. Цæуын байдыдтой,  æмæ
Уырызмæгæн  йæ  бæх уыцы арф миты цæуын нал фæрæзта.  Лæппуйæн  та
фæстейæ  йæ  бæхы  комытæфæй мит тайгæ цыди ‘мæ  сау  зæххыл  цыди
лæппу.
    Уæд, бирæ куы фæкасти Уырызмæгмæ, уæд ын загъта хистæр дæ  ‘мæ
бахатыр кæ, фæлæ мæ иу гытцыл разæй ауадз зæгъгæ.
    Уырызмæг  ын бар радта ‘мæ лæппу аразæйкодта ‘мæ лæппуйы  бæхы
комытæфæй зæхх саугæнгæ цыди.
    Уæд Уырызмæг йæ фæдыл æнцонæй цæуын байдыдта. Бахæддзæ сты  иу
ран  денджызы былмæ. Куыннæ федтой уым бирæ рæгъæуттæ ‘мæ Уырызмæг
лæппумæ дзуры:
    - Кæдæм ма цæуæм дарддæр, мæнæ ардыгæй аскъæрæм иу рæгъау.
    Уæд  ын  лæппу загъта, æз цы уынаффæкодтон, уымæн æнæ  бакæнгæ
нæй зæгъгæ. – Терк-Турчы рæгъау нын æнæ раскъæргæ нæй.
    Нарты  Уырызмæг та базивæгкодта уыцы хъуыддагмæ,  фæлæ  дзурын
ницы суæндыди.
    Уæд ын лæппу загъта:
    -  Гъе  ам  лæу  денджызы был æмæ кæс, æмæ  кæд  денджыз  сырх
хъоппæгтæ  хæсса, уæд уый зон, æмæ æз æгас нал дæн.  Кæд  æмæ  урс
хъоппæгтæ хæсса, уæд уый зон æмæ дæм рæгъауимæ зындзынæн.
    Афтæмæй йæ бæх ныццæфтæкодта ‘мæ денджызы афардæг и. Ныххæддзæ
ис Терк-Турчы рæгъаумæ, æмæ йæм бæх дзуры:
    -  Ацы рæгъауæн ис гæс уырс æмæ нæ хæстæг нæ бауадздзæн.  Фæлæ
афтæ  бакæ ‘мæ мæ сасмæй байсæрд æмæ æзмисы мæхи стулдзынæн.  Змис
куы  сисон  мæ  уæлæ, уæд бацæудзыстæм рæгъаумæ æмæ  нæм  иу  уырс
рацæудзæни ‘мæ кæрæдзийы буар тонын байдайдзыстæм æмæ, цалынмæ уый
мæнæй ызмис тона, уалынмæ йын æз та йæ игæртæ стондзынæн. Стæй  ма
цын  ис æртæ хъæртдзыгъайы. Æмæ-иу цæрдæг лæуу, амар-иу цæ, кæннод
дæм куы ‘рбахæддзæ уой, уæд дын дæ цæстытæ акъахдзысты.
    Лæппуйæн  куыд  загъта,  афтæ йæ бæхы сасмæй  хорз  байсæрста,
стулын  æй кодта ызмисы, афтæмæй бацыдысты рæгъаумæ. Рæгъаумæ  куы
бахæддзæ сты, уæд рæгъау цы уырс хъахъхъæдта, уый цæм уайтагъд дæр
æрбахæддзæ   ис.   Уым  бæхимæ  хæцын  байдыдтой   æмæ   кæрæдзийæ
дзыхыдзæгтæ тонынц. Цалынмæ Уырызмæджы æнæном фырты бæхæн  ызмисæй
йæ  буармæ  хæддзæкодта, уæдмæ, Терк-Турчы  Донбеттырты рæгъау  чи
хъахъхъæдта, уыцы уырсæг йæ игæртæ ‘ртыдта.
    Уалынмæ хъæртдзыгъатæ дæр фæзындысты æмæ цæ Уырызмæджы  æнæном
фырт  фат  æмæ ‘рдынæй æхсын байдыдта ‘мæ æртæйы дæр æрхауынкодта.
Бæхæн  йæ  хъустæ ракодта, хъæртдзыгъатæн та сæ сæртæ  æмæ  цæ  йæ
дзыппы нывæрдта, афтæмæй Терк-Турчы рæгъау раскъæрдта. Уайтагъддæр
цæ уæлбыл фæкодта.
    Нарты   Уырызмæг  уый  куы  федта,  уæд  йæхинымæр   куыд   нæ
бацинкодтаид.
    Æмæ йæм лæппу дзуры:
    -  Скъæргæ кæ рæгъау, æз цæуын æмæ Донбеттыртæн фехъусынкæнон,
уæ рæгъау уын фæтардæуы зæгъгæ.
    Уæд та Уырызмæг бакатайкодта ‘мæ лæппумæ дзуры:
    - Цæмæн ма здæхыс фæстæмæ, ай рæгъау нæ разæй куы сты?
    Æмæ йын лæппу загъта:
    -  Æз  мæ  сæрмæ æнæ фæдисæй рæгъау раскъæрын нæ  бахæсдзынæн,
фæлæ ды скъæргæ рæгъау, фæстæмæ дæр ма кæс, афтæмæй. Æз дæр дæ  иу
ран æййафдзынæн.
    Лæппу  йæ бæх ныццæфтæкодта æмæ, Донбеттыртæн куывд кæм уыдис,
уый  кулдуарæй бахызти ‘мæ кæсы, æмæ кулдуары мидæгæй иу ус  бады,
йæ  иу  ыссыр  дæларв, йе ‘ннæ ‘ссыр – уæларв, ахæм.  Йæ  дзидзитæ
сатæгсау, йæ уæраджысæртæм хæддзæкодтой. Лæппу агæпласта йæ  бæхæй
æмæ дзидзитæ дæйыныл балæууыди ‘мæ дзуры:
    -  Фадат  мын нæй, фæдисон дæн, æндæр – тæхуды, ацы  дзидзитæй
дæйынæй бафсæд.
    Уæд ын ус загъта:
    -  Нæ  дæ ауагътаин, фæлæ ацал-ауал азы ам бадын æмæ мыл  ничи
никуы  барвæссыди, батукæнынæй дарддæр, æмæ мыл ныр  ды  афтæ  кæм
барвæссыдтæ,  уым  фæндараст фæу. Фæлæ дæ куыд уынын,  афтæмæй  дæ
фæдыл  фæдис  цæудзæни, æмæ мын æртæ фырты уыдис,  æмæ  дзы  дыууæ
фæдисы  фæмард  ис,  иу  уыдзæни фæдисы æппæты  разæй.  Урс  бæхыл
баддзæни, æмæ дæ курын, æмæ-иу æй ма амар.
    Лæппу  йын дзырд радта, куыд ын ницы кæндзæни, уыууыл. Афтæмæй
бацыди  Донбеттырты куывдмæ ‘мæ цæм дзуры, уæ рæгъау уын фæтардæуы
зæгъгæ.
    Уæд æм ракæстытæкодтой:
    -  Сбадын  æй  кæнут  уыцы  къулыбадæг  лæппуйы,  кæд  куывдмæ
‘рбацыди,  уæд.  Æмæ исты бахæрæд. Æндæр махæн  нæ  рæгъауæн  ахæм
гæстæ нæй, æмæ нын цæ исчи аскъæра.
    Уæд  лæппу  фæмæсты ‘мæ йæ дзыппæй фелвæста уырсы  хъустæ  æмæ
хъæртцыгъаты сæртæ ‘мæ цæ хистæрты раз ныццавта мæ цын загъта:
    -  Гъа,  гъеуыдон та уын, кæд уæ нæ уырны, уæд уæ рæгъаугæстæн
сæ хъустæ ‘мæ сæ сæртæ!
    Йæхæдæг  рауади, йæ бæхыл абадт æмæ аивгъуыдта. Фæстейы  фæдис
ыстынг и. Афтæмæй йæ сурын байдыдтой. Кæсы æмæ, йæ иу ыссыр дæларв
кæмæн уыди, йе ннæ ссыр уæларв, уыцы ус ын куыд бафæдзæхста,  афтæ
урс  барæг  фæдисæн сæ разæй уайы. Лæппу йæ фехста  æмæ-иу  æй  йæ
цухъхъайы  фæдджитæй зæхмæ ахуыдта. Афтæмæй йæ фæстиатгæнгæ  цыди.
Аннæ  фæдис  чи  уыдис, уыдон та цæгъдгæ фæкодта.  Урс  барæг  куы
базыдта,  ай мæ нæ мары, æндæр мæ раджы амардтаид зæгъгæ,  æмæ  й’
алыфарс  ку’ акасти ‘мæ йе мбæлттæ  цагъды куы фесты, уæд  фæстæмæ
аздæхти.
    Æрбаййæфта Уырызмæджы йе ‘нæном фырт. Афтæмæй рæгъау æртардтой
Нарты  хъæугæронмæ. Нарт цыл уым æрымбырд ысты, æмæ  лæппу  рæгъау
уарын  байдыдта. Кодта цæ ‘ртæ хайы, æмæ Нарты Уырызмæг  йæхинымæр
катайкæнын байдыдта: «Ныр уыдонæй иу уыдзæни йæ лæгдæры хай,  аннæ
та  йæхи  хай, æмæ уæд мæнæн Нарты астæу цæрæн нал ис»,  -  загъта
Нарты Уырызмæг йæхинымæр.
    Лæппу  уæрст  куы  фæци,  уæд  Уырызмæгæн  загъта,  гъеныр  дæ
хистæйфаг сис зæгъгæ.
    Уырызмæг  йæхинымæр бацинкодта, фæлæ йæ уæддæр нæма  уырныдта,
кæд мæ къахгæ кæны зæгъгæ, æмæ лæппумæ дзурын, на, æз нæ сисдзынæн
зæгъгæ, фæлæ ды дæ лæгдæры хай сис!
    Уæд ын лæппу загъта:
    - Нæ, нæ уыдзæнис уый, фæлæ ды дæ хистæйраг сис.
    Уæд Уырызмæг систа йæ хистæйраджы хай.
    Стæй та йæм уæд лæппу дзуры, гъеныр та дæхи хай сис зæгъгæ.
    Æмæ та Нарты Уырызмæг йæхи хай дæр систа.
    Баззади  ма  лæппуйæн  йæхи хай. Йæхи хайæ  равзæрста  иу  гал
хибарæй,  аннæтæ байуæрста Нарты мæгуыртæн æмæ Уырызмæгæн  загъта,
гъеныр æз дæн, æнæномæй дын цы лæппу амарди, гъеуый,  æмæ дын мæнæ
гъеуый гал, æмæ-иу мын дзы хист ыскæн зæгъгæ.
    Адæм  джихæй баззадысты. Нарты Уырызмæг дæр афтæ. Æмæ лæппуйæн
йе  ‘мгъуыд  куыд фæци ‘мæ уымæ гæсгæ йæ бæхыл абадти ‘мæ  ма  йæм
хъæркодтой Нарты адæм, иу каст ма нæм фæкæн зæгъгæ.
    Лæппу ма цæм иу каст фæкодта ‘мæ афтæмæй аивгъуыдта. Ныххæддзæ
мæрдты  дуармæ.  Дуар бахоста ‘мæ дуаргæс ракаст æмæ  йын  загъта,
хурныгуылды мидæмæ нæ уадзæм зæгъгæ.
    Лæппу ма аракæсбакæскодта ‘мæ хур куы никæцæй уал зындис,  уæд
ыскуывта:
    -  Хуыцауты хуыцау, кæд мæ истæмæн радтай, уæд хæхтыл дыдзыхур
ракæсын кæ.
    Дыдзыхур хæхтыл бакасти ‘мæ лæппу дуаргæсмæ бадзырдта:
    - Уæлæ ма скæс, хæхтыл ма хур куы кæсы!
    Æмæ йын дуар бакодта мæрдты дуаргæс æмæ мидæмæ бацыди.
    Нарты  Уырызмæг  æмæ Сатана куы базыдтой сæ фырты  хабар,  уый
хисты тыххæй афтæ бакодта зæгъгæ, уæд сарæзтой ыстыр хист æмæ Æртæ
Нарты  ‘рхуыдтой  æмæ цæ иннабонæй иннабонмæ  нæ  рауагътой.  Гъе,
афтæмæй хист фæци.
    
    НАРТЫ УЫРЫЗМÆГ ЙÆ ЛÆППУЙЫ КУЫД АМАРДТА
    Уырызмæг  куывд  кодта ‘мæ сугæй ысцух и ‘мæ ацыд.  Йæ  уæрдон
сифтыгъта. Быдыры суг æркодта, ‘сцырхта йæ ‘мæ афтæмæй араст и. Йæ
уæрдоны  сбадт  æмæ  раскъæрдта. Уæрдоны сбадт æмæ  афтæмæй  лæджы
хуыцау  афынæйкодта. Афтæмæй дзы цæргæс йæ ныхтæ ныссагъта ‘мæ  йæ
систа. Ахаста йæ ‘мæ йæ доны сакъадахы ‘рывæрдта.
    Уырызмæг  сыхъал  æмæ  ракаст æмæ йæхиуыл  тынг  фердиагкодта,
ардæм мæ цы ‘рхаста зæгъгæ. Ай мыл цы ‘рцыди!
    Æрдиаг  байдыдта.  Доны ацæуын  йæ ныфс  нæ  хаста.  Бонизæрмæ
фердиагкодта.
    Куы  ‘ризæркодта, уæд кæсы ‘мæ доны кæронæй рухс  цæуы.  Араст
æмæ уыцы рухсмæ иу хæдзармæ бафтыд. Хæдзармæ бакаст, æмæ дзы иунæг
ус  бады, сывæллон авдæны. Ус бацыд æмæ йын кусæрттаг раласта  ‘мæ
йын загъта:
    - Цы кæнон, лæг мын нæй, дæхæдæг æй аргæвд!
    Лæг  сыстад æмæ кусарт акодта, бастыгъта йæ, бафтыдта йæ  аджы
‘мæ йæ уæларт сывæрдта. Аг ыскодта ‘мæ аг ысфыхти.
    Куы  сфыхти,  уæд  æй  систа агæй  æмæ  йæ  Уырызмæг  йæ  разы
‘рывæрдта.
    Нарт  ысгуы  хъамайыл кодтой æмæ афтæмæй куывтой æмæ  Уырызмæг
ысгуы хъамайыл бакодта, афтæмæй æскуывта ‘мæ дзуры усмæ:
    - Кувæггаг кæмæ авæрон?
    Ус   базгъордта  ‘мæ  сывæллоны  хуыссæгхъæлдзæгæй   фелвæста.
Сывæллон   хуыссæгхъæлдзæгæй   æрбазгъордта   ‘мæ   ‘сгуымæ   куыд
февнæлдта,  афтæ фæкалди ‘мæ хъамайы цыргъ йæ зæрдыл  сæмбæлд  æмæ
амарди. Ус фæлæбурдта ‘мæ йæхи тоныныл фæци.
    Рацыд Уырызмæг, йæ уæрдоны сбадт æмæ йæ хæдзармæ ссыди.
    Йæ ус æй æрфарста:
    - Кæм уыдтæ нырмæ?
    Лæг ын загъта:
    -  Кæмвыддæр  ызнаджы хай! Ардыгæй ацыдтæн æмæ мæ  галтыл  суг
сæвæрдтон. Уæрдоны сæр афынæй дæн æмæ мæ цыдæр ахаста ‘мæ мæ  доны
сакъадахы  сæвæрдта.  Куы ‘рталынг, уæд иу  ранæй  рухс  цыди  ‘мæ
уырдæм  бацыдтæн.  Уым  бадти иу ус.  Ус  мын  кусæрттаг  раласта.
Аргæвстон  æй, ысфыхти. Фынгмæ йæ систон, акуывтон. Кувæггаг  кæмæ
радтон зæгъгæ ‘мæ йæ мад сывæллоны авдæнæй систа. Сывæллон фæкалди
‘мæ хъама йæ зæрдæ ссардта ‘мæ лæппу фæстæмæ ахаудта ‘мæ амарди.
    Сатана дæр дын йæ рустæм фæлæбурдта:
    -  Гъеуый,  хæссынмæ цы лæппу радтон, гъеуый  уыди,  æмæ  йæм,
зæронд  хæйрæг,  куы  бахæддзæ дæ,  м’  артыл  мын  дон  ауагътай.
Бахæддзæ дæ ‘мæ йæ дæхи къухæй аргæвстай.
    Æрæмбырд  цæм  ысты  Нартыхъæу  æмæ  цыл  фæкуыдтой.  Уæрдæттæ
сивтыхтой æмæ лæппумæ ныццыдысты ‘мæ йæ раластой, баныгæдтой   йæ.
Хистытæ, хæрнæджытæ йын фæкодтой æмæ сбадтысты.
    
    УЫРЫЗМÆДЖЫ КАДÆГ 
    Нарт  тынг  хорхъуаг  сысты,  сыдæй  цагъды  кодтой.  Уырызмæг
ныхасмæ  цæуаг уыд æмæ-иу уым бадти. Хъуыста цын сæ ныхæстæм,  æмæ
Нартмæ  гуыбыны кой йæддæмæ ницыуал уыдис, хорз лæджы кой дæр  цæм
нал уыд æмæ хорз фосы кой дæр.
    Иубон  Уырызмæг  ыссыди ныхасæй æмæ йæ хæдзары бандоныл  мæсты
бадт æркодта. Йæ ус Сатана йæм рацыд æмæ йæ бафарста:
    - Цы кодтай, нæ зæронд лæг, цæй мæсты дæ? Чи дæ бафхæрдта?
    -  Æфхæргæ  мæ  ничи бакодта, фæлæ ныхасмæ ацыдтæн  æмæ  Нарты
адæмтæ  уым сæ гуыбынмæ хъусыныл ысты ‘мæ ‘нкъардæй бадынц.  Уыдон
ма мын иу æфсæст чи бакæнид, фæлæ кæм ис ахæм ус æмæ лæг.
    Сатана йын загъта:
    - Сыст æмæ рацу. Д’ авд къæбицы фен.
    Уырызмæг  йæ усы фæдыл бацыд æмæ иу къæбиц йæ тæккæ  дзаг  уыд
уæнтæ ‘мæ сгуытæй æмæ æндæр цæхджынтæй. Иннæ къæбицы дуар бакодтой
æмæ  уырдæм  бацыдысты. Уыцы къæбиц та йедзаг  уыд  хæбизджын  æмæ
æнæуый  хойрагæй.  Æртыггаг  къæбицы  нозтæй  седзагæй  лæууыдысты
арахъхъы дурынтæ. Цыппæрæм къæбиц та йедзаг уыдис бæгæныйæ.
    Лæг усæн арфæ ракодта:
    - Бузныг дæ дæн, фæлæ дæ кæд фæнды, уæд хонæг арвитæм.
    Сатана йын загъта:
    - Дæ фæллой федтай ныр æмæ дæ цы фæнды, уый бакæн.
    Лæг  рацыд æмæ фидиуæгмæ фæдзырдта. Фидиуæджы ‘ркодта  ‘мæ  йæ
хорз федта, бафсæста йæ ‘мæ йын загъта:
    -  Ацу,  æмæ  ныхъхъæркæн Æртæ Нарты ‘мæ Æртæ  Чынты  хъæутæм:
«Борæты  Уырызмæг уæ хоны. Цæуынхъом уæ чи у, уый  цæугæ  ‘ркæнæд,
цæуынхъом  чи нæ у, уый хæсгæ ‘ркæнæнт, сывæллон кæмæн  и  авдæны,
уый та й’ авдæн йемæ рахæссæд!»
    Фидиуæг афтæ ныхъхъæркодта сеппæтыл дæр. Фынгтæ ‘рывæрдтой æмæ
цын  сæ  раз хæрд æмæ нозтæй байдзагкодтой. Фæминасцын-кæнынкодтой
иннабонæй иннабонмæ. Куы бафсæстысты, уæд дзы алчидæр йæхи  мæрдты
кой кодта, Уырызмæджы мæрдты кой дзы ничи скодта, нæдæр йæ лæппуйы
кой.
    Уырызмæджы   лæппу   Мæрдтыбæсты   ракуырдта   мæрдты    хицау
Барастырæй,  иу  къуыри йæ уæлдзæхмæ куыд ауадза,  афтæ.  Барастыр
лæппуйæн  бар радта ‘мæ лæппу уæлдзæхмæ схызти. Уырызмæджы  дуармæ
бацыди, бадзырдта йæм, ракæс мæм æддæмæ зæгъгæ.
    Куы йæм ракаст æддæмæ, уæд ын лæппу загъта:
    - Райсом боныцъæхмæ дæхи сцæттæкæн æмæ хъуамæ хæтæны фæцæуæм.
    Уырызмæг ысразы цæуыныл æмæ загъта лæппуйæн:
    - Кæнæ мæм ам фæлæуу, кæнæ дæ кæм фæнды, уым æрынцай.
    Лæппу загъта:
    -  Ам  лæууыны рæстæг мын нæй, фæлæ ды дæхи цæттæкæн,  æз  дæм
далæ быдыры лæудзынæн.
    Лæппу  ацыди  ‘мæ  быдыры йæ бæхы саргъ  систа.  Бæхы  ауагъта
хизынмæ, йæхæдæг бæхы саргъ йæ нывæрзæн бакодта æмæ схуыссыд.
    Уырызмæг  мæткæнын байдыдта, сывæллонимæ мæ хæтæны  цæугæ   чи
фена, уый мын цы зæгъдзæн, æмæ скуывта:
    -  Хуыцауты хуыцау, ахæм мит æруарæд æмæ митæй азмæлæн  куыннæ
уа, къæсæрæй къæсæрмæ акæсæн куыннæ уа!
    Æхсæв  бонмæ уарын байдыдта æмæ уыйбæрц æруарыд æмæ  хæдзæрттæ
нал зындысты.
    Райсом куы сбон, уæд Уырызмæг загъта:
    -  Афонмæ лæппу миты бын фæци. Исчи ма уæлхæдзармæ схизæд  æмæ
ма уырдыгæй акæсæд, кæддæра цы фæци лæппу.
    Иу  ысхызт  уæлхæдзармæ,  акаст æмæ лæппуйæн  й’  алыварс  авд
мусуаты  цъæх  нæууæй  лæууы.  Æрхызт  æмæ  афтæ  радзырдта,  фæлæ
Уырызмæджы нæ бауырныдта. Йæхæдæг ысхызт æмæ йæм акаст. Куы  федта
лæппуйы, уæд фæстæмæ ‘рхызт æмæ загъта:
    -  Мæнæн  ме  ‘сæфт  цыдæр æрцыди, мæ бæх мын  сифтындзут,  мæ
дзаума  мын æрдавут æмæ æз уæддæр уым бацæудзынæн, кæд мын  фæндаг
уа, уæд.
    Бæх   сифтыгъта,   йæ  дзаума  скодта  ‘мæ   фæсивæды   акодта
фыййæгтимæ. Фæд æм айгæрстой æмæ йæм изæрмæ тыххæй бахæддзæ сты.
    Куы бахæддзæ сты лæппумæ уæд Уырызмæг загъта:
    - Цæй, лæппу, куыд дæ фæнды, цæуæм æви нæ?
    -  Куыд  мæ  фæнды, куыд! Æнæ цæугæ дзы нæй,  -  дзуапп  радта
лæппу. Лæппу йæ бæх сифтыгъта ‘мæ йыл ысбадти.
    Уырызмæгæн загъта:
    -  Гъеныр  æрхъуыдыкæн  æмæ дын æнæ  састдæр  цы  зæхх  у  ‘мæ
тыхджындæр чи у, уырдæм куыд ацæуæм, афтæ.
    Уырызмæг  загъта:  Терк  æмæ Туркмæ тыхгæнæг  никуы  бацыдтæн,
уыййæддæмæ ‘ндæр æнæсаст бæстæ нæй.
    Лæппу  бафарста Уырызмæджы, разæй дæ цæуын фæнды, æви  фæстейы
зæгъгæ.
    Уырызмæг загъта:
    - Æмæ разæй ацæуæн куы никæуыл ис, уæд куыд ацæуон?
    -  Чердæм цæуын хъæуы, уый мын зæгъ, уыййæддæмæ разæй цæуын мæ
бар уадз, - загъта лæппу.
    Уырызмæг  ын  бацамыдта фæндаг. Лæппу разæй цæуы  ‘мæ  мит  йæ
разæй дардыл саукæны ‘мæ цъæх нæууыл цæуынц. Бахæддзæ сты Терк æмæ
Турчы  рæгъæуттæм æмæ цæ ратардтой. Скъæрын цæ байдыдтой æмæ лæппу
дзуры Уырызмæгмæ:
    -  Ды  скъæр, Уырызмæг, размæ. Мæнмæ худинаг кæсы æнæ  фæдисæй
фос ыскъæрын, мæн фæстейы уадз.
    Йæхæдæг  Терк  æмæ  Туркмæ  фæдис арвыста,  уæ  рæгъæуттæ  уын
фæтардæуы   зæгъгæ.  Æмæ  сындæггай  раздæхт  æмæ  скъæры   рæгъау
Уырызмæгимæ.  Фæдис  дæр  æввахс  байдыдтой.  Лæппу  цæм   фæстæмæ
аздæхти.  Цас-иу  æрбацыдысты, дыууæ уыйасы цæ-иу фæстæмæ  ахаста.
Афтæмæй цæ ‘мгæрон не ‘руагъта.
    Терк   æмæ  Туркæн  сæ  бон  куы  ницыуал  уыд,  уæд   фæстæмæ
аздæхтысты.
    Афтæмæй рæгъау Нартыхъæумæ ‘рбатардтой.
    Иу  урс  гал  дзы уыд æмæ уый рахицæнкодта лæппу. Иннæтæй  йын
загъта:
    - Ацы урс гал мæн, æз дæ фырт дæн, иннæтæ дæу фæуæнт æмæ цæ цы
кæныс, уый кæн.
    Йæхæдæг гал йемæ акодта ‘мæ мæрдты бæстæм бафардæг ис.
    Уырызмæг уыцы фосæй хистытæ, хæрнæджытæ фæкодта йæ фыртæн.
    
    УЫРЫЗМÆДЖЫ ÆНÆНОМ ЛÆППУ.
(Вариант)
    Иу хатт куы уыд, уæд Уырызмæг æнкъардæй бацыди сæ хæдзармæ. Йæ
ус æй фæрсы:
    - Цæмæн æнкъард дæ? Кæнæ дæ чи бафхæрдта?
    Уæд ын Уырызмæг афтæ:
    -  Чи  мæ  бафхæрдта, чи! Абон фæсивæдмæ акастæн, æмæ цæ  хорз
карды кой, хорз топпы кой ничиуал кæны, фæлæ иууылдæр сæ гуыбынтæм
ныхъхъуыстой.
    Уæд ын йæ ус загъта:
    - Ма тæрс. Мæнæн авд къæбицы хор ис, авд къæбицы та – мæнæу.
    Уырызмæг  ронг  ронгыл ыскодта æмæ иу абонæй иннабонмæ  хæрнæг
ыскодта йæ амалаимæ ‘мæ минаскодтой.
    Уырызмæг  хæрнæджы  ардта алкæй дзæгъæл марды  ном,  фæлæ  йын
гыццылæй иу гытцыл æнæном лæппу амарди ‘мæ уый кой нæ кодта.
    Уæд  лæппумæ хъыг æркасти ‘мæ йæхи Барастырæй ракуырдта иу бон
дзырдæй.
    Сифтыгъта бæх, æмæ куы рацæйцыд, уæд мæрдтæ иууылдæр йæ  фæдыл
рацыдысты.  Лæппу  фæстæмæ баздæхт æмæ йæ бæхы цæфхæдтæ  зыгъуыммæ
ныссагъта, ома фæд зыгъуыммæ уа, æмæ мæрдтæ афтæ ма ‘нхъæлой,  æмæ
исчи æддæмæ ацыди.
    Рацыди   лæппу   ‘мæ  Уырызмæджы  хæдзары  дуармæ   балæууыди.
Уырызмæгмæ бадзурынкодта.
    Уæд цын Уырызмæг загъта:
    -  Мидæмæ йæ ракæнут. Уый хæрд, нуæзт æнхъæл чи ‘рцыд, ахæм у,
æмæ бахæра, баназа.
    Лæппу йæм бадзырдта:
    - Æз нæ дæр нуæзтæнхъæл дæн, нæ дæр – хæрд, фæлæ дуармæ ракæс.
    Уырызмæг  рацыди  дуармæ  ‘мæ уыны иу  гытцыл,  саргъы  гоппæй
уæлæмæ зынгæ дæр нæ кæны, ахæм лæппу.
    -  Сифтындз  дæ бæх æмæ цом тагъд Нартыхъæумæ, сæ  рæгъау  цын
ратæрæм, - загъта лæппу.
    Уырызмæг йæ бæх сифтыгъта ‘мæ рарасти.
    Лæппу йын дзуры:
    - Скъæргæ ныр дæ бæхы мæ разæй!
    Иу  цъус ацыди Уырызмæг лæппуйы разæй, стæй йæ бæх нал фæрæзта
митæй æмæ хъæпæнтæй.
    - Алæма мæн ауадз разæй, - загъта лæппу.
    Лæппу  разæй  цæуын райдыдта. Разæй йæ бæхы  комытæфæй  фæндаг
суркодта.
    Нартыхъæумæ куы фæцæйхæддзæкодтой, уæд цыл уым иу ус  амбæлди,
æрзоныгылкодта сæ разы ‘мæ цын лæгъстæ райдыдта:
    -  Уæ хуыцауыхаймæ скæсут. Цы уын лæгъстæкæнын: раздæр уæм  мæ
иунæг лæппуйы йæддæмæ ничи рауайдзæни ‘мæ мын-иу æй зианы цæфтæ ма
фæкæнут.   Æфсоны  цæф  æй  ракæнут  æмæ  йæ  уæлвæндаг  баппарут,
дæлвæндаг – нæ.
    Бахæддзæ сты Нартыхъæумæ. Цы ус цын лæгъстæкодта, уый  лæппуйæ
раздæр цæм ничи рауади.
    Уыдон æй зианы цæфтæ нæ ракодтой æмæ йæ уæлвæндаг баппæрстой.
    Уæд  цæм рацыдысты Нарты фæсивæд хъазуат, æмæ цæ ‘мбойны цагъд
фæкодтой Уырызмæг уыцы лæппуимæ. Разæй цæ цæгъдгæ кодтой,  фæстейы
та цæ туджы зæйтæ ластой. Афтæмæй цыл фæтых ысты ‘мæ цын ратардтой
Нартæн сæ рæгъау.
    Иугæр куы ‘рцыдысты хъæумæ, уæд лæппу рæгъау æртæ дихы скодта.
Уырызмæгмæ  æгад  æркасти, зæгъгæ дзы, лæппу  дыууæ  хайы  йæхицæн
исдзæни.
    Иу хай дзы сывæрдта ‘рмæст иу хъулон уæныг.
    Уалынмæ лæппу загъта:
    -  Ацы  иу хай дæу, иннæ – мæ мады. Æз, дæуæй цы Æнæном  лæппу
амарди,  уый  дæн, æмæ адæмы дзæгъæл мæрдтæн куы  рухскодтай,  уæд
мæнæн цæуыннæ рухскодтай?
    Уырызмæг  æй йæ хæдзармæ кодта, фæлæ лæппу нал баздæхти,  изæр
дам мын кæны ‘мæ мæ мæрдтæ сæхимæ нал бауадздзысты.
    Лæппу уайтагъд йæ хъулон уæныгимæ рацыд.
    Бацыди  мæрдты  дуармæ  ‘мæ Барастырмæ  бахъæркодта.  Уый  йæм
фæстæмæ радзырдта хур аныгуылди зæгъгæ. Уæд лæппу кувын байдыдта:
    -  Хуыцауты  хуыцау!  Ме сфæлдисон хуыцау! Æфцджытыл  дыдзыхур
куыд ракæса!
    Уалынмæ  фæкаст,  æмæ æфцджытыл хур ысзынди.  Уæд  бахъæркодта
Барастырмæ:
    - Куыннæ кæсы хур?! Уæдæ уалæ гъеуый циу?
    Барастыр иугæр хуры куы федта, уæд лæппуйы бауагъта.
    
    *  *  *
    Изæры  ма акæсут, æндæра нæ вæййы уыцы хур: уый уæдæй  фæстæмæ
баззад.
    
    НАРТЫ УЫРЫЗМÆГ 
    Уырызмæгæн иу ард хорд уыд, исчи йæм-иу куы бадзырдта, хæцынмæ
цом зæгъгæ, уæд уыууыл.
    Иу изæр æм талынджы дуарæй бадзырдта иу чидæр.
    Рацыди йæм Уырызмæг, чи дæ зæгъгæ.
    Уыди  бæхыл  ахæм  гытцыл сывæллон, дыууæ саргъыгоппы  астæуæй
уæлæмæ дæр нæ зынди, æмæ йын загъта:
    - Мæн демæ фæнды цæуын хæтынмæ.
    Уырызмæгæн хъыг уыдис тынг: «Ацы сывæллонимæ мæ цæугæ чи фена,
уый мæ цы зæгъдзæн, йæ хъуымыз йæ донгæмттæй кæлгæ!»
    Афтæмæй та ард хорд уыдис, æнæ ацæугæ нæ уыди.
    Лæппуйæн загъта:
    -  Ацу  ‘мæ  уыцы  уобауыл  лæуу æмæ дыл  райсом  сæмбæлдзынæн
сæумæцъæхыл.
    Йæхæдæг фæстæмæ раздæхти ‘мæ йæ хæдзармæ тынг мæстыйæ ‘ссыди.
    Цæуыл мæсты дæ зæгъгæ йæ бафарста Сатана.
    -  Куыннæ  мæстыкæнон? Сывæллæттæ мæ хынджылæгкæнын байдыдтой,
йæ  хъуымыз  йæ донгæмттæй кæмæн цæуы, гъе уыдон. Гъе ахæм  гытцыл
лæппу мæм æрбадзырдта, дыууæ саргъыгоппы астæуæй нæ зынди.
    Уæд ын Сатана загъта:
    - Уый ницы кæны: хъару мæ зонд сывæллонæй зæронды сæрыл нæу.
    Уæддæр ын хъыг уыди ‘мæ хуыцаумæ бакуывта:
    -  Хуыцау!  Уæдæ  ацы ‘хсæв ахæм къæвда скæ, авд  азы  цы  мит
æруара, уый ацы ‘хсæв куыд æруара, афтæ!
    Ахæм мит æруарыди ‘мæ иу сардзины ‘рдæгæй фылдæр уыди.
    Райсомы бадзырдта Хæмыцмæ ‘мæ Созырыхъомæ:
    -  Дысон  мæм  иу гытдзыл лæппу, дыууæ саргъы гоппыастæуæй  нæ
зынди,  ахæм мæм æрбадзырдта, хæтынмæ дам цом. Хъыг мын уыди,  кæй
мæ  хъазыд, уый тыххæй, æмæ йын æмгъуыд ыскодтон гъе уыцы  уобаумæ
‘мæ  афонмæ  амарди.  Рацæут æмæ йæ бафснайæм,  кæннæуæд  (кæннод)
худинаг у, кæд мæ хъазгæ кодта, уæддæр нæ зонын.
    Сбадтысты сæ бæхтыл, тыхамалтæй бахæддзæ сты уыцы уобаумæ.
    Лæппу йæ уæлæ йæ нымæт æркодта ‘мæ хуыссы. Бæх йæ алыфарс хизы
æртæкæрдæгыл.
    Стыр  дис фæкодтой: «Ай та цы диссаг у? Лæппу хуысгæ куы кæны,
бæх - хизгæ æртæхкæрдæгыл!»
    Лæппу  хуыссы æмæ загътой, сæхинымæры ‘ртæрхонкодтой:  «Амарæм
ацы лæппуйы. Айбæрц æхсар кæмæ ис, уый нын исты бакæндзæн!»
    Созырыхъо  домбай уыди æмæ йæ кард ысласта ‘мæ йын  йæ  бæрзæй
ныцъцъыкласта ‘мæ дзы æрду ‘мæ æрдæг дæр н’ алыгкодта.
    Хæмыц ыл фæхудти:
    -   Тæнзæрдæ   дæ,  тæнзæрдæ,  æмæ  йæ  дзæбæх  нæ  ныццавтай,
уыййæддæмæ йæ куыд нæ амардтай! Сывæллон йæддæмæ ма у!
    Уый  дæр  та йæ йæ кардæй ныцъцъыкласта. Уымæн дæр  ницы  алыг
кодта йæ кард.
    Уæд цын Уырызмæг афтæ зæгъы:
    - Уæ дыууæ дæр нæ уæндут: уыййæддæмæ ма уыййас у йæ тых!
    Уырызмæг  дæр та йæ ныцъцъыкласта. Йæ кард йæ сæртыл  фæхауди,
уыййæддæмæ лæппуйæн ницы кодта.
    Йæ бæрзæй аныхта лæппу ‘мæ загъта:
    - Ай мæ æхсынчъытæ хъыгдарынц æви цавæр у?
    Уæд æй базмæлынкодтой сыст ма зæгъгæ.
    Фестади ‘мæ цын æгас цæуат зæгъгæ загъта.
    Басаламкодтой кæрæдзийæн.
    Сифтындз дæ бæх зæгъгæ йын загътой. – Æмæ цом.
    Араст ысты ‘мæ лæппу сæ фæстæ цыди, уыдон та разæй. Уыдон миты
цæуын  нæ  фæрæзтой. Лæппу сæ фæдыл цыд. Фæндаг саукодта, хускодта
йæ бæхы комытæфæй.
    - У-у, лæппу! Разæй цæуы, ацы буцдзинад мах нæ хъæуы!
    Лæппу разæй рацыд æмæ йæ фæстæ хус фæндагыл цыдысты.
    Иу ран иу хъæдрæбынмæ афтыдтой æмæ уым æхсæвиуат æркодтой.
    Лæппу хъæды хицаумæ сæртхъирæнкодта:
    -  Сау дæ къона кодта, дæу сагæй, сæгуытæй чи и, уыдон куы  нæ
‘рымбырдкæнай,  мæн  дзы  цас фæнда, уыййас  куыд  аргæвдон,  хорз
хæринæгтæй  мæ  хистæрты куыд бафсадон, Уырызмæгæн  саджы  хъуынæй
фæлмæн уат куыд бакæнон!
    Гъæйдæ  мардзæ, сагтæ ‘мæ йæм сæгуыттæ згъорын байдыдтой.  Цас
æй  дзы  фæндыди, уыйас дзы аргæвста. Хорз федта йæ  ‘ртæ  хистæры
æхсæв-бонмæ. Уырызмæгæн саджыхъуынæй фæлмæн уат бакодта.
    Ацыдысты уырдыгæй райсом. Иу быдыры та се ‘хсæвиуат æрыййæфта.
    Быдыры хицаумæ та сæртхъирæнкодта:
    -  Сау дæ къона кодта, дæу каркæй, бæдулæй чи и, уыдон куы  нæ
‘рымбырдкæнай,  мæн дзы цас фæнда, уыййас куыд  аргæвдон  ме  ‘ртæ
хистæры фаг, Уырызмæгæн кæрчыты бумбулийæ фæлмæн уат куыд бакæнон!
    Гæппытæ  йæм  байдыдтой кæрчытæ, тæхын æм  байдыдтой.  Цас  æй
фæндыди,  уыййас  дзы  аргæвста.  Йе  ‘ртæ  хистæры  хорз   федта.
Уырызмæгæн бумбулийæ фæлмæн уат бакодта.
    Райсом  та  уырдыгæй ацыдысты ‘мæ та цын  иу  уырыл  доны  был
æхсæвиуат æрынтысти.
    Доны хицаумæ та сæртхъирæнкодта:
    -  Сау мын дæ къона кодта, дæу кæфæй, кæсагæй чи и, уыдон  куы
нæ  ‘рымбырдкæнай, æз дзы ме ‘ртæ хистæры фаг куыд аргæвдон, афтæ.
Уырызмæгæн кæфыхъуынæй фæлмæн уат куыд бакæнон!
    Кæсæгтæ   йæм  гæппытæ байдыдтой хуыскъмæ. Кæфтæ цас  фæндыди,
уыййас  аргæвста,  йæ хистæрты хорз федта, Уырызмæгæн  кæфыхъуынæй
фæлмæн уат бакодта.
    Райсомы цын загъта:
    -  Гъеныр ам лæуут. Мæнæ уын хæринаг æмæ хæрут. Мæнæн ма  амал
цы дуджы уа, уыцы дуджы уыл æмбæлдзынæн.
    Доны  бахызти. Донбеттыртæм бацыди ‘мæ цын сæ рæгъау  ратардта
бæхæй,  галæй. Фæдис æй расырдтой. Уыцы лæппуйы цал гæрахы кодтой,
уал хатты цын æй дæсгæйттæй фæстæмæ фыста.
    Раирвæзти. Æрбатардта Донбеттырты рæгъау бæхæй, галæй. Йе ‘ртæ
хистæрмæ ‘рбахæддзæ ‘мæ цын загъта:
    - Гъеныр тæргæут ацы фосы, тас нын ницæмæй уал у!
    Раскъæрдтой  фос  уырдыгæй  Хæмыц,  Созырыхъо  ‘мæ   Уырызмæг.
Æрбахæддзæ  сты  Нартмæ.  Нарты Уарæны ‘рынцадысты  ‘мæ  тарстысты
Уырызмæг,  Хæмыц æмæ Созырыхъо: «Ай нын цы бахайкæндзæни,  куы  нæ
‘хсгæ  фæкодтам, куы нæ аргæ куы ницы скодтам, куы ницы йæм  тыхæй
бавналæн и?»
    Уыцы мæт цæ уыди.
    Нарты  Уарæны уыцы фос æртæ дихы акодта уыцы лæппу. Иунæг  урс
гал дзы уыди, æмæ уый хицæнæй аскъæрдта.
    Уыдон  дискодтой сæхинымæры: «Æвæтдзæгæн, иу хай махæн  дæдты,
дыууæ хайы йæхицæн.»
    Уый цын загъта:
    - Бар кæстæрæй истæуы. Созырыхъо, ды дæр сис.
    Созырыхъо бар систа æртæ хайæ.
    Стæй та Хæмыцæн загъта бар сис зæгъгæ.
    Хæмыц дæр бар систа.
    Ныр  фæстаг  хай Уырызмæгæн баззад, æмæ, хицæнæй  цы  урс  гал
акодта,  уый Уырызмæджы хайимæ бакодта ‘мæ цыл ахъæркодта  ‘мæ  цæ
Уырызмæджы кæртмæ баскъæрдта.
    
    Уæд адæм иууылдæр бамбæрстой, уый хуымæтæджы кæй нæ уыди, уый.
    Уырызмæджы  чыззытæй  ма  Адухуæ æнæкуырд  уыди  ‘мæ  уый  кæй
ракуырдта, уый бамбæрстой, фæлæ, чи уыди, уый нæ базыдтой.
    Бонтæ  йыл ацыди ‘мæ Сыбытты Сырхау цыппар æмбалимæ Уырызмæджы
хæдзармæ ‘рцыди уазæджы. Уырызмæг цæ суазæгкодта. Æхсæв æм фесты.
    Райсомы загъта:
    - Уазджытæ, цы хабар и? Цавæр, цы стут?
    Загътой йын:
    -  Æфсæрмы дæм нæ кæнæм. Сæ лæппу ацырдыгæй уыди ‘мæ дæм  чызг
федта ‘мæ гъеуый тыххæй æрцыдыстæм.
    Бафидыдтой  хорз дыууæ лæджы. Ракуырдтой чыззы.  Бафыстой  йын
ноджыдæр йæ ирæд уыцы дуджы ‘гъдауæй.
    Чындзхæссæг æм æрцыдысты ‘мæ йæ ахастой Адухуæйы. Абон дæр  ма
Борæтæ ‘мæ Сыбыттæ хæстæгæй баззадысты.
    
    УЫРЫЗМÆДЖЫ ФЫРТ ÆМЗОР
    Нарты  Уырызмæгæн  лæппу  райгуырди  ‘мæ  Сайнæг-æлдармæ  арвы
v8kuz{  йас фехъуысти. Уыцы лæппуйæн куывд чи скодтаид,  йæ  хъаны
бар  уый уыди. Сайнæг-æлдар урс галы ‘фцæджы зæлдаг синаг бафтыдта
‘мæ йæ ‘ркодта Нартыхъæумæ. Стæй ныхъхъæркодта Уырызмæджы дуарæй:
    - Чи райгуырд, уый цæринаг, йæ хъаны бар та мæн куыд уа!
    Йæхæдæг  гал аргæвста ‘мæ куывд ыскодта Нартыхъæуæн.  Лæппуйыл
сæвæрдта ном Æмзор æмæ йæ ахаста йæхицæн хъанæн.
    Æмзор  куы  рахъомыл,  уæд æм æрцыдысты  уæларвæй  фæдыл-фæдыл
уынынмæ:  Уастырджи ‘мæ Æфсати иумæ, Тутыр æмæ Уацилла иумæ.  Сафа
‘мæ Йелийа та иумæ.
    Хъан  сæ  размæ  рацыди  ‘мæ цын хистæрæй  хистæрмæ  сæ  бæхтæ
райста.  Сæ  нымæттæ ‘мæ цын сæ йæхсытæ дæр райста  ‘мæ  цæ  уатмæ
бахаста.
    Сайнæг-æлдар  уазджыты  бакодта  хæдзармæ.  Æрбадын  цæ  кодта
дывæхсыг  бандæттыл  æмæ цын фынгтæ ‘рывæрдта  сæ  разы  алыхуызон
минасимæ.  Хъан  йæ  худ  систа ‘мæ  уазджыты  раз  уырдыг  лæууын
байдыдта.
    Уазджытæ  фынгæй  куы сыстадысты, уæд айнæджы тигъмæ  ацыдысты
‘мæ   уырдыгæй   Нартыхъæумæ  кастысты  авдцæстон  кæсæнцæстæй   –
Нартыхъæуы Агуыры ‘фсæдтæ бæхылæхы бын фæкодтой.
    Уыцы  рæстæджы Нарты Сосланы ус дон нуæзта ‘мæ агуывзæйы  куыд
зынди дон, уымæй йæ хъуыры ноджы хуыздæр зынди.
    Уæларвон  хуыцæуттæ  дисгæнгæ  ‘рбацыдысты   фæстæмæ   Сайнæг-
æлдармæ.  Æрбадтысты та фынгыл дзыхъхъыннæуæг æмæ  йын  радзырдтой
Нарты хабæрттæ:
    -   Абон  кастыстæм  авдцæстон  кæсæнцæстытæй,  æмæ  Нартыхъæу
тугтæригъæдæй марынц: Агуыры ‘фсæдтæ цæ бæхылæхы бын фæкодтой. Уый
диссаг  кæм  нæ  уыд фæлæ Нарты Сосланы ус агуывзæйæ  дон  нуæзта,
афтæмæй  дон агуывзæйы куыд зындис, йæ хъуыры уымæй ноджы  хуыздæр
зынди.
    Уыцы  ныхæстæм  Æмзорæн йæ цайдан йæ къухæй  æрхауд,  æмæ  йын
æлдар загъта:
    -  Дæ  хал, дæ бæндæн фæхауа, кæд нырма дæуæн усафон  нæу!  Дæ
цайдан дæ къухæй куыд æрхауд?!
    Æмзор ын загъта:
    -  Усы коймæ бæргæ не ‘рхауд мæ цайдан, фæлæ Нартыхъæуы зæронд
мад  æмæ фыд ныууагътон, æмæ цæ афонмæ Агуыры ‘фсæдтæ бæхылæхы бын
фæкодтой, æз та ам кæрдзынтæ хæрын. Курын дæ, æмæ мæ ауадз нæхимæ.
    Æлдар ысразы и ацæуыныл. Радта йын лæварæн хорз топп, фæлæ  йæ
Æмзор йæ къухмæ нæма райста ‘мæ загъта æлдарæн:
    - Фæлæу, æз дзы ме ‘схæсгæ мады афæрсон.
    Йæхæдæг бауад æмæ йæ фæрсы:
    - Цы бакæнон, æлдар мын топп дæдты, æмæ йæ хæссон, æви нæ?
    Ус ын загъта:
    -  Кæд дын топп дæдты, уæд дзы хæдифтындзгæ ‘мæ хæдæхсгæ  топп
райс!
    Æмзор фæстæмæ баздæхт æлдармæ ‘мæ йын загъта:
    -  Кæд мын лæваркæныс, уæд мын хæдифтындзгæ ‘мæ хæдæхсгæ  топп
радт.
    Уый йæм дзуры:
    -  Уæд  уый  бацамонæг макуы мацы фенæд, кæд уый æз  дæуæн  нæ
радтон!
    Стæй йæм Уастырджи ныххатыдта æлдармæ:
    -  Иу  топпы  тыххæй дæ хъаны зæрдæ дæхимæ цæмæн  хъæбæркæныс?
Радтын æй.
    Æлдар дæр æй уæд радта.
    - Уæдæ ма дын æххæст кард дæр дæдтын, - загъта æлдар Æмзорæн.
    Æмзор та йе схæсгæ мады афарста уымæй дæр, æмæ йын ус загъта:
    -  Кæд  дын  кард дæдты, уæд дзы райс, сласынæн  рæуæг  чи  у,
ныццæвынæн лæджы чи нæ сайы, уыцы кард.
    Æмзор бацыд æлдармæ ‘мæ йын загъта:
    -  Сласынæн рæуæг чи у, ныццæвынæн лæджы чи нæ сайы, радт  мын
уыцы кард.
    Æлдар исдугмæ нæ разы кодта, фæлæ йæм Уастырджи ‘мæ йæ мбæлттæ
ныххатыдтой æмæ та йын радта уыцы кард дæр.
    -  Уæдæ  ма дын æххæст бæх дæр куы радтин, - загъта  æлдар  йæ
хъанæн.
    Æмзор бауад йе ‘схæсгæ мадмæ ‘мæ йæ фæрсы:
    - Æлдар мæ æнæ бæх нæ уадзы ‘мæ кæцы бæх райсон?
    Ус ын загъта:
    -  Уæдæ  дын  кæд бæх дæдты, уæд дæлæ Сухсыбыдыры  иунæгæй  чи
хизы, Рæфы суадоны алыбон дон чи нуазы, гъеуыцы бæх дын радтæд.
    Æмзор бауад æлдармæ ‘мæ дзы куры:
    - Кæд мын бæх дæдтыс, уæд далæ Сухсыбыдыры иунæгæй чи хизы ‘мæ
алыбон Рæфы суадонмæ дон нуазынмæ чи цæуы, уыцы бæх мын радт!
    Æлдар ын загъта:
    -  Уый дын ницы уал раддзынæн. Иннæ бæхтæй дæ кæцы хъæуы,  уый
алас.
    -  Уæдæ мын кæд уыцы бæх дæдтыс, кæннод мæ иннæтæй ничи хъæуы,
- загъта Æмзор.
    Стæй та Уастырджи йе ‘мбæлттимæ ныххатыдта уымæй дæр æлдармæ:
    -  Бæхы байраджы тыххæй дæ хъаны зæрдæхудт ма райс, дæхимæ  йæ
цæмæн хъыгкæныс, радтын æй.
    Æлдар фефсæрмы ‘мæ загъта Æмзорæн:
    - Ацу, уæдæ дын бæх дæр лæвар фæуæд, мæнæ мæ уазджыты хатырæй.
    Æмзор катайкодта, уæдæ йæ куыд æрцахсдзынæн зæгъгæ.
    Æлдар ын загъта:
    - Йæ ‘рцахсын та дæхи бар фæуæд.
    Уæд Уастырджи Æмзорæн загъта:
    -  Мæнæ  мæ  бæх æртæ хатты сасмæй байсæрд æмæ йæ  ‘ртæ  хатты
змисы  стулынкæн,  стæй  йыл  ызмис  авд  æвдагарзы  ныххæдздзæни.
Уыйфæстæ  цæххы дур дæ фæсарц æрбабæтт æмæ йæ Рæфы  суадоны  былыл
нывæр.  Дæхæдæг  суадонмæ хæстæг уæрм ыскъах  æмæ  дæ  бæхимæ  уым
ныббыр.  Сухсыбыдырæй  уыцы  бæх куы ‘рбацæуа  дон  нуазынмæ,  уæд
ыстæрдзæн  цæххæй æмæ алырдæм ракæсбакæскæндзæн. Ды йæ  уæлвæд  дæ
бæхы ‘ртæ хатты бауасынкæн æмæ йын йæ сагъ сис. Стæй йæ ауадз æмæ,
дыууæ бæхы хылыл куы фæуой, уæд афтæмæй дæ къухы бафтдзæн.
    Æмзор  æртæ хатты байсæрста бæхы сасмæй, æртæ хатты  йæ  змисы
стулынкодта, æмæ йыл ызмис авд æвдагарзы ныххæцыди. Стæй цæххы дур
йæ  фæсарц  æрбабаста ‘мæ арасти Сухсыбыдырмæ.  Уый  Рæфы  суадоны
былыл  нывæрдта цæххы дур, йæхæдæг уæрм ыскъахта ‘мæ уым  ныббырыд
йæ бæхимæ.
    Фæсæмбисæхсæв  æлдары  бæх  æрбацыд  дон  нуазынмæ.  Дон   куы
банызта,  уæд  цæххæй  астæрдта ‘мæ  алырдæм  кæсыныл  фæци.  Уыцы
рæстæджы Æмзор дæр Уастырджийы бæхы бауасынкодта. Уастырджийы бæхы
уасынмæ  иннæ бæх азгъордта ‘мæ арвы цыппар къабазыл  æртæ  уысммæ
‘рзылди.
    Куы ‘рбахæддзæ фæстæмæ Рæфы суадоны цурмæ, уæд та йæм Æмзор йæ
бæхы  бауасынкодта. Бæхы уасынмæ та æлдары бæх  æртæ  уысммæ  арвы
цыппар къабазыл æрзылди, æмæ йæ тæнтæ уæд хидызмæлд байдыдтой.
    Æртыггаг уастмæ Æмзор Уастырджийы бæхы рауагъта. Афтæмæй дыууæ
бæхы   кæрæдзийы   дæндагæй   хæрын  байдыдтой,   зæвæтæй   нæмын.
Уастырджийы  бæх  февналы ‘мæ иннæ бæхæн йæ  фарсæй  йæ  дзыхыдзаг
сыскъуыны.  Уыцы  бæх  февналы, æмæ  Уастырджийы  бæхы  фарсæй  йæ
дзыхыдзаг ызмис сыскъуыны. Бирæ фæхæцыдысты уыцы ран. Стæй  Æмзоры
бæхæн йæ буар зынын байдыдта, афтæ иннæ бæх дæр æрхаудта зæхмæ.
    Куы ‘рхауд зæхмæ, уæд ныхъхъæркодта:
    -  Чи  дæ,  цавæр  дæ, дæ куыдзæн мæ цæмæн хæрынкæныс?  Абонæй
фæстæмæ мæн хуыцау дæуæн загъта, фæлæ ‘рбацу ‘мæ мæ алас.
    Æмзор  рацыд  уæрмæй æмæ бæхты баиргъæвта. Æлдары бæхыл  саргъ
сывæрдта  ‘мæ  йыл ысбадти. Йæхæдæг Уастырджийы  бæхы  йæ  фыддзаг
фæкодта ‘мæ фæцæйцыди Сайнæг-æлдармæ.
    Иудзæвгар  ку’  ауадысты, уæд Æмзоры  йæ  бæх  фехста  хæрдмæ.
Афтæмæй мигъæй æврагъы астæумæ фæхаудта, фæстæмæ ‘рхаудта  ‘мæ  та
саргъыл абадти.
    Уæд ын бæх загъта:
    - ‘Ссарынагъоммæ уал мын барæгæн бæздзынæ.
    Æмзор дæр загъта:
    - Уæдæ мын ды дæр ыссарынагъоммæ цъыфты тæрынæн бæздзынæ.
    Æлдармæ куы бахæддзæ сты, уæд Æмзор Уастырджийæн радта йæ бæхы
фæстæмæ ‘мæ сегасæн дæр загъта хæрзбон. Уыдон ын арфæ  ракодтой.
    Æмзор йæ бæхыл ысбадт, топп æрыфтыдта йæ ‘фцæджы, æрбабаста йæ
кард й’ астæуыл æмæ хæстонарæзтæй æрцыди Нартыхъæумæ.
    Нартыхъæу  сыстадысты ‘мæ йыл цинкодтой. Нарты Сосланы  ус  йæ
бынатæй уæлæмæ дæр нæ фезмæлыд.
    Уæд ын Æмзор загъта:
    -  Хорз ус, цæй уæззау дæ! Æз хион дæн, фæлæ дæ бынатæй уæлæмæ
дæр куынæ фæразыс.
    Ус ын загъта:
    -  Цы  дын  ыстон,  мæ  хур, исты мын Агуыры  ‘фсæдты  куы  нæ
аздæхтай Нартæй.
    Уыцы  ныхасмæ Æмзор йæ бæхыл абадт мæстыйæ ‘мæ Агуыры  ‘фсæдты
цур  балæууыд.  Райдыдта  цæ  цæгъдын  хæдифтындзгæ  ‘мæ  хæдæхсгæ
топпæй. Кæй та дзы кардæй мардта. Афтæмæй чи мард Агуыры ‘фсæдтæй,
уыдон туджы зæй иннæты фæстæмæ ласта. Æмзор аздæхта Агуыры ‘фсæдты
‘мæ Нартыхъæумæ ‘рбацыд.
    Нарты  хъæу уырдыг ныллæууыдысты йæ разы ‘мæ йæ фырцинæй зæхмæ
нал уагътой. Уæддæр Сосланы ус йæ бынатæй нæ фезмæлыд.
    Æмзор ын загъта:
    - Хорз ус, куыд уæззау дæ, æппын уæлæмæ куы нæ стыс?!
    Ус ын загъта:
    -  Цы  дын  ыстон, мæ хур, исты мын, хурныгуылдæй æмбисæхсæвмæ
дидинæг  чи  ‘фтауы, æмбисæхсæвæй бонмæ рæгъæд чи кæны  ‘мæ  дыууæ
хохы  фырыты хæст кæуыл кæнынц, уыцы бæлас мын мæ дуармæ,  мыййаг,
куы нæ ‘рсагътай.
    Æмзормæ хъыг æркаст уыцы ныхас æмæ аздæхт уыцы бæлас хæссынмæ.
Фæндагыл æй бæх фæрсы лæппуйы:
    - Кæдæм цæуыс, хуыцауæн æнады гуырд, мæнæн дæр ма йæ зæгъ.
    Æмзор ын загъта:
    -   Уæлæ  дыууæ  хохы  фырыты  хæст  цы  бæласыл  кæнынц   æмæ
хурныгуылдæй  æмбисæхсæвмæ дидинæг чи ‘фтауы,  æмбисæхсæвæй  бонмæ
рæгъæд чи кæны, уыцы бæлас хæссынмæ.
    Бæх æм дзуры:
    -  Ма  дæ бафæндæд уыцы хъуыддаг. Уымæ къорд дæ хуызæттæ фæцыд
хæссынмæ, фæлæ фæстæмæ сæ сæртæ дæр нал æрхастой.
    Æмзор æм нæ байхъуыста:
    - Нæй мын гæнæн, хъуамæ йæ ‘рхæссон.
    Бæх ын загъта:
    -  Уæдæ  мын  ме  ‘хтæнгтæ фидар балвас, мæ дымæг  мын  хъæбæр
балхынцъкæ,  æртæ хъисы ма дзы æнæлхынцъ ныууадз.  Стæй  мын  ахæм
къæртц  фæкæ,  æмæ м’ агъды фарсæй уафсхор куыд  фæхауа,  д‘  армы
дзыхъхъæй – йæхсы тъæпæнхор.
    Дыууæ  хохы  кæронмæ  куы бахæддзæ сты,  уæд  Æмзор  бæхæн  йе
хтæнгтæ  фидар  балвæста, йæ дымæг ын хъæбæр  балхынцъкодта,  æртæ
хъисы ма дзы ныууагъта æнæлхынцъ. Стæй йæ афтæ ныкъкъæрт ласта  йæ
бæхы  ‘мæ  ‘й армы дзыхъхъæй йæхсы тъæпæнхор фæхаудта, бæхы  агъды
фарсæй та – уафсхор.
    Бæх  уыцы иу гæпп бакодта дыууæ хохы ‘хсæнмæ. Æмзор бæласы  æд
уидæгтæ  стыдта ‘мæ фæстæмæ фездæхтысты. Уалынджы  цæ  дыууæ  хохы
‘рбаййæфтой æмæ ма бæхæн йæ дымæгæй æртæ хъисы аскъуыдтой.
    Рацыдысты ‘мæ бæх загъта Æмзорæн:
    - Мæ мад ма мын æртæ боны дзидзи куы бадардтаид, уæд уыцы ‘ртæ
хъисы дæр нал аскъуыдтаиккой.
    Æрцыд  Æмзор Нартыхъæумæ ‘мæ уыцы бæлас ныссагъта Сосланы  усы
дуармæ.  Нарт æрымбырд ысты Æмзорыл æмæ йыл цинкодтой,  мæнæ  нын,
зæгъгæ, цы диссаджы бæлас æрхаста.
    Сосланы ус уæддæр нæ сыстад йæ бынатæй æмæ йæм Æмзор дзуры:
    - Гъеныр та цæуыннæ стыс? Цы ‘фсон ма кæныс?
    Ус ын загъта:
    - Цы дын ыстон, исты мын Саумæрон Бурдзæбæхы куы нæ ‘рхастай.
    Æмзор йæ бæх фæзылдта фæстæмæ ‘мæ Саумæрон Бурдзæбæхы хæссынмæ
ацыди.
    Саумæрон  Бурдзæбæх ахæм мæсыджы сæр бадти ‘мæ  йын  йæ  цъупп
цæст  нæ  уыдта. Уый ахæм лæгæн куымдта ‘мæ мæсыгæн  йæ  бынæй  йæ
сæрмæ  йæ  хъæр кæмæн фехъуыстаид. Уымæ бирæ усгуртæ фæцыди,  фæлæ
йæм никæй хъæр фехъуысти ‘мæ-иу цавддур фестадысты.
    Æмзор  дæр  мæсыджы  бынæй ныхъхъæркодта,  фæлæ  хъæр  мæсыджы
‘мбисмæ  дæр нæ фехъуыст, æмæ йæ уæрджытæй дæлæмæ цавддур  фестад.
Дыггаг  хъæр  ныккодта, фæлæ та нæ фехъуыст йæ хъæр,  æмæ  астæуæй
дæлæмæ цавддур фестад. Стæй йæ цæстытæ доны азылдысты Æмзорæн, æмæ
йæм йæ бæх дзуры:
    -  Цы  фæдæ?  Уæддæр мын афтæ куы дзырдтай: ссарынагъоммæ  мын
цъыфты тæрынæн бæздзынæ.
    Æмзор ын загъта:
    - Мæнæн мæ бон ницыуал у, фæлæ мæ дæ сæр бахъуыд.
    Уæд бæх ныууасыд æмæ мæсыджы цъуппæн йæ тигъ æркалди. Саумæрон
Бурдзæбæх базыдта, уый Æмзор кæй у, уый æмæ рараст мæсыджы сæрæй.
    Куы ‘рцыди мæсыгæй йæ бынмæ, уæд дзуры:
    - Æрхæддзæ мæм дæ, Æмзор.
    - Æрхæддзæ дæм дæн бæгуыдæр, фæлæ рацу ныр æддæмæ, - бадзырдта
йæм Æмзор.
    Саумæрон  Бурдзæбæх  рахызт мæсыгæй æмæ сбадти  бæхыл,  Æмзоры
фæсарц.
    Æмзор æй фæрсы:
    - Адон та цæй дуртæ сты?
    Уый йын загъта:
    -  Уыдон, мæнмæ курæг чи фæцыд, уыдон мæрдты сты. Сæ хъæр  мæм
нæ хъуысти мæсыджы сæрмæ ‘мæ цавддуртæ фестадысты.
    Æмзор зæгъы:
    - Уæдæ ма цæ райгаскæн!
    Саумæрон Бурдзæбæх загъта Æмзорæн:
    -  Ма  дæ  бафæндæд сæ райгаскæнын. Кæд дæу  дæ  бæх  сарæзта,
уæддæр дзы дæуæй хуыздæр лæппутæ уыди ‘мæ куы райгас уой, уæд  мæн
дæуæн нал ауадздзысты хæссын.
    - Нæй гæнæн, хъуамæ цæ райгаскæнай, - загъта йын Æмзор.
    Саумæрон Бурдзæбæх йæ зæлдаг кæлмæрзæн рахизырдæм разылдта ‘мæ
иууылдæр райгас ысты мæрдтæ. Æмхуызонæй лæбурæг сысты. Афтæмæй  сæ
иу  – Æмзоры кардæй ныццæвон куыд загъта – афтæ Саумæрон Бурдзæбæх
йæ   зæлдаг   кæлмæрзæн  азылдта,  æмæ  та  иууылдæр  цавд   дуртæ
фестадысты.
    Æмзор   Саумæрон  Бурдзæбæхы  рахаста  уырдыгæй   æмæ   ‘рцыди
Нартыхъæумæ.  Нартыхъæу  æмхуызонæй  цинкодтой  Æмзорыл   æмæ   сæ
чындзыл,  хастой цæм хуынтæ алырдыгæй. Сосланы ус дæр уæд  æнæбары
сыстад йæ бадæнæй æмæ йæм Æмзор дзуры:
    - Уæд æнæбары цæмæн сыстадтæ, хорз ус, бадтаис фæлтау.
    Ус загъта:
    -  Цы  дын  ыстон, исты мын, хуыцауы раз йæ хъуырæй  заргæ  чи
кæны,  йæ  дыстæй  –  æмдзæгъд, йæ фæдджитæй – кафгæ,  уыцы  кæрц,
мыййаг, куы нæ ‘рхастай!
    Æмзор ын загъта:
    -  Уыцы  кæрц кæд ды бахуыдтай, уæд æй æрхæсдзынæн, кæннод  æй
'рхæссын мæ бон нæу.
    
    БУРÆЧЫЗГ
    Борæты сыхы, Борæты уынджы
    Йæ дæллаг кæрон, тæккæ фисыныл
    Царди Борæтæй зæронд-зæрондлæг,
    Зæронд-зæрондæг – дзырддзæугæ Саулæг.
    Нæ йæ нымадтой Нарты гуыппыртæ,
    Никуы йæ ‘рхуыдтой сæ нæртон фынгмæ.
    Уæддæр уый царди, йæ къæбæр ардта,
    Йæ царды бонты никæй хъыгдардта.
    Уымæн дын райгуырд нæртон æмбисонд
    Æрдз кæй не скодта, гъеахæм рæсугъд,
    Гъеахæм рæсугъд бурхилджын буц чызг.
    Ничи йæ зыдта æппындæр Нартæй,
    Никуы фехъуысти йæ кой дæр рагæй.
    Фæлæ хæйрæг уыд Сатана Нартæн,
    Æрбацыдис æм уæд иу æхсæвыгон.
    Саулæгмæ дзуры: «Дæ рæсугъд чызгæн
    Бурæчызг фæуæд йæ ном – æрдхæрæн.»
    Сатанайæн дын Саулæг дæр арфæ
    Зæрдæбынæй уæд тыхджын ракодта.
    Сатана зæгъы: «Дæ чызг нывонд у,
    Мæнæн мæ зæрды къайаг æвæрд у,
    Цалынмæ йæхи бæстон базона,
    Цалынмæ чындздзон бынтон ыскæна,
    Уæдмæ йæ хъахъхъæн, макуы йæ равдис,
    Стæй мæхæдæг дæумæ зындзынæн.
    Макуы ысрæди, йæ ном ын ма зæгъ,
    Дуры хуылфмæ дæр, хъæды зæнгмæ дæр.
    Цалынмæ мæнæй ныхас фехъусай.
    Сразы Саулæг, йæ урс боцъотæ.
    Æрдаудта армæй, æвзонгæй куыд уыд.
    Кæддæр ыстæры тыхджын расгуыхти,
    Фæлæ дын иу хатт тар хъæды цæрæг –
    Тар хъæды сæрæй сау æфсæн уæйыг.
    Уыимæ фембæлд, мæнгардыл разынд
    Йæ тылы сæрмæ, æртæ риуыгъдæн,
    Æртæ фæрсчы æмбойны ныссаста.
    Уæдæй абонмæ сæйы сæхимæ.
    Йæ сау хил фестад урсурсид цъити,
    Æмæ зæрыбон йæ иунæг бындар,
    Бурæчызг уымæн ысси æнхъæлцау.
    Цæры ма уымæн, цæры уый ныфсæй.
    Фæлæ кæм вæййы амонд æмхуызон,
    Сауæфсæн уæйыг базыдта хабар.
    Нал æрцагуырдта бынат, йæ хæдзар.
    Бурæчызг рæзти ыссæдзазыккон.
    Афтæ иу æхсæв фæсахсæвæр афон.
    Сау æфсæн уæйыг фæзынд æгæрон,
    Фæхаста чыззы сæхимæ уадау.
    Саулæг нынниудта, ныхъхъарæгкодта
    Сатана дын æй, уæд куы бамбæрста,
    Сагъæсы бацыд, йæхи æруагъта
    Æнкъардæй, сабыр, сæ артдзæсты цур.
    Уæд дын цуанæй цæхæрцæст лæппу,
    Æрхаста йе ‘ккой сæгуыты стыр мард.
    Уый хъанæй царди Æхсæртæггатæм
    Хуры хæрæфырт æрыгон лæппу.
    Æнкъардæй федта Сатанайы ‘мæ
    Фæрсы: «Зæгъ ма йæ, цы дыл æрбамбæлд?
    Æз дæу ныууагътон дзæбæхæй абон,
    Уæд дæ чи дардта дæу афтæ хъыгдарæг.»
    «Нæртон адæмæй хæрзиунæг хабар
    Борæты уынджы тæккæ фисыныл
    Иунæгæй царди фæрксаст цæнкуыл лæг.
    Уымæн дын райгуырд алæмæт рæсугъд.
    Уындæй уыд диссаг, кондæй æрдхæрæн
    Дæ кары уæвæг Бурæчызг-рæсугъд.
    Уый дæуæн аггаг уыд, рагæй-æрæгмæ,
    Фæлæ йæ фæхаста сау хъæды цæрæг,
    Сау æфсæн уæйыг, йæ бон бакæла,
    Кæд дын бон сихорафон уый цы бакодта.»
    Æрыгон лæппу уæд – хуры хæрæфырт,
    Сатанамæ уæд афтæ бадзуры:
    «Ды зоныс алцы, фæлæ ма фæзивæгкæн.
    Хотыхы хорзыл, бæхы фæразоныл,
    Стæй амæлттæ кæндзынæн гъеуæд.»
    Сатана дын уæд, цæрдæг фестади,
    Ацамыдта йын Уырызмæджы хъулон,
    Авæрдта йæм уый арцы фидардæр,
    Арцы фидардæр, цилхъы æхсардæр.
    Хуры хæрæфырт хи сифтонгкодта,
    Уайтагъд дын уысммæ бæхыл абадти
    Æмæ тар хъæдмæ цæрдæг арасти.
    Хуры хæрæфырт дзуры æрвнæрдау:
    «Æддæмæ ракæс, тъыстæн сау хæрæг,
    Дæу чи скодта мæ къайаг давæг,
    Гæдыйау сусæг цæмæн бырыдтæ?
    Æви дæ царды бынтондæр систай,
    Бынтондæр систай дæ къух, æнæуаг?..»
    Сау æфсæн уæйыг фæтæррæстласта,
    Хуры хæрæфыртыл, Æхсæртæггаты хъаныл,
    Йæхи ныздыхта дæлармдæлармæй.
    Бон сау изæрмæ фæхæцыдысты.
    Стæй йæ систа Æхсæртæггаты хъан,
    Йæ къæхтæй дын æй æмзил ныккодта,
    Цъæх айнæг тигъыл ын йæ сæр ныххуырста.
    Сæр дын батъæпæн æрхуыйы ‘взагау,
    Æмæ æрызгъæлд зæхмæ быронау.
    Бурæчызг рауад Æхсæртæггаты хъанмæ.
    Ныттыхст йæ риуыл, цæссыгтæ калгæ.
    Æрфардæг ысты æмбойны Нартмæ.
    Чызг æмæ лæппу уæд бафидыдтой,
    Æрдхæрæнæн диссаг фынгтæ равæрдтой.
    Æнæхъæн къуыри чындзæхсæв уыди,
    Стæй дын хъан дæр лæвæрттæ райста
    Æмæ йæ бæстæм йæхи уæд айста.
    Нæртон адæм та мысынц сæ бадты;
    Кæм фæнды ма уой - хæсты, бынаты,
    Зæрдæ куы вæййы лæджы рæвдауæг,
    Æлутон рухс хур зæрдæйы тавæг,
    Уæд бæркад дынджыр у, уæд зæрдæ хъал у,
    Уæд ис æппæт дæр, цардæн цы хъæуы,
    Уæд никуы цуддзæн бынат, фæндагыл
    Цы фæнды лæг дæр, хæдзар ыссары.
    
    АЦÆМÆЗ
    Нарты  Хæмыц саразынкодта дисæнхæссинаг кард æмæ йæ  кой  Æртæ
Нартыл  айхъуысти. Уынæг æм цыдысты Нарты адæм. Кард та ахæм  уыд,
æмæ-иу дзы лæг цас фылдæр мардта, уыйас рогдæр кодта ‘мæ цонджы та
æвæлладкодта.
    Алчи  дæр федта Хæмыцы кард. Æрмæст æй Бурæфæрныг нæма  федта.
Хъусгæ йæ фæкодта, фæлæ барæй нæ цыди.
    Иу  бон Бурæфæрныг Куырдалæгонмæ ссыди, гал ын ыскодта ‘мæ йæм
дзуры:
    - Куырдалæгон, æддæмæ мæм ракæс!
    Куырдалæгон ракасти ‘мæ йæ фæрсы:
    - Цы дæ хъæуы, Бурæфæрныг?
    -  Мæнæ  дын гал лæвар, æмæ мын ахæм кард ыскæн, Нарты  Хæмыцы
карды куыд амбула.
    Куырдалæгон  ысразы  ис.  Гал  райста  ‘мæ  Бурæфæрныгæн  кард
сарæзта. Бурæфæрныг сæхимæ ‘рцыди ‘мæ зæгъы йæ фыртæн:
    -  Кард  ыскодтон, фæлæ Хæмыцы кардæй хуыздæр у, æви  цауддæр,
уый куыд базонон?
    Фырт зæгъы:
    -  Нартæн  сæ куывды бон у, уырдæм ныццу, дæхиуыл  æй  бабæтт,
стæй дæ фæрсæг уыдзæни.
    Нартæ,   æцæгдæр,  куывд  кодтой  æмæ  цæджджинæгты   дзидзатæ
фыхтысты.
    Бурæфæрныг  йæ  уæлæтау  йе  уæхсчытыл  баппæрста  ‘мæ  рацыди
куывдмæ. Хъусы Нарты фæсивæды ныхæстæм, æппæлынц та Хæмыцы кардæй.
    Бурæфæрныг фæстæдзæг бур бандоныл æрбадти, йæ уæлæтау  иуырдæм
фæзулкодта ‘мæ йæ ног карды фистон разынди.
    Сырдон æй фæфиппайдта ‘мæ дзуры:
    -  Бурæфæрныг, ног кæрддзæм дыл зыны, кæд йæ мидæг чи ис,  уый
дæр ахæм у, уæд.
    Бурæфæрныг зæгъы:
    -  Æз  мæ  фарсыл, чи ‘мбæлы, уый фæбæттын, хъазгæ  нæ  кæнын,
Сырдон.
    - Хæмыцыуонæй хуыздæр нæ уыдзæн.
    - Кардæн фæсфæдмæ аргъгæнгæйæ нæу.
    Уæд Хæмыц йæ кард ысласта, й’ армы тъæпæныл æй адаудта, кардæн
йæ  буар  хуры  рухсмæ тæлмытæ адардта ‘мæ дзы  бæлас  ракъуырдта.
Бæлас  ызмæлгæ дæр нæ фæкодта афтæ фæлыг и, стæй йыл карды фындзæй
ахæцыд æмæ уæд ахъил.
    Бурæфæрныг дæр ысфæлвæрдта, фæлæ бæласы ‘мбисæй арфдæр йæ кард
н’ахызти.
    -  Æ, хæрæг цыдæр, - зæгъы Бурæфæрныг, - нæ фæбæззыди кард, мæ
гал та дзæгъæлы фæцис Куырдалæгонæн.
    Сырдон дзуры Бурæфæрныгмæ:
    -  Куырдалæгон  иуыл  Хæмыцы  кæрдты  хуызæн  ку’  араза,  уæд
кæрæдзийы цæгъдæг фæуыдзысты Нарты адæм, фæлтау æй райс номæн.
    Бурæфæрныг зæгъы:
    - Хæмыц, ралæвар мын кæн дæ кард.
    Хæмыц зæгъы:
    - Кæд мæ амбулай, уæд дын æй дæдтын.
    - Цæмæй райдайæм? – фæрсы Бурæфæрныг.
    - Фыцгæ аджы былтыл акафæм æмæ чи сарæхса, уый амбулдзæн.
    Хæмыц  æмæ Бурæфæрныг фыцгæ аджы былтыл ыскафыдысты ‘мæ  Хæмыц
агыл куы сгуыпгуыпкодта, уæд Бурæфæрныг иуырдæм фæкъул и.
    Хæмыц зæгъы:
    - Фембылды дæ.
    Бурæфæрныг дæр зæгъы:
    - Æз зæронд дæн, фæлтау мæ фырт мæ бæсты акафдзæни.
    - Æз та Ацæмæзы кафын кæнын, - зæгъы Хæмыц дæр.
    Бурæфæрныджы фырт æмæ Ацæмæз кафын райдыдтой фыцгæ аджы былыл.
Сырдон  аджы  бын арт ысцырынкодта. Арт йе ‘взæгтæ хæрдмæ  суагъта
‘мæ  сæ дæлфæдтыл зынг ысхæцыди. Бурæфæрныджы фырт йæ зæнгтæ  басы
фæтъыста,  фæлæ Ацæмæз йæ дæлфæдтæ куы ссыгъдысты,  уæд  фæцырддæр
кодта йæ кафт.
    Фембылды та ис Бурæфæрныг, стæй дзуры Хæмыцмæ:
    - Уæд та мын лæджы ‘гъдауæй радт дæ кард.
    -  Уый  хицæн  хъуыддаг у, фæлæ ма иу хатт  бафæлвар,  кæд  мæ
амбулис. Мæ карды комыл дæ фырт ыскафæд.
    Хæмыцы  карды комыл Бурæфæрныджы фырт ыскафыди ‘мæ  йæ  къæхты
туг  амызти. Уæд та Ацæмæз ыскафыди карды комыл, кард алы  взæгтæй
ысуасыди, фæлæ Ацæмæз цъæррæмыгъд дæр ницæмæй фæци.
    Бурæфæрныг зæгъы:
    - Ам дæр та æз фембылды дæн. Дæ кардыл дын мæ бæх дæдтын дыууæ
галимæ  ‘мæ  ма дæ хонгæ дæр акæндзынæн, кæд мын дæ  кард  радтай,
уæд.
    Хæмыц ысразы ис. Райста бæх, дыууæ галы, стæй зæгъы:
    - Æххæст мæ хонгæ дæр акæн.
    - Нырма куывд уыдзæни, кæдæм дæ акæнон.
    - Куывды размæ фæхъыртхъом кæнон мæхи.
    Акодта  йæ.  Хæмыцæн йæ нуазæны маргæйдзаг  кæлмытæ  ныппæрста
Бурæфæрныг  æмæ  йæм  æй радта. Уый йæ рихитæ  размæ  фæкодта  ‘мæ
кæлмытæ нуазæны бын ныттымбылтæ сты.
    Бурæфæрныг   къусбын   ныххоста  ‘мæ   та   йæ   усæн   нуазæн
бадæдтынкодта. Хæмыц нал рахатыдта къусбын æмæ йæ сæры бацыди.
    Уæд Бурæфæрныг йæ фыртæн зæгъы:
    -  Мæ бæх æмæ мын мæ галты стæр, амæн ныр йæ хъуыддаг хорз нал
у.
    Лæппу йæ фыды ныхас сæххæсткодта.
    Нартæ загътой: «Бурæфæрныг сайдзæни Хæмыцы».
    Хæмыцæн  ноджы  нуазынкодта Бурæфæрныг.  Хæмыцы  тыхтæ  мæллæг
кодтой æмæ зæгъы:
    - Хорз мын фæдæ, ныр куывдмæ цæуын.
    Æмæ йын радта йæ кард.
    Хæмыц   хъилтæмилтæгæнгæ  сæхимæ  бацыди.  Нартæ   сæ   куывды
бадтысты, фæлæ дзы Хæмыц нæ уыди.
    Хъуыддаг Сырдон базыдта ‘мæ йæхи иувæрсты Хæмыцмæ ныййиста ‘мæ
йын афтæ зæгъы:
    -  Хæмыц  дæ  низæн хос ис æмæ дын æй бацамонин,  Бурæфæрныджы
тохъыл мын куы байсис, уæд.
    Хæмыц ысразы ис.
    Сырдон ахсæны цъæх бадардта Хæмыцæн æмæ йæ фæуомынкодта.
    Хæмыц фервæзти, бацыди Бурæфæрныджы хæдзармæ. Йæ кард рагъæнæй
райста, тохъыл ракодта ‘мæ йæ Сырдонæн радта.
    Хæмыц  ыссыди  куывдмæ йæ кардимæ. Бурæфæрныг  æй  ауыдта  ‘мæ
фæрсы Сырдоны:
    - Хæмыцæн йæ кард чи радта?
    - ‘Ссыди йæм æмæ йæ рахаста.
    Уæд Бурæфæрныг Хæмыцмæ дзуры:
    - Хæмыц! Искæй хæдзар куы фæсудзы, уæд æм æцæгæлонæн цы бар ис
бацæуынæн?
    Хæмыц зæгъы:
    - Фыдгулы хæдзар куы уа, уæддæр ын й’ арт ахуыссын хъæуы.
    - Æмæ дзы исты дæр фæхастæуы?
    - Йæ лæггады аргъ æрмæст. Æз мæ кард нæ рахастаин, ды дæ галтæ
‘мæ  дæ  бæхы  куынæ скодтаис, уæд. Фæлæ мæ фыдæбонмæ ракодтон  дæ
тохъылы ‘мæ йæ Нарты мæгуырдæр Сырдонæн ралæваркодтон.
    Бурæфæрныг ысмæсты ис æмæ зæгъы:
    -  Æхсæртæггаты  мыггаг, сымах тыхджынæй тыхджын  ыстут,  фæлæ
æдзарвæндаг  ыстут æмæ искæй фæллойæ алкæмæн кадкæнут уæхицæн  æмæ
уын уый та цы ‘гъдау у?
    Хæмыц загъта:
    -  Кæд  исчи  искæй куывды уæрæхæй бады, уæд  уымæй  дæр  исты
фæриссы,  æмæ  дæ  тохъылыл куыд мæсты кæныс? Сырдон  Æхсæртæггаты
мæгуыр нæу, фæлæ Нарты ‘хсæн æм алчидæр йæ цæст дарид, фæлæ мæгуыр
уымæн  у,  æмæ  йе ‘взаг фыдбылыз кæй у. Нартыл алы  фыдбылыз  уый
æфтауы.
    -  Уыйас  пайда дæр фæвæййы, - загъта та Хæмыц.  –  Мæнæн  дæр
ракодта  фыдбылызтæ, фæлæ йæм уæддæр хорздзинад бирæ  ис  æмæ  уый
бахъуыдыкæн, Бурæфæрныг.
    Цыма  зæгъа  Бурæфæрныг, кардмондагæй гал æмæ тохъыл  фембылды
сты. Хæмыц та мидбылты худти Бурæфæрныджы митыл.
    
    ÆРХЪЫЗЫДÆНДАГ
    Уастырджийæн  дыргъдон уыди. Дыргъдон дæр  хуымæтæг  нæ,  фæлæ
нæртон  диссаг.  Уым  зади ‘ппæт зæххыл цыдæриддæр  дыргътæ  уыди,
уыдонæй сеппæтæй дæр.
    Дыргъдон  гытцыл  нæ  уыди. Бæхыл иу къуыри  цæуын  хъуыди  й’
алыфарс.
    Уастырджийæн   дыргъдонгæстæ  уыди  ‘мæ   уыдон   хъахъхъæдтой
дыргътæ.
    Уастырджи-иу  рæстæгæй-рæстæгмæ  разылди  йæ  дыргъдон  уынæг.
Фæбадтис-иу йæ дыргъдонгæстимæ, стæй та-иу æрцыди.
    Иуахæмы  дыргъдонмæ  сахуыри  бур  Хъох,  сæфта  дыргъдоны  йе
‘ссыртæй. Дзыргъайау-иу æй афæлдæхта иннæрдæм хуымбакæнды  хуызæн.
Дыргъдонгæстæ   йæ   фæдыл  зылдысты,  фæлæ  йæ   никуы   ‘ййæфтой
æхстбæрцмæ, афтæмæй дыргъдон ысуæрмытæуæрмытæ ис.
    Дыргъдонгæстæ старстысты Уастырджийæ ‘мæ загътой: «Ауындздзæни
нæ Уастырджи, ацы бур Хъохæн куы ницы ‘рхъуыдыкæнæм, уæд.»
    Уæд  та  Уастырджи  йæ  дыргъдон  уынæг  разылди  ‘мæ  ауыдта:
дыргъдон     уæрмытæ-уæрмытæй    лæууы.     Ныддискодта.     Фæрсы
хъахъхъæнджыты:
    - Цы кодта мæ дыргъдон?
    Уыдон зæгъынц:
    -  Ма  нæ амар, фæлæ цавæрдæр бурхъох сахуыр и дыргъдонмæ.  Йæ
фæдыл  зилæм æмæ йæ раны не ‘ййафæм. Æхсæв нын æрхуыст нæй, бон  –
æрулæфт.
    - Хорз, мæхæдæг йæ разы бабаддзынæн.
    Уастырджи бурхъохы раз бабадти, фæсæмбисæхсæвты абухгæ  рацæуы
бур   хъох.   Цы  бæлас  ыстъæпкæны,  уый  дзæнгæлтæ  фæхауы   ‘мæ
ныппырхвæййы.  Уастырджи  йæ йæ йæхсæй ныцъцъыкласта  ‘мæ  бурхъох
фæуæлгоммæ  ис. Йæхи ма атылдта ‘мæ амарди. Йæ сæр ын  ралыгкодта,
йæ рифтæгты йæ нывæрдта ‘мæ рарасти.
    Уæд ыл Тутыр амбæлди:
    - Дæ фæндаг раст, Уастырджи!
    - Дæ хъуыддаг хорз, Тутыр!
    - Кæдæм уайыс?
    -  Мæ  дыргъдон мын бурхъох сæфта, æмæ уый амардтон. Æркæс  ма
йын йе ‘ссыр дæндæгтæм.
    -  Аппар  æй,  дæ  сæрмæ та куыд хæссыс къахæджы  сæр  хæссын.
Фæлтау цом Нартæм. Абон сæ симæн бон у ‘мæ цæм бакæсæм.
    Уастырджи загъта:
    - Цу, æз дæр дæ аййафдзынæн.
    Фæхицæн ысты. Уалынмæ та йыл Æфсати амбæлди ‘мæ дзуры:
    - Дæ фæндаг раст, Уастырджи!
    - Дæ хъуыддаг раст дæуæн дæр, Æфсати!
    - Кæдæм тындзыс?
    Уастырджи зæгъы:
    -  Иу  бур хъох мын мæ дыргъдон сæфта ‘мæ йæ амардтон. Акæс-ма
мæнæ, цы ссыртæ йын ис!
    -  Аппар æй фæсфæд æмæ лæууа, фæлтау Нартыбæстæм цом, сæ симæн
бон у ‘мæ цæм бакæсæм.
    - Ацу, аййафдзынæн дæ.
    Фæхицæн   та   сты   фæйнæрдæм.  Уалынмæ  та   Аларды   амбæлд
Уастырджийыл. Дзуры йæм:
    - Дæ фæндаг раст, Уастырджи.
    - Фæндаг раст дæ хуыцау уадзæд.
    - Кæйонг цæуыс?
    -  Мæнæ мын иу бурхъох мæ дыргъдон сæфта, амардтон æй æмæ  йын
йæ сæр хæссын, хъуамæ йын ысласон йе ‘ссыртæ.
    -  Цы йæ хæссыс, аппар æй, фæлтау цæуæм Нартæм, сæ симæн бон у
‘мæ цæм бакæсæм.
    - Цу уал ды, æз дæр дæ баййафдзынæн.
    Фæхицæн ысты. Уастырджи сæхимæ афардæг и. Бакасти хæдзармæ ‘мæ
федта  уазæгус  сæхимæ. Уастырджи бурхъохы  ‘ссыртæ  сæфтыдта,  йæ
дзыппы  цæ  нывæрдта  ‘мæ  йæхи  ‘руагъта  сынтæгыл.  Уастырджийæн
ыссыртæ  йæ  дзыппæй зындысты. Уыдон уыдысты ахæм, æмæ сылгоймаджы
цæсты кодтой. Уазæгусæн Уастырджийы ус зæгъы:
    - Нæ лæг æрцыди ‘мæ йæм акæсон.
    Уастырджийы ус йæ лæджы дзабыртæ раласта ‘мæ цæ сыгъдæггæнынмæ
ахаста. Уазæгус дуармæ ракаст и. Уастырджийы хуырхуыр ыссыди, фæлæ
бурхъохы  дæндæгтæ ку’ ауыдта, уæд йæхи нал бауырæдта, бацыдис  æм
æмæ Уастырджийыл атыхсти. Уастырджи фехъал и. Уазæгус æм дзуры:
    -  Ма  мыл  бахуд,  дæ  бур хъохы дæндæгты  аххосæй  мæхи  нал
бауырæдтон æмæ дыл уымæн атыхстæн.
    Уастырджи бамбæрста бурхъохы сырты миниуæг, стæй зæгъы усæн:
    - Цæй, уазæг дæ, уымæй дæр мæхи уазæг æмæ дын хатыр уæд.
    - ‘Ссыр мыл асæрф, кæннод мæнæн фæцæрæн нал ис.
    Уастырджи уазæгусы бурхъохы ссырæй асæрфта, стæй зæгъы:
    - Дæ фæндаг дæхи фæндиаг уæд.
    - Æнæниз уæд дæ уд.
    Рарасти уазæгус сæхимæ.
    Уастырджийы  бафæндыд, цымæ æцæг ахæм ысты уыцы  ‘ссыртæ,  уый
базонын.
    Йæхи  ус  æрбахаста Уастырджимæ йæ дзабыртæ сæрфтæй. Уастырджи
зæгъы:
    - Нартæм цæуын æмæ мæ арæвдзкæн.
    - Æнæцæугæ дын хос нæй?
    - Нæй, зæдæй-дуагæй уырдæм фæцæуынц æмæ æз кæмæй дæлдæр дæн?!
    Уастырджи  йæм бурхъохы ссыр февдыста. Ус æй ку’  ауыдта,  уæд
ысхъуырхъуыркодта:
    - Алы ‘хсæв мæ фарсмæ куы вæййыс, уæд мæ нæма схъыг дæ?
    -  Куы  дæ схъыг уыдаин, уæд ма дæумæ цæуин, - зæгъы Уастырджи
‘мæ та ыссыр сæвдыста.
    Ус æм дзуры:
    -  Æхсæвы  ‘гъдау ма саф, дæ уд куы схауа, уæддæр дын  боныгон
ком нæ раддзынæн. Æгъдау амонæг æмæ рафæлдисæг дæхæдæг куы дæ.
    Уастырджи зæгъы:
    - Иу хатт æгъдау куы фехалæм, уæд уымæй бæстæ нæ фесæфдзæни, -
æмæ та йæм æртыггаг хатт бурхъохы дæндаг сæвдыста.
    Усæн  гæнæн  нал уыди, бацыди ‘мæ йæ лæджы хъæбысы гомриу  æмæ
гомуæрагæй   абырыди.  Уæдæй  сылгоймагæн  баззади  фæтк,   æхсæвы
хъуыддаг бон дæр кæнын.
    Уастырджи йæ бæхыл абадти ‘мæ рарасти Нартæм. Хъуыдыкæны: «Ныр
Нарты  сылгоймæгтыл  азилин,  æмæ мæ  базондзысты,  уæд  фæхудинаг
уыдзынæн æмæ мæ кад сæфы. Цæй аздæхон.»
    Ахъуыдыкодта,  стæй  Тутыртыл ацыди йæ  тæхгæ  бæхыл  бурхъохы
‘ссырæй йæ дæндæгтæ барæй схъаудта ‘мæ бахъæркодта:
    - Ам дæ, Тутыр?
    Хъæрмæ  Тутыры  ус рауади, Уастырджийы бурхъохы дæндаг  ауыдта
‘мæ Уастырджийы хъæбысы бахаудта. Уастырджийы дæр æндæр цы хъуыди!
    Уырдыгæй  Æфсатийыл  рацыди ‘мæ та уый  усыл  дæр  Тутыры  усы
‘мбисонд  æркодта. Уый фæстæ Уастырджи Алардыйыл рацыди, уый  усыл
дæр уыцы ‘мбисонд сæмбæлди. Стæй зæгъы:
    - Цæй, тайæн мын уæд.
    Алардыйы ус æй фæрсы:
    - Æмæ ма мæны йæддæмæ дæр искæмæ уыдтæ?
    - О, - зæгъы Уастырджи, - ды ‘ртыггаг дæ.
    Уæдæ амæй фæстæмæ уымæй фылдæр лымæн чи скæна, уый Сагтыгоппыл
фæхæтæд лæгæй дæр, усæй дæр.
    Уырдыгæй равзæрди лымæнкæнын дæр.
    Уастырджи  Нартæм æрцыди. Нартæн сæ кафæн, сæ симæн бон  уыди.
Ныххæццыдысты  симдыл.  Куыннæ уыди Нартæй рæсугъдæй-рæсугъддæртæ,
фæлæ Уастырджи йæ ныфс никæмæ бахаста Нарты тæссæй.
    Уæд  фæссимд  Уырызмæгтæм бацыди Уастырджи.  Сатана  йын  фынг
авæрдта йæ разы ‘мæ зæгъы Уастырджи:
    - Сатана, иу хъуыддаг дын зæгъдзынæн, æрмæст æй макæмæн зæгъ.
    - Дзырд дын дæдтын: нæ зæгъдзынæн.
    Уæд  Уастырджи ракодта йæ балцыцыды хабар. Сатанамæ дæр диссаг
фæкасти ‘мæ зæгъы:
    - Иу ыссыр мын дзы балæваркæн.
    Уастырджи йын радта дыууæ ‘ссырæй иуы ‘мæ зæгъы:
    -   Нарты  никуы  бахъыгдардзынæн  æз,  фæлтау  сæхæдæг   сæхи
хъыгдарæнт.
    - Уый тыххæй дæ уæлдай бузныг дæн.
    Уыйфæстæ  Уастырджи иннæ зæдтимæ афардæг и. Нартæн дæр  та  сæ
симд  фæцис æмæ сæ хæдзæрттыл апырх ысты. Фæлæ сæ бон иу ран бадын
нæ  уыди,  иугæндзон цуаны ‘мæ хæтæны цыдысты.  Иу  бон  Уырызмæг,
Хæмыц  æмæ  Сослан  фæцыдысты цуаны. Бирæ  фæразилбазилкодтой  æмæ
ницæуыл  хæст  кодтой. Изæрырдæм сæ иу цуаноны  цур  æрулæфыдысты.
Кæсынц  æмæ  саг  рацæуы. Саг уыди диссаг.  Йæ  хъуын  мырмырæгтау
уасыди дымгæйы ‘рбаулæфтæй, йæ хуыз раивбаивкодта хуры тынтæм.
    Æртæйæ  йæ  æмæхст  фæкодтой æмæ сæ фæттæ  сæмбæлдысты  сагыл.
Уырызмæджы  фат саджы ных ныппырхкодта, Хæмыцы фат  саджы  бæрзæй,
Сосланы фат саджы астæу.
    Нартæ саджы алыфарс æрлæууыдысты ‘мæ Уырызмæг зæгъы:
    - Мæ фат саджы ных ныппырхкодта ‘мæ нал фервæзтаид æмæ йæ царм
мæн уыдзæни.
    Хæмыц зæгъы:
    -  Мæ  фат саджы бæрзæй ныссаста ‘мæ нал фервæзтаид æмæ  мæнмæ
цæуы саджы царм.
    Сослан зæгъы:
    -  Мæ  фат  саджы астæу дыууæ дихы фæкодта ‘мæ нал фервæзтаид,
мæнмæ цæуы царм.
    - Æз хистæр дæн, - зæгъы та Уырызмæг. – Мæн уæд царм, æз æй мæ
бандоны фæстæ къулыл сауындздзынæн.
    -  Æз  та  астæуыггаг дæн, - зæгъы Хæмыц дæр, - æмæ  йæ  мæнæн
уадзут, мæ хуыссæны цур æй сауындздзынæн.
    -  Æз  та  уæ кæстæр дæн, - зæгъы Сослан, - кæстæр  буцдæр  у,
радтут æй мæнæн, мæ уæлкъæсæрыл æй æрцауындзон.
    Нал  фидыдтой Нартæ, хъуамæ кæрæдзимæ бавнæлдтаиккой, афтæ цыл
Уастырджи амбæлди. Фæрсы цæ:
    - Цы кæнут, Нартæ?
    Уырызмæг зæгъы:
    -  Саг  амардтон æмæ мын йæ царм нæ дæдтынц, йæ фыд мæ ницæмæн
хъæуы.
    Хæмыц зæгъы:
    -  Нæ,  æз  æй  амардтон, царм мæн у, йæ фыд мæн  дæр  ницæмæн
хъæуы.
    Сослан зæгъы:
    -  Саг æцæгæйдæр æз амардтон, йæ фыд сымах уæд, йæ царм  та  –
мæн.
    Уастырджи зæгъы:
    -  Сымах  афтæмæй нæ бафидаудзыстут, фæлтау Сатанайы бафæрсут,
æмæ   уæ  уый  алкæй  дæр  истæмæй  хайджын  фæкæндзæн.  Ацы   саг
Æрхъызыбæстаг саг у, бур хъох кæм цæры, ахæм.
    Нартæ  байхъуыстой  Уастырджимæ.  Саг  æрхастой  æмæ  Сатанамæ
бацыдысты. Зæгъынц ын:
    - Ацы саг кæмæ цæуы?
    Сатана зæгъы:
    -  Саг  уе ‘ртæмæ дæр цæуы. Фæлæ уал æй бастигъут, йæ  фыд  ын
ысфыцут, стæй зæгъдзынæн, цы мæ агурат, уый.
    Нартæ  саджы бастыгътой, йæ фыд ын ысфыхтой. Кæрты  æртыкъахыг
æрæвæрдтой, йæ уæлæ ронг, саджы фыд æмæ зæгъынц:
    - Кæмæ цæуы саджы царм?
    Сатана  ‘ртæ  нуазæны ‘ркодта æмæ цæм дзы  фæйнæ  радта,  стæй
загъта:
    - Гъеныр уæ чи хуыздæр ракува, саджы царм уый уæд.
    Сослан фæрсы:
    - Куыд-хистæрæй, æви куыд-кæстæрæй ракувæм?
    Сатана зæгъы:
    -  Зонд  хистæр æмæ кæстæрыл нæу, фæлæ рæстдзинад кæм  агурут,
уым Нарты адæмы дæр æрбакæнут.
    Фæсидтысты Нартæм æмæ та зæгъы Сатана:
    -  Рæстдзинад  нæ  дæр  дæлейæ нымайгæйæ  у,  нæ  дæр  уæлейæ.
Рæстдзинад  хъуамæ  раст уа, æмæ уал Хæмыц ракувæд,  стæй  Сослан,
стæй Уырызмæг.
    Хæмыц кувы:
    -  Дунейы фарн æмæ Къæвдайыбардуаг! Æз кувын сымахæн.  Къæвда,
дæ  фæрцы цæрынц хъæд, кæрдæг, фос, мæргътæ, адæм. Ды куынæ  уаис,
уæд  зæххыл цард нæй, ды ‘фсадыс алкæй, хæлæг нæ кæныс де  ‘ртæхтæ
‘мæ  дунейы кæныс цардхуыз, дунейæн ивыс йæ хуыз æмæ нæ  дæ  фарны
хорзæх уæд!
    Сатана зæгъы:
    - Раст у, æнæ донæй цæрæн нæй.
    Нартæ загътой:
    - Æнæмæнгдæр афтæ у.
    Сослан кувы:
    -  Æз  кувын дунейы фарн æмæ Дымгæйыбардуагæн. Дымгæйы руаджы,
мах  нæхи  ирвæзынкæнæм  хуры тæвдæй,  дымгæйы  руаджы  мах  хæцын
фæразæм,  хæцгæ хæцын нын уддзæф уый дæдты. Лæг ыстæвдвæййы,  фæлæ
нын дымгæ удæнцой радты. Дымгæйы фæрцы мигътæ фæлидзынц, цæмæй ныл
тæгъдызæй-их ма ‘рцæуа ‘мæ лæсæны бын ма кæнæм. Дымгæйы  фарн  нын
бирæ уæд.
    Сатана зæгъы:
    - Раст дæ, Сослан, дымгæ дæр пайда у адæмæн.
    Нартæ зæгъынц:
    - Сослан дæр раст кувы.
    Уырызмæг ракуывта:
    -  Дунейы фарн æмæ Хурыбардуаг, æз кувын сымахæн. Хуры ‘руаджы
цæрынц  хъæд,  кæрдæг, мæргътæ, сырдтæ, адæм. Хуры тавстмæ  ‘змæлы
дуне. Къæвдайыбардуагæй цæрæн нæй кæронмæ. Зæхх донцух куы уа, уæд
цæугæдæттæй  донхæрджытæ  ис  ыскæнæн,  уæд  лæугæдæттæй  дон   ис
ысхонæн.   Къæвдайыбардуаг  удыгæсты  уæнг  маргæ   кæны,   зæххыл
равзæргæты  æнæуд кæны. Уæдæ Дымгæйыбардуаг дæр тæссон  нæу.  Ахæм
дымгæ  нæма уыд, æмæ хæхтæ афæлдаха. Ахæм дымгæ дæр никуы уыд  æмæ
дæттæ иннæрдæм аздаха. Хур æмæ адæм, хур æмæ кæрдæг, хъæд, сырдæй-
маргъæй  –  иууылдæр ысты кæрæдзийы ‘руаджы. Зæххыл та  æнæ  хурæй
цæрæн нæй.
    Сатана зæгъы:
    - Тынг раст зæгъыс, Уырызмæг.
    Нартæ дæр загътой:
    - Хур ма нын не уæнгтæ бахъармкæны, фыднизæй нæ бахизы.
    Уырызмæджы ныхæстæ раст ысты.
    Сатана та зæгъы:
    - Уæдæ кæд афтæ у, уæд сагдзарм Уырызмæгæн æмбæлы.
    Нартæ загътой:
    - Тæккæдæр афтæ.
    Нæ  та  сразы  сты Хæмыц æмæ Сослан уыууыл дæр. Уæд  Уастырджи
фæзынди ‘мæ зæгъы:
    - Нартæ, уæ быцæу уын æз æмбарын, фæлæ фæйнæ ныхасы зæгъут, уæ
фых саджы тыххæй. Саг кæй дзырдæй райгас уа, йæ царм уый уæд.
    Хæмыц зæгъы:
    - Хуыцæутты хуыцау, ацы саг хом фыд фестæд æмæ цы райгас уа!
    Хæмыцы  дзырд  æрцыди.  Саг хом фыд фестади,  райгас  и,  фæлæ
‘нæцармæй йæ бон лидзын нæ баци.
    Сослан зæгъы:
    - Хуыцæутты хуыцау, ацы саг фых фыд фестæд æмæ райгас уæд!
    Саг  фых  фыд фестади, райгас и, фæлæ та æнæ цармæй лидзын  йæ
бон нæ баци.
    Уырызмæг зæгъы:
    - Хуыцæутты хуыцау, ацы саг куыд уыди, афтæ фестæд!
    Уырызмæджы куывд æрцыди, саг райгас и, йæ фыддзаг хуыз  райста
‘мæ фæлидзы. Уырызмæг æм фат фæдардта, фехста йæ ‘мæ йын йæ раззаг
уæнтæ ныппырхкодта. Саг дыггаг мард акодта. Сатана зæгъы:
    - Нартæ, гъеныр дæр нæу сагдзарм Уырызмæджы?
    Нартæ зæгъынц:
    - Уырызмæджы у.
    Хæмыц фæмæсты Сатанамæ ‘мæ йын зæгъы:
    - Уæд дыл Борæты хæрæг ысбадæд.
    Уыцы  ныхæстæм  Борæты  хæрæг уым февзæрди  ‘мæ  зæвæтдзæгъдæн
систа Сатанайы.
    Сатана Хæмыцæн зæгъы:
    - Асур æй æмæ дæ дунейы цæмæ бæллыс, уый дын раддзынæн – хъохы
дæндаг.
    Хæмыц  хæрæджы асырдта ‘мæ райста хъохы дæндаг.  Сатана  зæгъы
Сосланæн:
    -  Дæуæн та мæнæй ызгъæр лæвар, хæцæг лæг дæ ‘мæ дæ фыдбылызæй
хъахъхъæндзæн.
    Сослан райста ызгъæр.
    
    ХÆМЫЦЫ ЦУАН
    Хæмыцмæ Хъохыдæндаг уыди ‘мæ йæ сусæгæй йæхимæ ‘вæрдæй дардта.
    Иу  бон  цуаны  ацыди ‘мæ федта хохы сæр:  иу  сæгуыт  йæхицæн
хъазы, дурæй дурмæ рагæпласы, куы дзыхъхъæй ысгæпласы уæлбылмæ.
    Хæмыц æм бирæ фæкасти, йæхи нæ равдыста 'мæ зæгъы: «Амарин æй,
æмæ  ‘вгъау  у,  ма  йæ  амарон,  уæд  та  афтидæй  куыд  æздæхон.
Абондæргъы  йæм кæсыныл фæдæн æмæ никуы ницæуыл фæхæст  дæн.  Стæй
афтидæй дæр куыд цæуон?»
    Ныхъхъавыди  фатæй.  А-ныр фат ысуагъта,  афтæ  сæгуыт  хæрдмæ
фæгæпласта ‘мæ фат иу дзæнхъайыл сæмбæлди. Дзæнхъа ныппырх  и  ‘мæ
дзы разынди хуынкъ. Хæмыц зæгъы: «Цы диссаг у, дзæнхъайы мидæг цæй
хуынкъ хъуамæ уаид?»
    Сæгуыт  асæррæтласта, фæлæ Хæмыц дзæнхъамæ ‘ркасти ‘мæ йын  йæ
мидæг ыссардта налхъуыт къухдарæн.
    Хæмыц  зæгъы:  «Додой мын дæ сæр кæны, сау  хохаг  æлдар,  ацы
къухдарæн дæ чызгæн дæдтын, æмæ мын куы нæ бакома, уæд.»
    Раздæхти  уыйадыл  Нартæм  нæ, фæлæ Саухохы  ‘лдармæ.  Саухохы
‘лдар ахæм айнæджы мидæг царди ‘мæ йæм бацæуæн никæуылты уыди.
    Ныххæддзæ  ис  Саухохы ‘лдары цæрæнуатмæ. Хъуыдыкæны,  кæуылты
йæм  бацæуа,  уыууыл.  Фæстагмæ загъта: «Сæ дондзыхъхъы  мардæфсон
ыскæнин?»
    Схуыссыди дæлгоммæ дондзыхъхъы.
    Райсомы  Саухохы  ‘лдар кæсæн хæтæлæй акасти фæйнæрдæм,  федта
Хæмыцы ‘мæ зæгъы: «Цы диссаг у, нæ дондзыхъхъы цыдæр хуыссы ‘мæ цы
уа?»
    Рарвыста  Сау  хохы ‘лдар иу кæстæры базонынмæ. Лæппу  Хæмыцмæ
‘рбаввахс и ‘мæ йæм дзуры:
    - Чи дæ, цы дæ? Ам цæмæн дæ?
    Хæмыц ницы дзуры.
    Лæппу  та  ‘ввахсдæр  æрбацыди ‘мæ  йæ  басхуыста,  уæддæр  нæ
фезмæлди.  Уæлгоммæ  йæ  ‘рфæлдæхта  лæппу  Хæмыцы,  фæлæ  та   нæ
базмæлыди.
    Саухохы ‘лдар кæсæнæй кæсы ‘мæ зæгъы йæ чызгæн:
    - Цыдæр у, амарди бæлвырд, фæлæ чи у, уый куыд базындæуа?
    Лæппу аздæхти ‘мæ Саухохы ‘лдарæн загъта:
    - Бурхил лæг у, йæ рихитæ буарыл ку’ аныдзæвынц, уæд сындзытау
ныхсынц. Фæлæ мард у, цы у, уый нæ зонын.
    -  Нæртон лæг ма уæд, - зæгъы Саухохы ‘лдар, - уыдон  хин  æмæ
кæлæн ысты, æндæр исчи куы уа, уæд тæссаг нæу.
    Саухохы ‘лдар та лæппуйæн зæгъы:
    - Йæ ныхыл ма йын зынг æрывæр.
    Лæппу  афтæ бакодта, фæлæ Хæмыц читт дæр нæ фæкодта.  Раздæхти
лæппу ‘мæ та йе ‘лдарæн дзуры:
    - Æппын читт дæр нæ кæны,
    - Уæд та ма йын тæвд уæхст йæ фындзы хуынчъы стъысс.
    Лæппу  та  афтæ  дæр бакодта, фæлæ Хæмыц не  змæлы.  Зæгъы  та
‘лдарæн:
    - Мард у æнæмæнгæй, не змæлы.
    Иу  фæлвæрд  ма  йæ бакæн, йæ хъусы хуынчъы  йын  æхсидгæ  дон
ауадз.
    Уый дæр та бакодта лæппу, фæлæ та Хæмыц нæ фезмæлыди.
    Уæд лæппу зæгъы:
    - Мард ма искуы зынгæй, кæнæ тæвд донæй базмæлыди?
    Бауырныдтой  Саухохы ‘лдары лæппуйы ныхæстæ  ‘мæ  йæм  æрцыди,
иннæмæй фатыл, афтæмæй йæ æлдар æрбаййæфта. Бафæлвæрдтой йæ гæрзтæ
исыныл, фæлæ цыл Хæмыц фидар хæцыд.
    Æлдар зæгъы:
    -  Тухгæ  асины уонг æй баласут æмæ йæ уымæй сисут,  стæй   йæ
куырдадзы ‘рывæрут æмæ йыл куынц сдымут, цæмæй къухтæ бавзалы уой.
    Хæмыц  уыцы ныхæстæ хъуыста, йæхи ныффидарласта ‘мæ  йæ  тухгæ
асины уонг баластой, стæй йæ асиныл абастой æмæ йæ хæрдмæ сластой.
Куырдадзмæ йæ баластой, афтæ фæтæррæтласта Хæмыц æмæ дзуры Саухохы
‘лдармæ:
    -  Дæ ныхæстæ дын фехъуыстон, фæлæ ды кæмæй тæрсыс, æз уыдонæй
дæн – Нарты Хæмыц!
    Саухохы ‘лдар хорзау нал фæци ‘мæ зæгъы:
    -  Цы  дæ  хъæуы мæнæй, Хæмыц, уый айс, æрмæст мын мæ  сæр  ма
амар.
    - Дæ чыззы мын радт.
    - Дæу фæуæд.
    Хæмыц налхъуыт къухдарæн радта чызгæн æмæ зæгъы:
    -  Æз  нырма  мæ  цуан  нæ  фæдæн, фæлæ  дын  фидыды  алдзæмæн
къухдарæн уадзын.
    Уырдыгæй Хæмыц рацыди ‘мæ цуаны афардæг.
    
    Уæд  Саухохы ‘лдармæ Сохъыр уæйыджы фырт усгур æрцыди ‘мæ  йын
зæгъы:
    - Дæ чыззы мын радт.
    - Мæ чызг куырдуаты ис.
    - Чи у?
    - Нарты Хæмыц.
    - Уый сылваз куы у, уæд ын æй куыд радтай?
    - Мæ бон нæ зæгъын нæ баци.
    Сохъыр   уæйыг   Саухохы  ‘лдары  чызгыл   фæхæцыди   ‘мæ   йæ
афардæгласта йæ фидармæ.
    Саухохы ‘лдар сау æрдиаг ныккодта ‘мæ загъта: «Фесæфтæн, æндæр
ницы.»
    Хæмыц  цуанæй  æрцæйцыди сырдты мæрдтимæ ‘мæ фембæлди  Саухохы
‘лдарыл. Дзуры йæм:
    -  Мæнæ  дын  иу  сырды мард – иннæ Нартæм хæссын  –  æмæ  дзы
физонджытæ фæкæн.
    Саухохы ‘лдар дзуры:
    -  Физонджытæ  кæмæн  кæнон, уымæй  фенхъæлцау  дæн  –  Сохъыр
уæйыджы фырт мын мæ чыззы аскъæфта.
    Хæмыц амæсты ис æмæ зæгъы:
    - Ау, мæ разæй йæ куыд ахаста?
    - Мæ хуыцау ме вдисæн, тыххæй йæ ахаста.
    - Уæдæ кæсæд йæхимæ!
    Хæмыц арасти Сохъыр уæйыджы фыртмæ.
    Саухохы ‘лдар зæгъы иу лæппуйæн:
    -  Уайгæ  Сохъыр  уæйыджы  фыртмæ ‘мæ  йын  зæгъ:  «Хæмыц  дæм
фæцæуы.»
    Саухохы  ‘лдар Нартæн ызнаг у, никуы фидыдта семæ.  Бафæндыдис
æй Хæмыцы байсафын.
    Лæппу Хæмыцы разæй фæци ‘мæ зæгъы Сохъыр уæйыджы фыртæн:
    - Дæхи хъахъхъæн, Хæмыц дæм ыссæуы.
    Сохъыр уæйыджы фырт йæ фидæрттæ ‘рыхгæнынкодта.
    Хæмыц ысхæддзæ фидæрттæм, фæлæ мидæмæ бахизынæн фæндаг нæ ары.
Фидары алыфæрсты рацубацукæны.
    Уæд æм къулыбадæг ус дзуры æддейæ:
    - Чи дæ? Ц’ агурыс?
    - Сохъыр уæйыджы фыртмæ фæндаг кæуылты у?
    -  Уый дуæрттæ йæхиуыл ныхгæдта, фæлæ дын æз фæнд бацамонин мæ
дзырд мын куы сæххæсткæнис, уæд.
    Хæмыц ысразы.
    Къулыбадæгус зæгъы:
    -  Мæ  фырт  Сохъыр уæйыджы фыртмæ ‘ххуырсты  ис  æмæ  мын  æй
ыссæрибаркæн.
    - ‘Ссæрибар æй кæндзынæн.
    -  Уæдæ  мæ  дарæс ыскæн. Мæнæн бон иу хатт бар  ис  мæ  фырты
фенынæн.  Ныр  дæр та м’афон у. Æз мидæмæ куы бадзурон,  уæд  дуар
фæзыхъхъыркæндзысты  ‘мæ дæм кæд исты тых ис,  уæд  дæ  хъару  ‘мæ
дæхæдæг.
    Хæмыц къулыбадæгусы коммæ бакасти. Къулыбадæгусы дарæс ыскодта
йæ  уæлæ  ‘мæ  дуаргæрон  æрлæууыди. Уыцы бон  къулыбадæгусы  фырт
дуаргæс уыди. Къулыбадæгус æм бадзырдта:
    - Мæ хъæбул, ракæс мæм!
    Къулыбадæгусы фырт дуар куыддæр фæзыхъыркодта, афтæ Хæмыц дуар
барæмыгъта ‘мæ къулыбадæгусы фыртæн зæгъы:
    - Ды сæрибар дæ ныр.
    Къулыбадæгусы  фырт йæ мадмæ рацыди. Хæмыц æмæ Сохъыр  уæйыджы
фырт  хæцын байдыдтой. Хæмыц æй кардæй рариуыгъта ‘мæ йæ ронбастыл
дыууæ  фæхаудта Сохъыр уæйыджы фырт. Бацыди Саухохы ‘лдары чызгмæ,
дуар ыл рахгæдта ‘мæ дзуры:
    - Кæйдæр гадза, Хæмыц д’ аггаг нæ уыди, æви цы?
    Чызг зæгъы:
    - Ныууадз мæ, нæртон лæгмæ мæ нæ фæнды чындзы фæцæуын.
    Хæмыц   æм  хъохыдæндаг  февдыста  ‘мæ  Саухохы  ‘лдары   чызг
ныхъхъæркодта:
    - Нæ дын комын.
    Дыггаг хатт дæр æй равдыста ‘мæ та чызг зæгъы:
    - Мæ удыгасæй дын мæхи нæ раддзынæн.
    Хæмыц зæгъы:
    - Нæ раддзынæ ‘мæ ныммæлдзынæ.
    Æртыггаг хатт та йæм Хъохыдæндаг февдыста Хæмыц. Чызг æрхауди.
Хæмыц йæ куыст бакодта ‘мæ рацыди. Саухохы ‘лдарæн зæгъы:
    - Афтæ мыл кæй фæзæрдиаг дæ, уый тыххæй дын дæ уд не скъуынын,
фæлæ мæм æрбадар дæ цæстытæ.
    Саухохы ‘лдарæн гæнæн нал уыди, йæ цæстытæ йæм бадардта ‘мæ цæ
Хæмыц акъахта, стæй загъта:
    -  Нæртон лæджы уындæй уæддæр дæ цæстытæ рисгæ кодтой, кæд ныр
сæ рыстæй æрынцаиккой.
    Уырдыгæй рараст и Хæмыц, Саухохы ‘лдар йæ чыззы мард фехъуыста
‘мæ  ‘нæуый  дæр  куырм уыди, йæ цард ницæмæуал æрдардта  ‘мæ  сау
айнæгæй йæхи аппæрста. Сырдты амæддаг фæци.
    Хæмыц  та  сæхимæ  хъарм физонджытæ кодта  ‘мæ  худæгæй  марди
Саухохы ‘лдар æмæ йæ чыззы хъуыддæгтыл.
    Хæмыц маст никæмæн уагъта.
    
    ХÆМЫЦ ÆМÆ ЙÆ КАЙЫС
    Хæмыцы  ус  Быценонтæй  уыдис. Къуыри  ацардысты  ‘мæ  Быценон
зæгъы:
    - Мæ мады хъæрзгæ ныууагътон, иу бæрæг æй акæн.
    - Ныр ма мын цæуыны рæстæг нæу.
    - Уæд та мæхæдæг ацæудзынæн.
    - Уый гæнæн нæй, къуыри дæ мæ къухы æмæ куыд тагъд цæуыс.
    - Мæлæт рæстæг нæ зоны, æнæ цæугæ мын нæй.
    Уыйадыл фæбыцæу ысты ‘мæ Быценон тæргай ацыди сæхимæ.
    Быценоны мад тынг рынчын уыди ‘мæ фехъусынкодта: «Саукомæй мын
сау суадон чи ‘рхæсса, уымæн æртæ чызгæй бар, фæллой æмæ бæстæ.»
    Хæмыц  хъуыды  байдыдта: «Райсом мæ Нартæ куы  фæрсой,  кæм  и
Быценон,  уæд цы зæгъдзынæн? Цæй æмæ, мæ каис рынчын  у,  Саукомæй
йын  сау суадон æрхæссон æмæ йæ ‘ркæнон. Нартæн та зæгъдзынæн,  мæ
каис  рынчын  уыди,  уый.  Уымæ  уыдтæн  Быценонимæ  æмæ  мыл  нал
бахуддзысты.»
    Арасти  Хæмыц. Дыууæ лæджы хъæлæба цæуы ‘мæ нæ фидаугæ кодтой,
нæ кæрæдзийы цæвгæ кодтой.
    Хæмыц цæ фæрсы:
    - Цæуыл дзурут?
    Фыддзаг зæгъы:
    -  Бæх уæйкæнын æмæ нæ фидауæм. Ай у ‘лхæнæг, ныр къуыридæргъы
дзурæм æмæ ницæмæ ‘рцыдыстæм.
    - Бæх кæм и?
    - Уæртæ бæласаууон.
    - Æз æй фенон æмæ уæ бафидауынкæндзынæн.
    Хæмыц бæхмæ бацыди ‘мæ уыны – фыргæбæрæй дзы ницыуал зынди.
    Бæх дзуры Хæмыцмæ:
    -  Æз Донбеттырты хаст дæн æмæ мæ дæхицæн акæн. Мæ гæбæрмæ мын
ма  кæс. Гæбæр ацы дыууæ лæджы тыххæй ысдæн. Къуыри дзурынц æмæ нæ
фидауынц.  Æлхæнæг  хингæнæг у æмæ мæ гæбæр фестынкодта,  фæлæ  мæ
алас.
    - Æз мæхæдæг Донбеттырты хæрæфырт дæн.
    Бацыди Хæмыц æлхæнæгмæ ‘мæ йæм дзуры:
    - Цы лæвæрдтай бæхы хицауæн, уый йын радт.
    Æлхæнæг  радта  фыддзаг лæгæн йæхионы,  стæй  æлхæнæджы  уачъи
сыскъуыдта ‘мæ йæ фехста.
    Бæхи хицау зæгъы:
    -  Кæй  мæ  фервæзынкодтай, уым дын мæ бæх дæдтын,  æрмæст  дæ
афæрсон. Кæдæм цæуыс?
    - Æз цæуын Быцентæм. Мæ усы мад рынчын у ‘мæ уымæ.
    -  Уæд  æм комкоммæ ма бацу, фæлæ мæ ус хъæугæрон цæры,  саутæ
мыл дары, уый æнхъæл у ‘мæ æз нал дæн. Уымæ ‘рфысымкæн æмæ дын уый
фæндаг амондзæн. Мæнæй зæгъ: рæхджы зындзынæн.
    Хæрзбон загътой кæрæдзийæн æмæ бæхы хицау афардæг и. Хæмыц  цы
лæджы  амардта,  уый хъилыл ныссагъта, йæхæдæг хъæугæрон  хæдзармæ
‘рцыди ‘мæ дзуры:
    - Ам уæ чи уыдзæн, фысымтæ?
    Иу ус æм сауты мидæг рацыд. Арфæ йын ракодта Хæмыц æмæ зæгъы:
    - Дæумæ мæ хъуыддаг ис.
    Саударæг ус Хæмыцмæ дзуры:
    - Дæ бæх ыскъæты æрыфснай æмæ рахиз.
    Хæмыц  афтæ  бакодта.  Хæдзармæ  бахызти  ‘мæ  ‘рбадти.   Стæй
саударæгусы фæрсы:
    - Кæуыл саударыс?
    -  Мæ  лæгыл.  Бæх уæйкодта, дæлæ дæ бæхы хуызæн уыд,  æлхæнæг
хинæйдзаг уыди ‘мæ йын цыдæр фыдбылыз ыскодта. Ныр æгас къуыри  нæ
зыны.
    -  Дæ саутæ сис, дæ лæгæн тас нæу, рæхджы зындзæн. Мæ бæх  уый
бæх у, æз æй балхæдтон. Хингæнæджы та маргæ акодтон.
    Саударæгусы куыддæр Хæмыцы ныхæстæ бауырныдтой, афтæ йæ  саутæ
фелвæста, фынг авæрдта Хæмыцы раз æмæ зæгъы:
    -  Хуыцау  дæ  алыбон хорз уацхæссæг фæкæнæд.  Ахæр,  дæрддзаг
бæстæй уыдзынæ ‘мæ фæллад дæр уыдзынæ.
    -  Уыйбæрц  мын  ницы у, фæлæ ма зæгъ: Быценты  ус  рынчын  у,
фехъуыстон, æмæ куыд у?
    -  Хорз нал у. Саукомæй йын сау суадонæй чи ‘рхæсса, уымæн  йе
‘ртæ чызгæй бар дæдты, уыимæ йæ бæстæ, уыимæ йæ фæллой.
    - Ау, æмæ сæ иу Нарты Хæмыцы ус куы у.
    - Хæмыцæй тæргай фæлыгъди.
    -  Уæдæ  æз  хæтæг лæг дæн, - зæгъы Хæмыц йæхицæй,  -  хæтæнты
хæтын,  цæуæнты  цæуын.  Æз уыцы суадонæй æрхæсдзынæн  æмæ  ма  йæ
бафæрс: хæтæг лæгæн раддзæни бар йæ чыззытæй?
    Саударæгус Быцентæм ацыд.
    Хæмыц ыскъæтмæ ныдздзыд æмæ йæм йæ бæх дзуры:
    -  Мæ  барцæй  мын  æртæ хъуыны ратон, ауадз  мæ.  Æз  дын  дæ
хъуыддаг  æмбарын. Мæ сæр дæ кæд хъæуа, уæд-иу хъуынтæй иуы  артыл
авæр æмæ дæ разы уыдзынæн.
    Хæмыц  бæхы барцæй æртæ хъуыны ратыдта ‘мæ цæ йæхимæ  нывæрдта
‘мæ  ауагъта бæхы. Хæмыц хæдзармæ ссыди. Уæдмæ саударæгус æрбацыди
‘мæ зæгъы:
    -  Разы у, мæ уазæг, Быценты ус. Иу йæ уд фервæзæд æмæ йын бар
йæ фервæзынгæнæгæн æртæ чызгæй. Йæ фæллой, йæ бæстæ йын лæвар.
    -  Уæдæ  дæм бызгъуыр дарæс никуы уыдзæн, æз æй мæ уæлæ скæнон
8l8  мын  иу æнæбарыбæх дæр ыссар. Æрмæст мацы зæгъ. Дзур,  чи  дæ
фæрса  мæнæй,  уымæн: «Хæтæг лæг у ‘мæ мæгуыр лæг  дæр  у.»  Æндæр
мадæр мæ бæхы кой ыскæн, мадæр мæ дарæсы кой.
    Саударæгус зæгъы:
    -  Уæртæ  фæскъул иу къуылых бæх, кæд дын бæззы, уæд æй  алас,
фæлæ зон: Быценонты усмæ ‘рцыдысты æртæйæ ‘мæ Саукоммæ Саусуадонмæ
цæудзысты.
    -   Уый  хорз.  Цæугæ  акæндзысты,  фæлæ  хæсгæ  ‘нцонтæй   не
‘ркæндзысты.
    Сифтыгъта Хæмыц къуылых бæхы, скодта мæгуыры дарæс йæ уæлæ ‘мæ
фæцæуы. Быценты адæм Хæмыцыл худæгæй мардысты ‘мæ дзырдтой:
    - Ай та цæй суадоныдон æрхæсдзæн?
    Хъæуæй   ахызти   Хæмыц.  Йæ  къуылых  бæхы  кæмдæр   æрбаста.
Донбеттырты бæхы барцы хъуынтæй иу артмæ бадардта ‘мæ бæх йæ  разы
февзæрди.
    Фæрсы бæх Хæмыцы:
    - Цы дæ хъæуы?
    - Саукомы цæуы сау суадон æмæ нæ уырдæм цæуын хъæуы.
    - Бирæ цыд у, кæд нæ бафæлмæцай, уæд.
    Араст  ысты  ‘мæ  Хæмыц ныххæддзæ и Саусуадонмæ.  Йæ  цуры  иу
зæронд лæг бадти ‘мæ йæм Хæмыц дзуры:
    
    - Дæ бон хорз уа, хорз лæг!
    - Хорзæй цæр, бæлцдзон.
    - Æппын дæ донæй ахæссæн нæй?
    -  Æз  ацы  суадон хъахъхъæнæг дæн æмæ мыл хуыцауæй  дзырд  у.
Цалынмæ  дæ исчи сырдыфыдæй бафсада, уæдмæ хъахъхъæнæг  фæу.  Хорз
уаид, æмæ сырд ку’ амарис. Дæхи дæр æмæ мæн дæр хорз куы фенис.
    Хæмыц  ацыди.  Сырд  æрбамардта ‘мæ  физонджытæ  акодта.  Хорз
федта зæронд лæджы ‘мæ зæронд лæг зæгъы:
    - Дæ хæдзарыл дзæбæхæй сæмбæл. Ахæсс, цас дæ хъæуы, уыйас дон.
    Иу  лалым  айдзагкодта Хæмыц. Сырдæй ма  чи  аззади,  уый  дæр
афснайдта, хæрзбон загъта зæронд лæгæн æмæ рараст и. Амбæлди  æртæ
усгурыл æмæ цын зæгъы:
    - Кæд ницы ссарат, уæд уыдзынæн саударæгусмæ æмæ мæ уым фенут.
    Хæмыц  æхситгæнгæ арасти ‘мæ йе ‘хситтæй сырдты дард фæтардта.
Йæ  къуылых  бæхы  уонг æрцыди. Йæхи бæхы та ауагъта  ‘мæ  къуылых
бæхыл æрцыди саударæгмæ. Фæдзырдта йæ фæндаджы балц.
    Æртæ  усгуры  дæр  бахæддзæ сты зæронд лæгмæ.  Уый  цæ  кусарт
æрцагуырдта,   фæлæ  ницы  ссардтой.  Уæд  зæронд  лæг   Саусуадон
бахуыскъкодта ‘мæ ницæимæ раздæхтысты. Сæхиуыл æрталынгкодтой  æмæ
саударæгусмæ бадзырдтой:
    - Уæ уазæг ам ис?
    - Ам-и!
    Хæмыц цæм ракасти ‘мæ зæгъы:
    - Уæ галиу хъустæ уын ралыгкæндзынæн æмæ уын раддзынæн дон.
    Сразы  сты  æмæ  цын саударæгусы цур сæ галиу хъустæ  ракодта.
Уыдон  сæ  худтæ зул ныссагътой æмæ Хæмыцæй ахастой  суадоныдонæй.
Бацыдысты Быцентæм æмæ йæ усæн бадардтой. Быценты ус зæгъы:
    -  Мæ ныфс мæхимæ ‘рцыд. Мæ чыззыты уын раддзынæн уæд, æмæ мын
фурды был цы ‘стдæссион саг ис, уый игæртæй куы ‘рхæссат.
    Æртæ усгуры та араст ысты.
    Саударæгусæн Хæмыц зæгъы:
    - Быценты кæстæр чызгæн зæгъ æмæ йæхимæ макæй бауадза.
    Саударæгус кæстæр чызгæн загъта Хæмыцы ныхæстæ. Уымæн Хæмыц йæ
зæрдæмæ фæцыди.
    Уæд  та  Хæмыц  дæр  араст и йæ къуылых бæхыл  æмæ  та  хъæуæй
ахызти.  Къуылых бæхы фæсфæд æрбаста ‘мæ Донбеттырты  бæхы  дыггаг
хъуын артмæ бадардта. Донбеттырты бæх йæ цуры февзæрди Хæмыцæн æмæ
йæ фæрсы:
    - Цы дæ хъæуы, Хæмыц?
    -  Фурды  былыл  æстдæссион саг хизы, уымæн æнæмаргæ  нæй,  йæ
игæртæй йын хъуамæ ‘рхæссон.
    - Æнцонвæндаг нæу, фæлæ цом.
    Араст  Хæмыц. Æртæ усгурæй фæраздæр æмæ Фсатийы фыртыл амбæлди
‘мæ зæгъы:
    - Æстдæссион саг мын м’ амæддаг фæкæн.
    - Уæртæ доныбыл хизы, кæд æй амарай, уæд дзы фæцæлкæндзынæ.
    Хæмыц   æстдæссион  саджы  фæстæ  ахъуызыди  ‘мæ  йæ  амардта.
Æфсатийы фыртимæ сæхи хорз федтой хъарм физонджытæй, стæй  хæрзбон
загътой  кæрæдзийæн,  æмæ  Хæмыц  сæрджын  саджы  ‘рыфснайдта  ‘мæ
рацыди. Æртæ усгурыл амбæлди ‘мæ цын зæгъы:
    - Кæд уæ къухы ницы бафта, уæд-иу мæ саударæгусмæ фенут.
    Хæмыц та къуылых бæхы уонг æрцыд. Йæхиуоны ауагъта ‘мæ къуылых
бæхыл саударæгусмæ ‘рцыди. Æрхаста сырды фыд æмæ йæ фæллад уагъта.
    Æртæ усгуры ныххæддзæсты доныбылмæ ‘мæ Фсатийы фыртæн зæгъынц,
цæмæ ‘рцыдысты, уый. Фсатийы фырт зæгъы:
    - Уæртæ доныбыл хизы ‘ндæр æстдæссион саг æмæ йæ амарут, мæнæн
дæр дзы бахæрынкæнут æмæ уæхи дæр хорз фенут.
    Сагмæ  ‘рбахъуызыдысты æртæйæ ‘мæ цыл саг  рабырста.  Йæ  быны
teqr{  ‘мæ  ма  тыххæй фервæзтысты. Уырдыгæй  раздæхтысты  ‘мæ  та
талынджы саударæгусмæ ‘рцыдысты ‘мæ дзурынц саударæгусмæ:
    - Дæ уазæг ам ис?
    - Ам и.
    Хæмыц ракасти ‘мæ цын зæгъы:
    -  Уæ  галиу æнгуылдзтæй уын кæстæрты ракæндзынæн æмæ  ахæссут
саджы игæрæй.
    Сразы сты ‘мæ сæ галиу къухтæ бадардтой Хæмыцмæ. Хæмыц цын  сæ
кæстæр  æнгуылдзтæ ракодта ‘мæ цын æстдæссион саджы игæрæй  радта.
Уыдон æй ахастой. Радтой йæ физонæгæй Быценты усæн, æмæ ус зæгъы:
    -  Мæ хъару мæхимæ ‘рцыди. Гъеныр ма мæ тых мæхимæ кæд æрцæуа,
уæд  сыстдзынæн. Æртæ комы кæм иу кæнынц, уым иу тæрхъус хизы, уый
фыдæй мын æрхæссут æмæ сыстон.
    Æртæ усгуры та уырдæм араст ысты.
    Хæмыц дæр та йæ къуылых бæхы сивтыгъта ‘мæ зæгъы йæ фысымæн:
    - Быценты кæстæр чызгæн зæгъ æмæ йæ хъус макæмæ дара.
    Хæмыц мæгуыргуры дарæсы мидæг арасти къуылых бæхыл. Хъæуæй  та
ф’ аууон и ‘мæ уым къуылых бæхы хибар æрбаста. Йæхæдæг Донбеттырты
бæхы  ‘ртыггаг  хъуын артмæ бадардта ‘мæ та бæх йæ цурмæ  ‘рбацыди
‘мæ фæрсы Хæмыцы:
    - Цы та дæ хъæуы?
    -  Æртæ  комы кæм иукæнынц, уым тæрхъус хизы ‘мæ йын  æнæмаргæ
нæй.
    -  Æнцон  фæндаг  нæ  равзæрстай.  Цæугæ  ныккæндзыстæм,  фæлæ
тæрхъусы амарынæн ницы бакæндзынæ.
    Араст  ысты.  Æртæ комы кæм иукæнынц, уырдæм ныххæддзæ   Хæмыц
æмæ зæгъы бæхæн:
    -   Æз   ыслидзæны  баддзынæн.  Ды  ныууас,  тæрхъус  мæнырдæм
ралидздзæн æмæ йæ амардзынæн.
    Хæмыц  ыслидзæны ‘рымбæхсти. Бæх хизгæ базылди ‘мæ  ныууасыди.
Тæрхъус  фæтарсти  ‘мæ  фæлидзæг. Хæмыц æй  фатæй  фехста  ‘мæ  йæ
амардта.  Раздæхти тæрхъусимæ ‘мæ та амбæлди æртæ  усгурыл.  Дзуры
цын:
    - Кæд ницы ссарат, уæд-иу мæ абæрæгкæнут саударæгусмæ.
    Хæмыц  йæ  къуылых  бæхы  кæм ныууагъта,  уырдæм  æрхæддзæ  и,
суагъта  йæ  бæхы  ‘мæ  та къуылых бæхыл рарасти.  Саударæгус  дæр
Быценты кæстæр чызгæн Хæмыцы фæдзæхст загъта:
    Хæмыц æрхæддзæ ‘мæ йæ фысыммæ бацыди.
    Æртæ  усгуры  ницы ссардтой æмæ афтидæй раздæхтысты.  Саударæг
усмæ та ацы хатт дæр бацыдысты æртæ усгуры ‘мæ дзурынц:
    - Дæ уазæг бынаты ис?
    - Ам ис.
    Хæмыц цæм рацыди ‘мæ цæм дзуры:
    -  Уе  рагъæй уын фæйнæ гæрзхоры рауадздзынæн æмæ уын тæрхъусы
фыдæй  раддзынæн.Сæ  чъылдымтæ бадардтой æмæ  цæ  Хæмыц  гæрзхортæ
рауагъта, стæй цын тæрхъусы ‘рдæг радта. Уыдон дæр æй ахастой  æмæ
дзы Быценты усæн ысфыхтой йæ фыдæй, æмæ сыстади Быценты ус.
    Снысанкодтой чындзæхсæв. Саударæгус та зæгъы кæстæр чызгæн:
    - Мæ уазæджы хуызæн не ‘ссардзынæ. Йæ дарæсмæ йын ма кæс.
    Уалынмæ  саударæгусы  лæг  дæр æрцыди.  Хæмыцы  ‘рыййæфта  ‘мæ
зæгъы:
    - Цæй, мæ бæх дын куыд у?
    - Тынг хорз.
    - Дæ усы мад та куыд у?
    -  Фервæзын  æй  кодтон,  фæлæ  мын  мæ  усы  Быцентæ  ‘ндæрæн
аггагкæнынц.
    - Уый гæнæн нæй.
    Фысым-усы  барвыстой Быценты кæстæр чызгмæ. Ус Быценты  кæстæр
чыззы фæрсы:
    - Цы зæгъыс мæ уазæгæй?
    -  Хорз у, мæ зæрдæмæ цæуы, фæлæ мæ мад не сразы уыдзæн,  æртæ
усгуры йæ мæлæтæй раздæхтой æмæ нæ уыдонæн дæдты.
    -  Дæ  хистæр хоты радтæд, фæлæ ды чындзы дæр фæцыдтæ  ‘мæ  дæ
лæгæй нæ тæрсыс?
    -  Цы  дзы тæрсон, мæ мадыл афтæ куы тыхстаид, уæд æй иу  уынд
фæкодтаид.
    - Чындзæхсæв та кæд кæнут?
    - Абон.
    Фысым-ус  раздæхти. Хæмыц æмæ йæ лæгæн ракодта чыззы  ныхæстæ.
Хæмыц цæм йæхи раргомкодта ‘мæ цæ бафæдзæхста, цæмæй мацы зæгъой.
    Быцентæ фысымтæм æрæрвыстой:
    - Хонæм уæ чындзæхсæвмæ.
    Фысым зæгъы:
    - Уазæг нæм ис.
    - Уазæджы дæр ракæнут æмæ уæхæдæг дæр рацæут.
    Араст  ысты  уæд.  Адæм  æртывæлдæхæй бадтысты.  Быценты  адæм
лæггадкодтой адæмæн. Хæмыц æмæ йæ фысым кæронæй æрбадтысты.
    Быценты  лæг  сыстади, йе ‘ртæ чыззы йæ цуры слæууынкодта  ‘мæ
зæгъы йæ хистæр чызгæн:
    - Мæнæ дын нуазæн. Кæй уарзыс ацы ‘ртæ усгурæй, уымæ йæ авæр.
    Хистæр  чызг  йæ  нуазæн усгуртæй иумæ  авæрдта.  Хæмыц  фæрсы
Быценты лæджы:
    - Йæ сгуыхтдзинæдтæй ма йын иу зæгъ.
    - Саукомы сау суадонæй мын не ‘фсинæн дон æрхаста.
    - Уа цард йæ сæры, суадон бахуыскъкодта æгасæй.
    Уыйфæстæ  дыггаг чызгмæ дæр авæрдта нуазæн æмæ  йын  зæгъы  йæ
фыд:
    - Дыууæ усгурæй кæцы дæ зæрдæмæ цæуы, уымæ авæр дæ нуазæн.
    Уый дæр йæ нуазæн иу усгурмæ авæрдта ‘мæ та чыззыты фыды фæрсы
Хæмыц:
    - Уыцы лæппуйы сгуыхтдзинæдтæй дæр нын иу зæгъ.
    - Æстдæссион саджы игæрæй нын æрхаста.
    -  Афтæ цард йæ сæры, саг æй маргæ кодта, кæуылты раирвæзт уый
дæр нæ базыдта.
    Æртыггаг  нуазæн  авæрдта чыззыты фыд кæстæр  чызгмæ,  Хæмыцæй
тæргай чи рацыди, уымæ, æмæ йæм йæ фыд дзуры:
    - Ды та йæ æртыггаг усгурмæ авæр.
    Фысым-ус уый хъусы бадзырдта:
    - Ма фæрæди, мæ уазæгмæ йæ радт.
    Чызг  Хæмыцы нæ зыдта, мæгуыры дарæсы уыд æмæ. Бахаста йæм  йæ
нуазæн. Чызгмæ йæ фыд дзуры:
    -  Уыцы мæгуыргурæй хуыздæр лæг не ‘ссардтай, дæ мады дын  уый
куынæ сдзæбæхкодта, мыййаг.
    Хæмыц нуазæн райста ‘мæ зæгъы:
    - Айгъай, æз æй ысдзæбæхкодтон.
    Хæмыц радзырдта, æртæ усгурæн цытæ бакодта, уый, суадонæй  дон
куыд æрхаста, саг куыд амардта, тæрхъусы куыд фехста ‘мæ зæгъы:
    - Кæд æз раст нæ дæн, уæд мæ фысымты бафæрсут.
    Фысым загъта:
    - Раст у нæ уазæг.
    Хæмыц   чыззыты  фыдмæ  æртæ  сиахсаджы  хъустæ,   æнгуылдзтæ,
рагъгæрзытæ барвыста. Быцентæ цæ ‘руыдтой æмæ загътой:
    -  Ай  нæ сиæхстæ æнæхъустæ уыдзысты, кæнæ æнæрагъгæрзтæ, кæнæ
æнгуылдзцухтæ.
    Нал радтой сæ чыззыты ‘мæ чыззыты фыд Хæмыцмæ дзуры:
    Кæцы чызг дæ хъæуы, мæгуыр лæг, уый равзар.
    Хæмыцы ничи базыдта.
    Хæмыц зæгъы:
    - Кæстæр чыззы мын радтут.
    - Иннæтæй акæн, уый чындзы цыд уыд.
    - Иннæтæй мæ ничи хъæуы.
    -  Нарты  Хæмыцы  ус уыди. Куы дæ базона, уæд мæстаг  хъуыддаг
уыдзæн.
    - Хæмыцы æз хорз зонын æмæ фидаудзынæн.
    Хæмыц  ракодта  йæ  усы, фæлæ йæ ус дæр нæ  зыдта.  Æрцыди  йæ
фысымтæм, хæрзбон цын загъта ‘мæ рацыд.
    Быценты лæг зæгъы:
    - Фæллой акæн.
    - Хæтæг лæджы цæй фæллой хъæуы!
    - Уæд та бæстæ айс.
    - Уый дæр мæ нæ хъæуы.
    - Уæд та кæм цæрдзынæ?
    - Бæрæг уæм кæндзæн уæ чызг.
    Донбеттырты  бæх  кæм хызти, уырдæм бахæддзæ Хæмыц  йæ  усимæ.
Бæхыл ысбадтысты ‘мæ цæуынц.
    Быценон æрынкъард и ‘мæ йæ Хæмыц фæрсы:
    -  Цæуыл  æрынкъард  дæ,  дæ мады дын фервæзынкодтон  æмæ  уый
тыххæй?
    -  Уый тыхæй нæ, фæлæ хæтæг лæг дæ ‘мæ нæ арт зондзыстæм, нæ –
фæнык. Куыд цæрдзыстæм?
    - Адæм куыд цæрой: афтæ.
    Цæуынц  æмæ  Хæмыц Нартырдæм фездæхта бæхы. Уæдмæ  талынг  дæр
æрци.
    Быценон æй фæрсы:
    - Кæдæм цæуæм?
    - Хæтæг лæг кæдæм фæцæуы, уырдæм.
    - Æмæ кæм цæрыс?
    - Кæдæм дæ кæнон, уым.
    Æркодта йæ усы Хæмыц сæхимæ, æрхуы мæсыгмæ бацыдысты ‘мæ Хæмыц
йæ хæррæгътæ феппæрста ‘мæ йæм æргом рацыди.
    Быценон æй фæрсы:
    - Ды уыдтæ?
    -  О,  æз уыдтæн, - загъта Хæмыц æмæ йæ усы фелвæста, стæй  йæ
пылыстæг  сынтæгмæ  баппæрста. – Хорз уыди  ‘мæ  дæ  нуазæн  мæнмæ
‘рбахастай.  Афтæ куынæ бакодтаис, уæд уын уæ мыггаджы  быныскъуыд
фæкодтаин.
    Быценон дæр ма цы загътаид æмæ бафидыдта Хæмыцимæ.
    
    НАРТЫ ХÆМЫЦЫ ДИССÆГТÆ 
    Уыди Хæмыц усуарзаг. Радта йын йæ дæрддаг хо фыдбылызы дæндаг:
    - Ацу, ме ‘фсымæр, мæнæ дын, ацы дæндаг лæваркæнын. Цы усмæ йæ
фæзыхъыркæнай,  æмæ дæ коммæ чи нæ бакæса, уый фæсæйæд  æртæ  азы,
стæй йæ мæлæт уымæй æрцæуæд.
    Хæмыцы ма уымæй хуыздæр лæвар цы хъуыди!
    Рацыд  дын  Хæмыц  æмæ  ‘ндæр йæ хъуыдыйы  ницы  уыд,  рæсугъд
чыззытæ ‘мæ чындзытæй хъазыны йæддæмæ.
    Сфæлмæцыдысты дзы адæм.
    Чынтæ  уыдысты гытцыл мыггаг. Чынтæй иу Бекъо хуынд.  Æмæ  йын
райгуырд  рæсугъд чызг. Куы федта Бекъо йæ чыззы, уæд загъта:  «Ай
Хæмыц куы фена, уæд мæ нæ ныууадздзæн æнæ худинаг.»
    Сарæзта  йын  гытцыл  уат,  уым  æй  бакодта  чыззы   ‘мæ   йæ
схъомылкодта. Иннæ адæм æй зыдтой, Хæмыцæй фæстæмæ, æмæ  цæм  хъыг
æркаст:  «Чынты  Бекъойæн ацы чызг неннæты  хъауджыдæр  куыд  зайы
Хæмыцæн æнæ фæхудинаг.»
    Хæмыцмæ цæуынц:
    - Кæд ды лæг дæ, уæд Чынты Бекъойы чызг усæн ракурдзынæ.
    Хæмыц йæ зæрдæйы загъта: «Æвæддзæгæн, мæ бирæ хæрзтæ дæр  иуыл
уæгъды  сæфдзысты. Чынты Бекъойы чызг усæн куы нæ ссарон,  уæд  мæ
кады сæр цъыфмæ хаудзæни.»
    Ацыд,  æмæ  дын фæцыди Нарты Хæмыц Уастырджимæ. Уастырджи  йæм
радзырдта:
    - Цы кæныс, ме ‘фсымæр, Хæмыц?
    Хæмыц ын загъта:
    -  Тыхджын  хъуыддагæй дæ несуынгæгкæндзынæн, фæлæ  мын  Чынты
Бекъомæ  минæвар  ныццу  ‘мæ йын зæгъ, Хæмыц  дын  дæ  чыззы  куры
бинонтæн   æмæ   мын  нæ  ма  зæгъ,  кæннæуæд  дыл  мæ   лæджыхъæд
æвзардзынæн.
    Уастырджи рараст æмæ ‘рцыд Чынты Бекъомæ ‘мæ йын загъта:
    -  Бекъо, радт дæ чыззы Хæмыцæн, хъыг дын нæ уыдзæн, фæдардзæн
дын æй тыхджын хорз.
    Бекъо радзырдта Уастырджийæн:
    -  Ды  дæр уый хуызæн хæтаг лæг дæ. Æнæуый дæр мын хъыг  уыдис
Хæмыцы  кой,  стæй мæм йе ‘мхуызон лæг минæвар кæй  æрцыд,  дыггаг
хъыг та мын уый уыди. Æз дын уымæй уæлдай ницы дзурын.
    Уастырджийæн хъыг куыннæ уыди ‘мæ йын загъта:
    -  Бекъо,  æппын нæ нæ базондзынæ, афтæмæй дын  æз  æмæ  Хæмыц
фæкæндзыстæм дæ чыззы.
    Чынты Бекъо радзырдта:
    -  Уæ тыхджынтæ – мæ разæй, уæ ныхджынтæ – мæ фæстæ, уæддæр уæ
нæ тæрсын æз – Чынты Бекъо.
    Уастырджи  дын  мæстæй ацыди. Нарты дуæрттыл  бацыди  ‘мæ  цын
радзырдта:
    -  Нартæ,  уæ  цагъд хуыздæр нæу. Чынты Бекъо уæ хуыздæрæн  йæ
чыззы нæ дæдты. Уæлейæ хæцæг уын – мæхæдæг, разæрлæууæг – уæхæдæг.
Æнæ  хæцгæ  хос  нал ис. Æз цæуын Уацилламæ ‘мæ уæлейæ  хæцын  мæн
бауадзут.
    Ацыди  дын  Уастырджи.  Уацилламæ  ссыди.  Уациллайæн  радзуры
Уастырджи:
    -  Ме  ‘фсымæргонд, сæр мæ бахъуыд, де ‘рттивæгтæй æмæ мæм  дæ
хъæргæнæгтæй куыд фæкæсай æртæ боны.
    Чынтæн  фидар  уыд.  Айæппæт архайд куыннæ  бамбæрстой!  Уыдон
уыдысты  чысыл  мыггаг æмæ кæрæдзийæн загътой: «Мах уыдонимæ  ницы
скæндзыстæм, фæлæ бацæуæм æмбырдæй нæ фидарæн йæ хуылфмæ».
    Уыдон дын уыцы фидармæ бацыдысты.
    Уастырджи  йæ  базыдта, æмбырдæй уым кæй ысты, уый.  Уацилламæ
рацыди:
    -  Уацилла,  дæ  сæр  мæ бахъуыди, гъеныр  рацу  абухгæйæ  ‘мæ
‘рттивгæйæ Чынты фидары сæрмæ.
    Уацилла дын рарасти Уастырджийы фæдыл. Афтæ нырттивы, æмæ æртæ
афоны  лæг  йæ цæстæй ницыуал фены. Йæ хъæргæнаг афтæ  фехсы,  æмæ
зæхх  æмæнкъуыст æскæны. Чынтæ йæ хъуыды дæр нæ кæнынц.  Уый  хъæр
Нартæ  куы  фехъуыстой  –  гытцылæй, ыстырæй-æмхуызонæй  рацæуынц.
Хъæргæнæгтæ  ахæм  æхстæй  æхсынц,  æмæ  хъæд  ызгъæлы,  къæдзæхтæ
къæлуайау лæбырынц. Чынтæ цæ хъуыды дæр нæ кæнынц.
    Дыууæ боны фæхæцыдысты, æппын Чынтæй топпы хъæр дæр нæ фæцыди.
    Уастырджи Нартæн дзуры:
    -   Кæд  уын  Батырадз  истæмæн  ысбæзза,  кæннод  мах  уæгъды
хъуырдухæнкæнæм.
    Уырызмæг хатиагау ыскувы:
    -   Не   ‘сфæлдисæг   хуыцау,  кæд  нын  нæ   лæппу   æххуысæн
сæвзæрынкодтай, уæд нын æй нæ цуры февзæрынкæн.
    Уыцы  цæстыныкъуылдмæ  сæ лæппу сæ цуры фестад.  Батырадз  цæм
бадзуры:
    - Уациллайы хъæргæнагмæ хизын æмæ æз ысхæцдзынæн уырдыгæй.
    Схызт дын Батырадз. Хъæргæнагæхсæгмæ бацыди ‘мæ йын зæгъы:
    - Тагъд мæ сифтындз æмæ мæ къæдзæхæн йæ бæстастæумæ цæв.
    Æхсæг  æм  не  ‘суæндыд дзурын, фæлæ химид-зæрды загъта:  «Ацы
дзæбæх лæппу мæлæтæн æвгъау у.»
    Сифтыгъта  йæ,  нæмыджы бæсты йæ ауагъта  йæ  хуылфы.  Дзæгъæл
быдырмæ   йæ   сарæзта  ‘мæ  йæ  фехста.  Батырадз  дын   фæмæсты,
цæстыныкъуылдмæ йæм ысхæддзæ. Хъæргæнагæхсæгæн дзуры:
    - Цы кæнон, дæ хуызæтты къубал сыскъуынынмæ аггаг нæу, фæлæ мæ
ныр  комкоммæ Чынты фидарыл куы нæ ныццæвай, уæд мæ худинагыл  дæр
нал æрмæткæндзынæн æмæ дын дæ къубал аскъуындзынæн.
    Хъæргæнаджы ‘хсæг фæтарсти, сифтыгъта йæ ахъаззаг,  фехста  йæ
комкоммæ  Чынты фидарыл. Батырадз йæ къæхтæ ‘мæ йæ цæнгтæ  хæлиуæй
ахаста.  Чынты фидарыл сæмбæлди, иу къæртт йемæ ахаста, уæддæр  æй
Чынтæ хъуыды дæр не ‘ркодтой.
    Авд  ифтыгъды скæнынкодта йæхи Батырадз, авд цæфы йæ ныккодтой
Чынты  фидарыл,  нуæс-иу æй бакодта, æндæр ын йæ  бон  æппын  ницы
баци.
    Батырадз æфсæдтæн загъта:
    -  Мах нæ хæстæй адонæн ницы ракæндзыстæм, фæлæ цы скæнæм  уый
нæ зондæй, æмæ алчи фæцæуæд йæ хæдзармæ.
    Æфсæдтæ фæцыдысты.
    Батырадз  хъуыды  байдыдта, иу æртæ боны фæхъуыдыкодта.  Чынтæ
дæр æрцыдысты сæ хæдзæрттæм.
    Бекъо ‘мæ йæ чызг фидарæй нал цæуынц.
    Батырадз   бирæ  фæхъуыдыкодта  стæй  загъта:  цæй  æмæ   мæхи
мардæфсон   ыскæнон  сæ  дондарæны  цур.  Батырадз  балы   цъæрттæ
растыгъта  ‘мæ  цæ  йæ зæнгтыл ыстыхта, йæхæдæг бацыди  ‘мæ  Чынты
донгæроны  фæстæ ныффæлдæхт. Райсом дондзаутæ рацæуынц, æркастысты
‘мæ  Батырадз  амарди  –  Бекъомæ хæрзæггурæггæгтæ  цæуынц:  «Табу
хуыцауæн, Батырадз нын амард, Бекъо.»
    Бекъо цæм радзуры:
    -  Батырадз  хинæйдзаг лæг у, уый мæлæт мæн  нæ  уырны.  Æфсæн
уæхстытæ ма стæвдкæнут, йæ дыууæ зæвæты цæ стъыссут æмæ йæ уæраджы
сæртæй  сæ  фæздæг  куы скæла, афтæмæй куы нæ  фезмæла,  уæд  æцæг
амарди.
    Рацыдысты уыцы лæгтæ, ахъаззаг ыстæвдкодтой уæхстытæ. Бахастой
цæ  Батырадзмæ,  йæ  зæвæты йын цæ стъыстой. Батырадзы  зæвæты  цы
сныхстаид: йæхæдæг æндон уыд, уæхст йæ зæвæты кæцæй бацыдаид. Фæлæ
балы  цъæрттæй йæ буары ‘хсæн уæхстытæ стъыстой, æмæ балы  цъæртты
фæздæг ыскалди йæ уæрджыты сæртæй. Уæддæр не ‘змæлы, хуыссы.
    Дыггаг хæрзæггурæггаг фæцыдысты:
    -  Бекъо, бауырнæд дæ, куыд нын загътай, афтæ бакодтам æмæ  цæ
‘ппын зонгæ дæр нал бакодта. Рацу дæ бынатмæ.
    Бекъойы  дын  бауырныдтой уыцы дзырдтæ. Бекъо рацæуы,  æлгъиты
Батырадзы: «Æнæнцойнаг уыдтæ æмæ ‘нæнцойаг фæу.»
    Батырадз цæм хъусы æмæ йæ мæстæй нал фæлæууыд, фæгæпкодта  ‘мæ
i8  басырдта.  Бекъо дæр фæтарст æмæ лидзыныл  фæци.  Хæдзары  куы
фæкуыси  и,  уæд  æй  Батырадз  цилхъæй  нырриуыгъта,  æртæ  хъæды
уæлкъæсæрæй ахауынкодта ‘мæ йын бынæй йæ бинагхъæдтæ ракъуырдта.
    Бекъо фæмæсты ‘мæ  загъта:
    - Адон мæ уæддæр нæ ныууадздзысты.
    Йæ чыззы къабазыл фæхæцыди ‘мæ йæ дуармæ радавта.
    Батырадзмæ бадзуры:
    - Удæгасæй уын æй уæддæр нæ радтдзынæн.
    Йæ  цилхъ  фелвасы Бекъо, йæ чыззы астæу ракъуыры  ‘мæ  йæ  й’
астæуыл ахауынкæны.
    Батырадз  ныццинкодта, йæхи йыл ныццавта чызгыл, йæ дæларм  æй
акодта,  мардæгасгæнæг  суадон зыдта, уырдæм  æй  ахаста,  уым  æй
ныхсадта: цы уыди чызг, уый фестади. Йæ мбихъары йæ сывæрдта.
    Хæмыц йæ уатæй нал цыди. Батырадз æм бадзуры:
    - Мæ фыд, Хæмыц, мæхицæн æрхастон мад, дæуæн – бинонтæ.
    Хæмыц  дын фырцинæй фæттæррæсткодта, Батырадзы уæхскмæ  чызгыл
йæхи  ныццавта.  Уатмæ  ма  йæ бæргæ бахаста,  фæлæ  уым  фырцинæй
фæуадзыг ис.
    
    ХÆМЫЦ ÆМÆ КЪÆТЦИТЫ ЧЫЗЗЫТÆ
    Къæтцитæ  хъæздыг æмæ бонджын уыдысты. Бирæ фæллой æмæ  исбоны
хицау – сæхи хъал æмæ сæрбæрзондæй хастой.
    Иуыл  номхæссæны хъал та авд æфсымæры хæдзар  уыди.  Уыцы  авд
æфсымæрæн уыди фондзыссæдз чыззы.
    Къæтцитæ  сæ чыззыты сæхи адæмæй дæр хицæнкодтой.  Ныхъхъæр  и
Къæтциты чыззыты ном. Уæд цæм сарæх и усгуртæ, фæлæ уыдон  фæстæмæ
дæр никæмæ кастысты.
    Иуахæмы зæгъынц Къæтциты авд æфсымæры:
    -  Нæ  чыззытæн  афон у чындзы фæцæуынæн,  фæлæ  с’  аггаг  чи
уыдзæн?
    Нарты фыдбылыз Сырдон уым фæци ‘мæ цын афтæ зæгъы:
    - Усгуртæй фылдæр та цы ис! Уæйгуытæм ыссæдз усгуры ис.
    Къæтцитæ зæгъынц:
    - Уыдон мах аггаг не сты – гуыбынылмард ысты.
    Сырдон та дзуры:
    - Дæлæ Донбеттыртæм дæр ыссæдз усгуры ис.
    - Уыдон дæр мах аггаг не сты, кæфты смаг фæкæнынц.
    - Уæд та Борæтæ, ссæдз усгуры цæм зонын.
    - Уыдон дæр н’ аггаг не сты, сæхирдæм тонагæнæг ысты.
    - Уæд та Алæгаты сыхы. Ссæдз усгуры ис уым дæр.
    - Уыдон та фæлмæнвад ысты ‘мæ нын не сбæздзысты хæстæгæн.
    -  Уæд  та  Хсæртæггаты сыхæй равзарут. Æз цæм  ыссæдз  усгуры
зонын.
    - Уыдон та хъуымыздæйтæ сты. Н’ аггаг не сты уыдон дæр.
    Сырдон зæгъы:
    - Уæд уæхæдæг дæр хуыздæр не стут уыдонæй, хъæстæлхортæ.
    Уыцы  ныхæстыл Къæтцитæ Сырдоны ‘рцахстой æмæ ма дæ хъæуы  æви
нал  – сау тыссæг æй ныккодтой. Тыхамæлттæй ма аирвæзти, стæй  цын
зæгъы:
    -  Уæдæ фæцагъды уæд Нартæ, сымахæн уæ фондзыссæдз чыззы кæугæ
‘мæ мæстæлгъæд куынæ фæкæной.
    
    Сырдон  уыйфæстæ цъиу фестади, сæхимæ ‘рцыди  ‘мæ  ‘ддæмæ  дæр
йæхи нал æвдыста. Нартæ дискодтой:
    -  Уæдæ  Сырдон  кæм и, куынæ уал зыны нæ Ныхасмæ?  Абæрæг  æй
хъæуы.
    Нартæй йæм иу кæстæр æрцыди ‘мæ бахъæркодта:
    - Сырдон, ам дæ цы?
    Сырдон радзырдта лæппумæ:
    - Ам дæн! Кæцы дæ? Мидæмæ рахиз.
    - Лæппу бахызти ‘мæ дзуры:
    -  Цы  кæныс, Сырдон? Ныхасы нал вæййыс. Адæммæ нал цæуыс  æмæ
дыл цы ‘рцыди?
    -  Гъе,  Борæты  лæппу, - зæгъы Сырдон. – Уæ  мыггаг  йæхирдæм
тонагæнæг  у ‘мæ сымахæй Ныхасы исчи к’ уа, уæд æз ахæм  ранмæ  н’
ацæудзынæн.
    Борæты  лæппу раздæхти Ныхасмæ ‘мæ рафæзмыдта Сырдоны ныхæстæ.
Нартæ уæд Борæтыл ныххудтысты.
    Дыггаг   хатт   Алæгатæй   кæйдæр  æрырвыстой   Сырдонмæ   ‘мæ
бахъæркодтой:
    - Сырдон, бынаты дæ, цы?
    - Бынаты дæн, мидæмæ. Чи дæ?
    Лæппу бахызти ‘мæ зæгъы:
    - Ныхасы дæ адæм агурынц æмæ цæм цæуылнæ кæсыс?
    Сырдон дзуры:
    -  Йæ,  Алæгайыфырт,  сымах фæлмæнвад ыстут  æмæ  уæ  мыггагæй
Ныхасы исчи куы вæййы, уæд мæ сæрмæ нæ фæхæссын уырдæм ныццæуын.
    Алæгаты лæппу рацыди ‘мæ ракодта Сырдоны ныхæстæ Ныхасы. Нартæ
ныххудтысты Алæгатыл.
    Уæд  Æхсæртæггатæ рарвыстой иу кæстæры Сырдонмæ.  Уый  дæр  æм
бахъæркодта:
    - Сырдон, уæхимæ дæ?
    - Ам дæн! Мидæмæ рахиз, кæцы дæ?
    Æхсæртæггаты кæстæр бахызти мидæмæ ‘мæ зæгъы:
    - Цы кæныс, Сырдон, Ныхасмæ цæуылнæ цæуыс, цæстæй дæ куынæ уал
уынæм?
    Сырдон дзуры:
    -  Ныхасмæ  бæргæ  ахизын, фæлæ Хсæртæггаты  хъуымыздæйтæ  уым
вæййынц æмæ мæм сæ цуры бадын нæ фæцæуы.
    Лæппу   Ныхасмæ  рацыди  ‘мæ  ракодта  Сырдоны  ныхæстæ.   Уæд
Æхсæртæггатыл ныххудтысты иннæтæ. Æхсæртæггатæ смæсты сты.
    Сослан зæгъы:
    - Ныртæккæ йæ хъуамæ дыууæ дихы акæнон мæ кардæй.
    Уырызмæг дзуры:
    - Багъæц ма, Сослан, уый махты йæхи ‘взагæй не ‘фхæрдзæн, фæлæ
та кæмæйдæр ардыд у ‘мæ йæ базонæм.
    - Сырдоны ‘рбакодтой Ныхасмæ ‘мæ йæм дзурынц:
    - Цæмæн нæ хынджылæгкæныс?
    Сырдон зæгъы:
    - Хынджылæг уæ æз нæ кæнын, фæлæ уæ Къæтцитæ кæнынц хынджылæг,
Къæтциты авд æфсымæры хæдзары ис фондзыссæдз чыззы ‘мæ цын мæйттæм
цæуынафон у. Æз бацамыдтон Борæты лæппуты, æмæ цæ рахуыдтой сæхимæ-
тонагæнджытæ,  Алæгаты лæппуты – фæлмæнвад.  Æхсæртæггаты  лæппуты
кой  ыскодтон æмæ цæ хъуымыздæйтæ схуыдтой. Уæд цын загътон æз та,
зæгъгæ кæуыл худут, хъæстæлхортæ, уый тыххæй мын сау над фæкодтой.
Афтæмæй  Нарты ‘ртæ мыггагæй иу дæр рæгъмæ рахæссинаг нæу Къæтциты
‘взагæй æмæ ма уæ Ныхасмæ та цы хизон!
    Нартæ смæсты сты. Уырызмæг зæгъы:
    - Къæтцитæ нæ иуыл æфхæргæ кæнынц, нæ маст цæ хъуамæ сисæм.
    Сослан зæгъы:
    -   Сæ   фондзыссæдз  чыззы  цын  байсæм  æмæ  цæ  нæ  мæрдтæн
ныффæлдисæм, стæй цæ фаджысхафæг ыскæнæм.
    Бурæфæрныг зæгъы:
    -  Уыдæттæй  нæ  маст  не ‘ссæудзæни, фæлтау  цын  сæ  чыззыты
фыдхудинаг фæкæнæм.
    Сырдон зæгъы:
    -  Дурæгомты  фæсивæдæн дæдтынц, æвæдздзæгæн,  сæ  фондзыссæдз
чыззы ‘мæ уыцы рæстæгмæ хъæуы хъавын.
    Хæмыц зæгъы:
    -  Уыцы хæс уæдæ мæн уæд, æрмæст мæ бынылдаст ныккæнут æмæ мын
сылгоймаджы дарæс радтут. Стæй мын уæд кæсдзыстут мæ митæм.
    Хæмыцы  фæндоныл  ысразы  сты  Нартæ,  бынылдаст  ын  акодтой.
Сæргъуын ыл æркодтой. Сатанайы дарæсы йæ хорз ысфæлыстой æмæ йæ иу
изæр арвыстой. Хæмыцæн йемæ уыдис йæ Æрхъызыдæндаг дæр.
    Хæмыц арасти ‘мæ иуран бæлцдзæтты къорд ауыдта. Сылгоймаг  цæм
бафсæрмыкодта  Хæмыц,  базыдта,  уый  Дурæгомты  фæсивæд  кæцæйдæр
сæхимæ цыдысты. Æхсæвæрафонты Къæтцитыхъæумæ ныххæддзæ ис æмæ  авд
æфсымæры  фæскъул дуары цур æрлæууыди. Къæтциты мад дон фæцæйхаста
‘мæ  ауыдта  Хæмыцы. Нæ йæ базыдта лæг у, уый, чызг æй  фенхъæлдта
‘мæ йæм дзуры:
    - Чи дæ, чи, мæ къона?
    Хæмыц чыззы хъæлæсæй тарстхуызæй æмæ кæуындзæгæй зæгъы:
    -  Нарты Сослан æмæ мæ Хæмыц агурынц. Айонг фæлыгътæн,  æз  де
уазæг æмæ мæ бамбæхс.
    - Тæрсгæ ма кæн, æз дæ мæхиуæттæн бафæдзæхсдзынæн.
    Акодта мад чызгæнхъæл Хæмыцы ‘мæ зæгъы й’ авд фыртæн:
    - Ацы чыззы Нарты Хæмыц æмæ Сослан агурынц æмæ йæ суазæгкæнут.
    Авд  æфсымæры сæ фондзыссæдз чызгæн ныффæдзæхстой уазæг чыззы.
Фондзыссæдз  чыззы бар нæ лæвæрдтой сæ кæрæдзийæн.  Нæ,  ахсæв  мæ
цуры уыдзæн, нæ – мæ цуры, уыууыл уыдысты.
    Хæмыц зæгъы:
    -  Ма  тыхсут, кæй цуры уон, уый куы сызмæла, уæд иннæйы цурмæ
ацæудзынæн.
    Чыззытæ фæрсынц:
    - Уæддæр нæ раздæр кæй цуры ‘рхуысдзынæ?
    - Уыууыл уæхæдæг фидаут. Кæд уæ фæнды, уæд куыд-хистæрæй.
    Сразы   сты  ‘мæ  хистæр  чызг  Хæмыцы  чызгæнхъæл   йæ   цуры
‘рхуыссынкодта.  Æхсæвы йæм Æрхъызыдæндаг  февдыста  ‘мæ  ма  чызг
зæгъы:
    - Дурæгомтæн куырдуаты дæн.
    Хæмыц дзуры:
    -  Æмæ  дæ  æз æнæ уадзгæ нæ дæн, фæлæ уал ахсæв мæн дæ,  стæй
зæгъдзынæн, цæмæн афтæ бакодтон, уый.
    Чызгæн гæнæн нал уыд æмæ Хæмыцимæ фæци.
    Хæмыц дзуры:
    - Сызмæлыдтæ ‘мæ иннæйы цурмæ цæуын.
    - Ацу, фæлæ мæнæн цы ракодтай, уымæн дæр уый ракæн, кæннод мыл
худдзæни.
    Хæмыц  дыггаг  чызгмæ  бацыди. Уый дæр та  фыддзаджы  ‘мбисонд
баййæфта. Æртæ ‘хсæвы дæргъы ма йын аирвæзти сеппæты кæстæр.
    Цыппæрæм æхсæв сеппæты кæстæримæ æмуат æрци Хæмыц. Кæстæр чызг
æм дзуры сусæгæй:
    - Æгæр тагъд мæм æрцыдтæ.
    Хæмыц зæгъы:
    - Æртæ ‘хсæвы цæ алкæимæ дæр уыдтæн.
    Чызг та фæрсы:
    -   Уыдтæ  уый  зонын,  фæлæ  цын  фыдмитæ  фæкодтай  уый  дæр
бамбæрстон.
    Хæмыц дзуры:
    - Уагæры цы фыдмитæ? Чызг чызгæн цы фыдмитæ бакæндзæни.
    Чызг зæгъы:
    - Ды чызг нæ дæ, фæлæ Нарты Хæмыц дæ.
    - Цæмæй мæ зоныс?
    -  Ныр ма уал кæсæны акæс: Хæмыцы болат хъистæ ракъуыбыртæ сты
‘мæ  буары  иннæрдæм  сындзытау ныхсынц. Дыггаг  уый  æмæ  дæм  ис
Æрхъызыдæндаг, æз æй ауыдтон. Æртыггаг уый, æмæ мах  фондзыссæдзæй
куырдуаты  стæм  Дурæгомты  адæмæн, æмæ Сырдон  махæй  бавзагкодта
Нарты адæмæн æмæ нæ уæ маст исут. Ныр мæ хотæй иу дæр цæсгомæй нал
ацæудзæни чындзы, фæлæ мæн дæхицæн бакъаддæркæн æмæ мæ ахсæв  акæн
дæ хæдзармæ.
    Хæмыц зæгъы:
    - Нарты нæ бауырндзæни æз цæ фæхудинагкодтон, уый.
    - Уымæн ис хос, - загъта кæстæр чызг.
    Фестади  хуыссæнуатæй  æмæ йæ хоты къухдарæнтæ  ‘рымбырдкодта,
стæй цын загъта:
    - Мæн-иу агурут Нартæм.
    Уыдон фæрсынц:
    - Цæмæ цæуыс уыдонмæ?
    Кæстæр чызг цын загъта:
    - Æртæ ‘хсæвы не хсæн чызгæфсонæн ис Нарты Хæмыц. Æз зонын, иу
дæр  уæ  йæ раны нал ис, уый. Фæлæ ахæм худинаджы бæсты фæлтау  æз
разы дæн, æмæ Хæмыцæн бинойнагæн фæцæуын. Сæхимæ куы уон, уæд  мыл
ничи бахуддзæни.
    Чыззытæ  сеппæт дæр басастысты ‘ртæ ‘хсæвы дæргъы Хæмыцырдыгæй
æфхæрд  кæй  баййæфтой, уыууыл. Хæрзбон загътой сæ  кæстæр  хойæн,
лæвæрттæ йын ракодтой æмæ йæ рарвыстой.
    Хæмыцæн   бинойнаг  нал  уыди  æмæ  Къæтциты   чыззы   ‘ркодта
‘мбисæхсæвты йæ хæдзармæ.
    Райсомы Хæмыц Нарты ныхасмæ рацыди ‘мæ зæгъы:
    Къæтциты хъалтæй æз мæ маст систон.
    Сырдон зæгъы:
    - Цæмæй бæрæг у?
    Хæмыц къухдарæнтæ Нарты ныхасы астæу æркалдта. Банымадтой  цæ,
æмæ та Сырдон зæгъы:
    - Иу цух ма дын ысты.
    Хæмыц загъта:
    - Уый та мæ хæдзары ис.
    Нартæ фæбузныг ысты Хæмыцæй, уæдæ цы загътаиккой.
    
    Къæтциты чыззытæ бафæндкодтой æмæ зæгъынц:
    -  Сыфсонкæнæм  æмæ зæгъæм: Хæмыц æртæ ‘хсæвы нæ  кæстæр  хойы
цурæй нæ сыстади ‘мæ йæ цыппæрæм æхсæвы адавта.
    Афтæ загътой хистæртæн.
    Дурæгомтæм фервыстой Къæтцитæ ‘мæ цын загътой:
    - Нарты Хæмыцæй байсут уæ чындзаджы, аскъæфта уын æй.
    Дурæгомтæ  дæр  ысмæсты  сты ‘мæ Хæмыцы  фæдыл  зилынц.  Нартæ
‘мбæрстой хабар.
    Иу  изæр  Хæмыц  мæстæйдзагæй æрбацыди ‘мæ  къæлæтджыныл  йæхи
мæсты цæф æркодта.
    Къæтцион æй фæрсы:
    - Никуыма дæ федтон ахæм мæстыйæ, уагæры цы кодтай?
    -  Дурæгомты  адæм  мæ  сæ маст исынмæ хъавынц  æмæ  мæ  фæдыл
зилынц.
    -  Ма  мæт  кæн, æз лæджы дарæс ыскæндзынæн, ды та  усы  дарæс
ыскæн, æмæ цом мемæ.
    Сæ  дарæс баивтой. Къæтцион Хæмыцы ‘нгæс зынди Хæмыцы  дарæсы.
Къæтцитæ  ‘мæ  Дурæгомтæ  Къæтционы  Хæмыцы  ‘фсон  æрцахстой  æмæ
зæгъынц:
    - Басудзæм æй.
    Къæтцион дзуры:
    -  Аххосджын уæхæдæг ыстут æмæ ныр бафидауынæй хуыздæр ницы ис
æмæ бафидауæм.
    Нæ  йæм  байхъуыстой  æмæ  йæ  Хæмыцы  ‘фсон  æрцытыл  систой.
Къæтцион йæ худ фелвæста ‘мæ авд æфсымæрмæ дзуры:
    - Мæ тæригъæд уын ма батайæд, æз уæ чызг уыдтæн.
    Хорзау нал фесты Къæтцитæ ‘мæ Дурæгомты фæсивæд.
    Уæдæй  фæстæмæ баззад, сылгоймаг йæ сæрæй кæлмæрзæн куы  сиса,
уæд   цыфæнды  туджджынтæ  куы  уой  уæддæр  сылгоймаджы  цур  нал
февналынц кæрæдзимæ.
    Хæмыц баздæхти ‘мæ зæгъы:
    - Æдылытæ уыдыстут æмæ уæхи хуызæн митæ бакодтат.
    Æрцыдис Хæмыц сæхимæ. Нартæ йæ фæрсынц:
    - Кæм дын и Къæтцион?
    Хæмыц цын ракодта йæ хабæрттæ.
    
    ХÆМЫЦ УСГУР КУЫД ЦЫДИ
    Сфæлмæцыдысты Хæмыцæй Нарты сылтæ ‘мæ загътой:
    - Хæмыц нæ цы баййардта, ус цæуылнæ кæны? Нартæй ахæм ничи ис,
дыггаг ус чи нæ ‘ркодта, уæд Хæмыц цæмæн бады, æви Быценоны  фæстæ
йæ ныфс нал хæссы ус фæдарынмæ?
    Чи загъта:
    -  Хæринаг  ын мачиуал цæттæкæнæд æмæ куы сфæлмæца,  уæд  бар-
æнæбары кæндзæни ус.
    Чи та дзырдта:
    - Йæ дарæс дæр ын мачиуал æхсæд æмæ уæд йæхæдæг тыхсдзæни.
    Чи та загъта:
    -   Куы   нæм  дзура,  уæд  ыл  былысчъилтæ  хъæуы   ‘мæ   йын
уайдзæфкæнæм, зæгъгæ, иунæг уды къотцайæ цæр дæ цæрæнбонты.
    Нарты сылыстæг сæ ныхас ысиукодтой æмæ йæ ‘ххæст дæр ыскодтой.
Хæмыцæн  кæрдзынгæнæг нал уыди, нал ын йæ дарæс æхсæг уыди,  уыимæ
ма  йыл былысчъилтæкодтой Нарты сылгоймæгтæ. Сфæлмæцыди Хæмыц  æмæ
Сатанамæ бацыди.
    Сатана Хæмыцы фæрсы:
    - Ацы фæстаг заманты цыдæр кæныс, Хæмыц, æмæ дыл цы ‘рцыди?
    Хæмыц зæгъы:
    - Мæнæн Нартимæ цæрæн нал и.
    - Уæд цæуылнæ?
    -Нарты сылыстæг мыл уæлæхох кæнынц сæхи, æхсæг мæ нæй, кæрдзын
мын ничиуал кæны, æгæр ыстæмæй мыл былысчъилтæ райдыдтой.
    - Уый та ма цæмæн?
    -  Дæ  бон дам сылгоймаг фæдарын нæу æмæ уый тыххæй нæ  хæссыс
ус.
    Сатана зæгъы:
    -  Уый  дын  раст  зæгъынц: лæг дæ, æмæ  лæгæн  æнæ  сылгоймаг
фæцæрæн  ис.  Сылгоймаг  лæджы æхсгæ кæны,  къæбæр  ын  дæдты,  йæ
хæдзармæ йын кæсы. Алцыдæр сылгоймагыл баст у.
    -  Уомæ  кæдæм  фæцæуон усгур? Кæм уыдзæни  ахæм  адæймаг  æмæ
Нартæн  уæздан лæггад чи бакæна, чындзау дзы ‘ппæлгæ  куыд  кæной,
æмгарау дзы ‘фсæрмы куыд кæной, хæдзары мидæг дзы ‘гъдау куыд  уа,
адæмы ‘хсæн – кад.
    - Хæрзтæй хæрзтæ фылдæр ис, куы дæ фæндид, уæд æй ыссарис.
    - Кæд искуы зоныс, уæд мын æй бацамон æмæ йæм фæцæуон.
    -  Хъус  мæм  уæдæ,  - зæгъы та Сатана. –  Арв  æмæ  зæхх  кæм
æрынцадысты, уым зæхх цæджджинагау фыцы, хох уырдурæй кæлы,  быдыр
йæ лæсæнтæй судзы. Гъеуырдæм куы фæцæуис, уæд бæргæ ссарис амонд.
    - Æмæ уым чи цæры?
    -  Уым  цæры иу зæронд лæг. Арвæй зæххы ‘хсæн уымæн  ис  иунæг
чызг. Уый дæ къухты куы бафтид, уæд дыл Нарты сылыстæг былысчъилтæ
нал кæниккой, фæлæ дæ лæгты хуыздæртыл нымаиккой.
    Хæмыц зæгъы:
    - Уæдæ кæд афтæ у, уæд мæ дæхæдæг афæндарасткæн уырдæм.
    Сатана Хæмыцы дарæс раивта, хорз æй ысфæлыста. Хæмыц йæ  бæхыл
ысбадти ‘мæ арасти йæ дард фæндагыл.
    Æнцон цæуæн нæ уыди уырдæм, фæлæ уæддæр цæуы. Тынг сыххормаг и
‘мæ  ‘сфæлмæцыди, фæлæ никуы ницы ары. Æгæр ыстæмæй цъиутæхæг  дæр
нæ  зыны. Иннæмæй дойны байдыдта, фæлæ доны цъырт дæр н’  ары.  Йæ
ком  суркæны Хæмыцæн, ахсæн – афтид. Зæгъы Хæмыц: «Ох! Гъеныр исты
куы фенин, цыфæнды дæр, уæд – бахæрин æй.»
    Цæуы  Хæмыц  æмæ  федта иу куыдзы. Хæмыц зæгъы  йæхицæн:  «Ацы
куыдзæн æнæ бахæргæ нæй. Ам бæстæ æдзæрæг у, чи мæ уыны? Нартæ  та
зонгæ ницы бакæндзысты.»
    Куыдз бамбæрста Хæмыцы фæнд æмæ йæм лæджы ‘взагæй дзуры:
    -  Ды кæдæм цæуыс, нæртон лæг, уый æз æмбарын. Стæй дæ зæрдæйы
цы  ‘сфæндкодтай мæн тыххæй, уый дæр хатын. Фæлтау мæм хъус:  акæн
мæ демæ, мæ сæр дæ бахъæудзæни, сбæздзынæн дын истæмæн.
    Хæмыц  дисы  бахауд, зæгъгæ, мæ дзыхæй ныхас куынæ схауы,  уæд
мын мæ хъуыдытæ цæмæй бамбары?
    Куыдз та дзуры:
    - Дистæ ма кæн, фæлæ сразы у мæ ныхæстыл.
    -  Цæй, кæд афтæ у, уæд цæугæ мемæ, фæлæ ма зæгъ: чи дæ, кæцæй
æрхаудтай?
    Куыдз зæгъы:
    -  Диссаг нæу, дæхæдæг дæр айхуызæн ранмæ ‘рхауай, уый  æнхъæл
нæ  уыдтæ, фæлæ ныр æрхаудтай. Мæнæн хорз хицау уыди ‘мæ ам йæ  уд
систа ‘мæ йæ хъахъхъæнын. Фæлæ ныр демæ куыд ацæуон, мард тæригъæд
у, æнæныгæд æй куыд ныууадзон?
    Хæмыц  бæхæй  æрхызти, ингæн ракъахта ‘мæ йæ  бавæрдтой,  стæй
дыууæйæ араст ысты. Фæцыдысты бирæ. Æххормаг æмæ дойныйæ  йæ   бон
нал уыди Хæмыцæн. Ауыдтой та фæндагыл иу цæргæсы бастæй.
    Хæмыц куыдзæн зæгъы:
    - Ацы цæргæсы бахæрæм, чысыл хъыртхъом дзы уæддæр фæуыдзыстæм.
    Уæд цæм цæргæс дзуры:
    -  Мæ бахæрынæй ницы фæпайдакæндзыстут. Ды нæртон лæг дæ,  æмæ
æз  хорз æмбарын, кæдæм цæуыс, уый. Фæлтау мæн дæр демæ ауадз. Æнæ
мæн ницы бакæндзыстут. Æз та уын уæ хъуыддагæн пайда фæуыдзынæн.
    Хæмыц  дискæны:  «Уæдæ цæргæс та кæцæй зоны,  æз  нæртон  дæн,
уый?»
    Фæрсы цæргæсы:
    - Цæмæн бæстытæ дæ?
    Цæргæс зæгъы:
    -  Мæнæн уыд хицау æмæ йæм дзырдтон: «Фыдбылыз дæм фæцæуы  ‘мæ
дæхи  хъахъхъæн.» Нæ мæм байхъуыста ‘мæ бабын, мæхи та  мын  бæтгæ
бачынди.  Ныр ын йæ мард куыд бавæрон, уымæн ницы фæрæз  арын  æмæ
мын ды феххуыскæн.
    Хæмыц  бæхæй  æрхызти, бавæрдтой марды ‘мæ  ‘ртæйæ  дæр  араст
ысты.  Фурдмæ  цæ  бирæ нал хъуыди. Кæсынц æмæ  кæф  сурыл  ратул-
батулкæны. Хæмыц йе ‘мбæлттæм дзуры:
    - Ацы кæфæй нæхи хорз фендзыстæм, цæмæй не ‘ххормаг ыссæуа.
    Баввахс ысты кæфмæ ‘мæ цæм кæф дзуры:
    -  Гъе,  нæртон  лæг,  дæ зæрдæйы кæй  загътай,  уый  æз  хорз
æмбарын.  Мæ бахæрдæй ницы фæпайдакæндзынæ. Фæлтау фурд æввахс  у,
уырдæм   мæ   ахæсс,   уым  мæ  баппар   æмæ   дын   дæ   фæндагæн
баххуысуыдзынæн.
    Хæмыц  та  фæдисæгау  ис, фæлæ бакасти кæфы  коммæ  ‘мæ  бæхыл
ахаста.  Уалынмæ  ‘рбазынди фурд æмæ кæфы уырдæм ныппæрста  Хæмыц.
Ахызтысты фурдыл æмæ куыдз иу дурмæ басмыста. Хæмыц æй фæрсы:
    - Цæмæ басмыстай дурмæ?
    - Ам цыдæр ис йæ быны ‘мæ рахъилкæн дуры.
    Рахъилкодта дуры Хæмыц æмæ дзы систа сызгъæрин къухдарæн.
    Цæргæс дзуры:
    - Усгур цæуыс, Хæмыц. Рахæсс æй демæ, бахъæудзæнис дæ.
    Хæмыц  къухдарæн йæ дзыппы нывæрдта ‘мæ та цæуынц. Иу  бæласмæ
та куыдз басмыста.
    Хæмыц æй фæрсы:
    - Бæлас никуы федтай, цы йæм ысмудыс?
    - Ацы бæлас тутт у, йæ мидæг цыдæр ис æмæ йæ райс.
    Хæмыц федта бæлас æмæ дзы райста сызгъæрин цонгдарæн.
    Цæргæс та дзуры:
    - Нывæр æй дæхимæ, Хæмыц. Бахъæудзæни дæ уый дæр.
    Нывæрдта цонгдарæн йæхимæ Хæмыц æмæ та араст ысты. Иу ран уыди
dspr{ цæнд æмæ та йæм куыдз басмыста.
    Хæмыц æй фæрсы:
    - Дуртæ никуы федтай, цы цæм ысмудыс?
    - Ам дæр цыдæр ис, йæ тæф мыл æмбæлы.
    Хæмыц  цæнды  дуртæ фæйнæрдæм акалдта ‘мæ дзы систа  сызгъæрин
рон. Цæргæс та зæгъы:
    - Рахæсс æй, Хæмыц. Æнæмæнг нæ бахъæудзæни.
    Хæмыц та рон дæр райста ‘мæ йæ рахаста.
    Цæуынц дарддæр сæ фæндагыл. Æрбаввахс ысты сæ ранмæ.
    Кæсынц  дардæй:  арв  æмæ  зæхх кæрæдзийыл  æрынцадысты.  Зæхх
цæджджинагау  фыцы,  хох уырдурæй кæлы уырдыгмæ,  быдыртыл  судзгæ
лæсæн  цæуы  ‘мæ цæ сафы. Хæмыц дискæны: «Ай цавæр диссаг  у,  хох
тыччыйы  йас  кæм кæны, лæсæнæй быдыр кæм судзы,  зæхх  фыцгæ  кæм
кæны, уый цы бæстæ у?»
    Уыцы  ныхæстæм  хохрæбын фегом ис, æмæ иу  зæронд  лæг  дуарæй
рацыди ‘мæ йæ фæрсы:
    - Чи дæ? Цавæр дæ?
    Хæмыц дзуры:
    - Бæлцдзон дæн.
    - Уæдæ цæстæй хорз нæ уынын, фæлæ уал рахиз мидæмæ.
    Куыдз зæгъы:
    -  Не  ‘ппæтæн иумæ цæугæйæ нæу. Мах уал нæхи æрымбæхсдзыстæм.
Кæд  исты  тæссаг  хъуыддаг уа, уæд-иу  ох  зæгъгæ  зæгъ.  Бæх  дæ
фехъусдзæни, æмæ-иу бæх ныммырмыркæнæд. Æмæ дæм уæд зындзыстæм.
    Хæмыц  ысразы. Куыдз æмæ цæргæс фурды былмæ сæхи  айстой.  Уым
ацуанкодтой æмæ тæрхъустæ ‘рцахстой æмæ сæхи хорз федтой.
    Хæмыц хæдзармæ бахызти ‘мæ арфæ ракодта:
    - Фарн а-хæдзары!
    - Фæрнæйдзаг у, æмæ дæ хуыцау фарны уазæг фæкæнæд.
    Æрбадти   Хæмыц.  Зæронд  лæджы  чызг  æрбацыди  ‘мæ   Хæмыцæн
раарфæкодта. Уый ахæм рæсугъд уыди, æмæ Хæмыц дзуапп  куыд  радта,
уый  дæр нал базыдта: митау урс йæ буар, тасгæ нарæг астæу,  риутæ
размæ къуыпп, йæ цыд раст сæгуыты цыд. Лæг æм кæсынæй не ‘фсæсти.
    Зæронд лæг дзуры:
    - Мæ чызг, фынг æрывæр.
    Уадид  æртыкъах  сæ  разы февзæрди ‘мæ  йæ  уæлæ  хæрд,  нуæзт
йедзагæй.   Чызг  цын  уырдыг  ыслæууыди.  Зæронд  лæг   ракуывта.
Ахордтой, анызтой, стæй чызг фынг ысхорзкодта ‘мæ зæгъы йæ фыдæн:
    - Æз азилон ме ‘вæрæнтыл.
    - Азил, - загъта зæронд лæг.
    Чызг  азылди ‘мæ нал федта нæ къухдарæн, нæ цонгдарæн, нæ рон.
Хъахъхъæнгæ йын цæ кодтой фæйнæ ‘ртæ лæджы ‘мæ цæ фæрсы:
    - Цы фесты мæ дзаума?
    - Мах никæй федтам ауылты цæугæ, фæлæ цы фесты, уый мах дæр нæ
зонæм, уымæн æмæ нын де ‘вæрæнмæ февналыны бар нæ уыди.
    Чызг цæ дурын лæгтæ фестынкодта ‘мæ раздæхти.
    Зæронд лæг æй фæрсы:
    - Цы бадæ, чызг?
    -  Цы  бауон,  сæхицæй цыл цæхæрцæстдæр фембæлди  ‘мæ  цын  цæ
фæхаста.
    -  Цæй,  ницы  кæны. Ахæм дзаума кæд нæртон лæг сараза,  æндæр
ничи.
    Хæмыц йæхиуыл фæхæцыди. Зæронд лæг æй фæрсы:
    - Аипп ма уæд мæ уазæг, фæлæ, чи дæ, уый зæгъ.
    Хæмыц зæгъы:
    - Æз дæн нæртон лæг!
    - Кæцытæй?
    - Æхсæртæггаты сыхæй.
    - Уæд сæ тæккæдæртæй дæ.
    - Уымæй дын ницы зæгъдзынæн.
    - Уæдæ æнæхъуыддаг дæр нæ уыдзынæ?
    -  Кæй  зæгъын  æй хъæуы, мæ дард фæндагыл уымæн фæцыдтæн  æмæ
кæнæ  мæ  къухы хъуамæ бафта цæй фæдыл цæуын, уый, кæнæ та  Нартæм
нал аздæхдзынæн æгадæй.
    - Зæгъ дæ фæндиаг.
    - Æз æрцыдтæн дæ чызгмæ курæг.
    Зæронд лæг йæ сæр æруагъта, стæй йæ фæрсы:
    -  Нарты Сатанайæ дарддæр мæнæн мæ чыззы ничи зыдта, уæд æй ды
кæцæй зоныс?
    - Тæккæ дæр мын æй Сатана бацамыдта.
    -  Уымæн æнæзынд зæххæй арвы ‘хсæн ницы ис. Ныр мæн хъæуы  сæр
дæу тыххæй.
    - Цы сæр дæ хъæуы? – фæрсы Хæмыц.
    - Мæн хъæуы къухдарæн, цонгдарæн æмæ рон ыссарын сызгъæринæй.
    - Уыдон дын æз къуыримгъуыдмæ амалкæндзынæн.
    - Хорз, кæннод де ‘сæфт æрцæудзæни уæртæ, зæхх кæм фыцы, уым.
    - Радт мын хъæсдарæг, дзæбуг æмæ ‘рмæг сæ саразынæн.
    Зæронд  лæг  цæ радта, Хæмыц кæй агуырдта, уыдон. Хæмыц  дыууæ
боны  дæргъы  дзæбугæй хъæсдарæг фæхоста. Стæй  дыууæ  боны  фæстæ
къухдарæн сæрфгæ бахаста зæронд лæгмæ ‘мæ зæгъы:
    - Сызгъæрин къухдарæн уал цæттæ у.
    Зæронд лæг йæ чыззы фæрсы:
    - Дæхионы хуызæн у?
    Чызг зæгъы:
    - Растдæр уый хуызæн у.
    Иннæ  дыууæ  боны дæр та Хæмыц йæ хъæсдарæг гуыпгуып  байдыдта
‘мæ дыууæ боны изæрмæ нæ банцади.
    Стæй  цонгдарæн  цыппæрæм бон бахаста Хæмыц зæронд  лæгмæ  ‘мæ
зæгъы:
    - Ай дын сызгъæрин цонгдарæн дæр.
    Зæронд лæг та йæ чызгмæ фæдзырдта ‘мæ йæ фæрсы:
    - Куыд у ацы цонгдарæн та?
    - Раст мæноны хуызæн, ницы фауаг æм ис.
    Хæмыц  та  рацыди.  Дыууæ боны изæрмæ  та  хъæсдарæгыл  дзæбуг
фæхоста   ‘мæ  æхсæзæм  бон  изæрæй  Хæмыц  зæронд  лæгмæ  бахаста
сызгъæрин рон æмæ зæгъы:
    - Ай та дын рон.
    Зæронд лæг та йæ чызгмæ фæдзырдта ‘мæ йæ фæрсы:
    - Куыд у ацы рон та?
    Чызг зæгъы:
    - Хуыздæр зæгъæн нæй.
    Зæронд лæг зæгъы:
    -  Хъус мæм, нæртон лæг. Махæн не ‘гъдау афтæ у: кæй сарæзтай,
уыдон  мах  бамбæхсдзыстæм фæдфæдыл. Кæд цæ ссарай, уæд дын  хæлар
уæд мæ чызг.
    - Хорз, фæуæд афтæ уæдæ.
    - Уæдæ уал дуармæ ахиз.
    Хæмыц дуармæ ахызти.
    Зæронд лæг зæгъы йæ чызгæн:
    - Къухдарæн фурды ныппар.
    Чызг Хæмыцы фурды был ыслæууынкодта ‘мæ зæгъы:
    - Кæс дæ къухдарæнмæ.
    Фехста йæ донмæ, стæй зæгъы чызг:
    - Гъер мын æй сис доны бынæй æмæ æз дæу дæн.
    Хæмыц ох зæгъгæ ныккодта. Бæх æй фехъуыста ‘мæ ныммырмыркодта.
Куыдз æмæ цæргæс æрбауадысты бæхмæ, фæрсынц æй:
    - Цы кодта Хæмыц?
    - Сызгъæрин къухдарæн ын фурды бынæй исынкæнынц.
    Хæмыцмæ бауадысты куыдз æмæ цæргæс æмæ йын зæгъынц:
    - Кæфы куы фервæзынкодтай, уымæ фæсид.
    -  Мæхæдæг ацæуин фурды, фæлæ кæм дзыхъхъы ныххаудтаид, чи  йæ
зоны.
    Уæд цæм кæф æрбаленккодта ‘мæ фæрсы Хæмыцы:
    - Цæуыл тыхсыс?
    Хæмыц йæ хабар ракодта.
    Кæф зæгъы:
    -  Æз  æрбацæйленккодтон  æмæ  йæ  доны  бынмæ  хаугæ  ауыдтон
къухдарæны, февнæлдтон æм æмæ дын æй мæнæ ‘рбахастон.
    Хæмыц райста къухдарæн æмæ йæ нывæрдта. Бацыд зæронд лæгмæ ‘мæ
зæгъы:
    - Къухдарæн мæхимæ ис, æмæ ма мын цы аразынкæныс?
    Зæронд лæг чызгмæ дзуры:
    - Цонгдарæн ын ‘ссарынкæн.
    Чызг Хæмыцы ракодта уæлкъуыпмæ. Уым хуыцаумæ скуывта:
    - Хуыцау, фыддымгæ рауадз.
    Бæстæ  фыддымгæ фестади, чызг цонгдарæн ауагъта ‘мæ  йæ  дымгæ
кæдæмдæр фæхаста.
    Хæмыц  та  ох  зæгъгæ  бакодта. Бæх ныммырмыркодта  ‘мæ  куыдз
цæргæсимæ ‘рбауадысты бæхмæ, фæрсынц æй:
    - Цы кодта Хæмыц?
    - Уæлдæфы йын цонгдарæн агурынкæнынц.
    Уæд  цæргæс йæхи систа, дымгæ йæ рогæн ыскъæфта ‘мæ  цонгдарæн
тæхгæ  ауыдта.  Ацахста  йæ цæргæс æмæ йæ бынмæ  ‘рхаста.  Уалынмæ
дымгæ  дæр банцади. Цæргæс æрбахаста цонгдарæн Хæмыцмæ ‘мæ йæм  æй
радта.
    Хæмыц та зæронд лæгмæ бацыди ‘мæ зæгъы:
    - Дæ цонгдарæн дæр ыссардтон.
    - Уæдæ рон дæр ыссар.
    Чызг та Хæмыцы иу ыстыр айнæджы сæрмæ скодта. Бынмæ дзы акæсæн
дæр  нæ  уыди. Рон фехста ‘мæ, кæдæм атахти, уый Хæмыц нал  федта.
Хæмыц  та  ‘ртыггаг хатт ох зæгъгæ загъта. Бæх  æй  фехъуыста  ‘мæ
ныммырмыркодта.
    Куыдз æмæ цæргæс бæхы фæрсынц:
    - Цы та у?
    - Рон ын агурынкæнынц.
    Куыдз  аууæтты йæхи айста смудгæ-смудгæ. Ссардта  рон  æмæ  йæ
‘рбахаста,  радта  йæ  Хæмыцмæ. Хæмыц зæронд  лæгмæ  ‘рбацыди  ‘мæ
зæгъы:
    - Рон дæр ыссардтон.
    Зæронд лæг фæдзырдта чызгмæ ‘мæ йын зæгъы:
    - Фен ма, кæддæра цæ æцæг ыссардта.
    Чызг цæ федта ‘мæ зæгъы:
    - Æцæг цæ ссардта.
    -  Уæдæ дуртæ кæй фестынкодтай, уыдоны райгаскæнæд, мæн та  мæ
цæстытæй ракæсынкæнæд æмæ чындзæхсæв ыскæнут.
    Хæмыц катайы бацыд. Уæд чызг сусæгæй дзуры Хæмыцæн:
    -  Уымæн  ды ницы скæндзынæ, ацы зæронд хинæйдзаг у. Æз  дуртæ
кæй  фестынкодтон, уыдон ме ‘фсымæртæ сты. Ды зæронды нæмын райдай
æмæ дын кæд зæгъид, сæ фыддзаг бынатмæ цæмæй æрцæудзысты, уый.
    - Уомæ цæ дуртæ ды куы фестынкодтай.
    - Уыйонг мæ сахуыркодта, фæлæ хъуамæ цæмæй райгас уой, уый мын
нæ загъта никуы. Мæнæн та æнæ афтæ бакæнгæ нæ уыди.
    - Цæуылнæ?
    - Уæд мын мæхи фесæфтаид.
    - Ау, æмæ дæ йæ чызг куы хоны.
    -  Нæ,  æз  йæ чызг нæ дæн. Дæ цуры мæм дзырдта афтæ,  фæлæ  у
тыгæй чи цæры, ахæм уæйыг, æнæуый та зæронд лæджы хуыз райста. Мæн
куы раскъæфта, уæд мæ фараст æфсымæры мæн агурæг рацыдысты ‘мæ  йæ
хинæй  ме  ‘фсымæртæ сæ тых фесæфтой. Уæд уыдон хуыцаумæ  скуывтой
æмæ сæ лæгъстæмæ гæсгæ басаугуырм и.
    Хæмыц бацыди ‘мæ зæронд лæджы нæмын байдыдта. Æнæхъæн къуырийы
дæргъы  нæ банцад, хоста ‘мæ йæ хоста. Зæронд лæг нæ мæлгæ  кодта,
нæ дзургæ исты кодта.
    Хæмыц дыггаг къуыри дæр та райдыдта нæмын зæронд лæджы сындзын
уистæй.  Уæддæр  та ницы загъта, нæ дæр йæ мæлгæ акодта.  Æртыггаг
къуыри райста Хæмыц зыкъуыртæ лæдзæг æмæ та балæууыди зæронд лæгыл
æмæ йæ нæмы.
    Æвдæм бон куы ‘рхæддзæ, уæд æм дзуры:
    -  Æгъгъæд  мæ  мар мæстæй. Кæд мæ марыс, уæд уæлæ  къулыл  мæ
кард, æмæ мын уымæй мæ хурх ралыгкæн.
    Не ‘сразы ис Хæмыц. Фыддæр ыл ралæууыди. Зæронд лæг та зæгъы:
    -  Хорз  мын  фæдæ,  уæд  та мын м’ арц  рахæсс,  уый  мын  мæ
зæрдæсæрыл ныццæв æмæ мæ уд сисон.
    Нæ  та  бакоммæкасти Хæмыц. Зæронд лæгæн гæнæн  нал  уыди  ‘мæ
дзуры:
    -  Мæ кæстæр æнгуылдзæй мын туг рауадз æмæ цæ уымæй бапырхкæн,
стæй цы уыдысты, уый фестдзысты.
    Хæмыц æм фæцæйцыди, фæлæ йæ чызг фæуырæдта ‘мæ зæгъы:
    - Ма йыл æууæнд.
    Хæмыц зæгъы:
    - Де ‘нгуылдз дæхæдæг фæлыгкæн æмæ мæм æй æрбадар.
    Зæронд лæгæн гæнæн нал уыди. Йæ кæстæр æнгуылдз фæлыгкодта ‘мæ
йæ  радардта.  Хæмыц  æм куысыфтæг бадардта  ‘мæ  йæ  айдзагкодта.
Ахаста  куысыфтæг.  Чызг дуртæ кæй фестынкодта, уыдон  бапырхкодта
уыцы  тугæй  æмæ  райгас ысты. Хæмыцыл цинтæ  байдыдтой.  Уырдыгæй
рацыдысты ‘мæ зæронд лæджы амардтой.
    Фараст  æфсымæры  сæ  хойы  Хæмыцæн  радтой.  Стыр  чындзæхсæв
ыскодтой. Кæф æрбарвыста дунейы хуынтæ, цæргæс дæр афтæ. Хæмыц цын
арфæ ракодта ‘мæ загъта:
    -  Кæф,  бузныг дæ лæггадæй, æмæ цæр æнæнизæй. Цæргæс, ды  дæр
мын баххуыс дæ ‘мæ бузныг дæуæй дæр. Ныр сæрибар ыстут.
    Цæргæс  æмæ  кæф  фæцыдысты. Фараст æфсымæры  фараст  хæдтулгæ
уæрдоны  алы  лæвæрттæй байдзагкодтой æмæ рараст  ысты  Хæмыц  æмæ
фараст æфсымæры хо Нартæм.
    Донмæ  куы  ‘рбахæддзæвæййынц, уæд доныцæрджытæ Хæмыцы  тыххæй
хæрдмæ  хауынц, цинкæнынц, лæвæрттæ йын ыскъæфынц, дон цæппузыртæй
хæрдмæ  ‘ппарынц.  Хæхтæм  куы ‘рбахæддзæвæййынц,  уæд  та  дунейы
мæргътæ   хуынтæ  ‘ппарын  байдайынц  Хæмыцмæ,  уæлдæфы   скафынц,
алыхуызон хъæлæстæй фæзарынц.
    Лæгъз  бынæтты  куы  цæуынц, уæд та сырдтæ райдайынц  ыскъæфын
дунейы  хуынтæ.  Хæмыц  æмæ фараст æфсымæры  хойы  раз  кафгæ  ‘мæ
хъыллиппытæгæнгæ згъорынц.
    Хæмыц  æмæ  фараст  æфсымæры  хо дæр  уызæлынц  сеппæтыл  дæр,
цинкæнынц уыдон дæр.
    Æрыввахс  ысты Нарты арæнтæм. Алкæмæн дæр хæрзбон загътой  æмæ
ныр Хæмыц йæ усагимæ рацæуы.
    Нарты  Сырдон  йæ  хæстæджытæй фæцæйцыди ‘мæ  кæсы,  уæдæ  ацы
фараст уæрдоны цы сты?
    Сæ цурты ‘рбацыди ‘мæ йæм Хæмыц дзуры:
    -  Гъе,  Сырдон.  Нартæм мын фæхабаркæн æмæ  мын  мæ  ныццыдмæ
фынгтæ ‘рывæрынкæн, цинагыл цин хъæуы.
    - Æгайтма расгуыхтæ, Хæмыц.
    Сырдон раразæй æмæ Нартыл ныхъхъæркодта:
    -  Бындар фæуат, Нартæ! Уæ хуыздæр ус æркæны, сымах та уæхиуыл
нæ хæцут!
    -  Æйда-мардзæ!  Нартæ базмæлыдысты, Хæмыцы  размæ  згъордтой,
цинтæ йыл байдыдтой, алчи дæр дзырдта:
    - Бæдæйнаг дæ, Хæмыц! Лæгау лæгæй цух нæ дæ!
    Лæгтæ дзы ‘ппæлынц, устытæ дæр афтæ, чыззытæ йæм худынц.
    Хæмыц  Нартæн ыстыр чындзæхсæв ыскодта. Лæвæрттæ  цын  фæкодта
Qмæ уый фæстæ фараст æфсымæры хоимæ цæргæйæ баззадысты.
    
    НÆРТОН ТАУРÆГЪ
    Нæртон  Хæмыц,  Созырыхъо ‘мæ Сослан ацыдысты балцы,  амардтой
сау рувас.
    Хæмыц загъта:
    - Йæ царм ын мæнæн радтут.
    Созырыхъо загъта:
    - Дæуæн не ‘мбæлы, хистæр дæ. Мæнæн æй радтут.
    Сослан загъта:
    - Царм кæстæрыл æмбæлы ‘мæ йæ мæнæн радтут.
    Нæ  йыл  фидыдтой  цармыл. Сæ ныхас адæммæ  бацыд.  Адæм  ахæм
тæрхон  рахастой:  йæхиуыл уæ чи хуыздæр  æмбисонд  æрхæсса,  царм
гъеуый фод.
    Хæмыц раздæр загъта:
    -  Мæнæн мæ хорз ус амард æмæ хæдзарæй æддæмæ нал цыдтæн,  æмæ
мæ хæларлæг æрцыд, хæтынмæ ацæуæм зæгъгæ. Быдырты бирæ фæзылдыстæм
æмæ  иу  тæрхъус амардтам æмæ ме мбал загъта: «Ды уал  ахуысс,  æз
тæрхъус  ысфыцдзынæн, куы сцæттæ уа, уæд дæ сыстынкæндзынæн.»  Куы
сфыхти,  уæд  мæ  сыхъалкæнын йæ зивæг кодта, йæ –  тæригъæд,  æмæ
физонæджы уæхст губаччы ‘рсагъта ‘мæ афтæмæй мæлдзыджытæ физонæгмæ
схылдысты. Тæрхъус райгас æмæ уæхстæй агæпласта.
    Лæг  æрсагъæскодта, загъта: ныр æз куы сыхъал уон, уæд  æнхъæл
уыдзынæн  йæхæдæг æй бахордта æмæ топп йæ уæлæ ныццавта  ‘мæ  йæхи
амардта.
    Æз  топпы  хъæрмæ  фехъал дæн, марды сæр губаккыл  æрæвæрдтон,
æнцондæр  ын уа зæгъгæ. Мæлдзыджытæ мардмæ бахылдысты.  Цæфмæ  куы
бахæддзæ сты, уæд мард райгас и.
    Мæнæй рахъасткодта, мæрдты дам дæ усимæ симдтон хъазты ‘мæ  мæ
цæмæн  райгаскодтай? Ацы ныхасыл æз мæ риуыл  топп  ныццавтон  æмæ
мæрдтæм  бацыдтæн. Ме ‘мбал куыд загъта, афтæ æцæг мæрдты  мæ  усы
цонгыл ныххæцыдтæн æмæ мæ усимæ симдтон.
    Барастыры раз бадджытæ Барастыры фарстой:
    - Ай Хæмыц кæм уыдис?
    Барастыр цын загъта:
    - Ай йæ усы тыххæй йæхи амардта ‘мæ афтæмæй æрцыд.
    Адæм Барастырæн загътой:
    -  Уый  уонг  зиан  кæм ракодта йæхицæн,  уым  æй  истæмæй  йæ
хæдзармæ арвитын хъæуы.
    Æрхъуыды  нын кодтой, бæхæн йæ цæфхæдтæ зыгъуыммæ,  фæстæрдæм,
сæвæрдтой,  бæхыл  нæ сбадынкодтой, афтæмæй нæ  дыууæйы  дæр  иумæ
рарвыстой.  Мæрдтæ иууылдæр нæ фæстæ цыдысты. Фæд цын фенынкодтой,
ай дам мидæмæ куы ‘рбацыд, æддæмæ дам ничи рацыд.
    Мæрдтæй  йæ ракодтон мæ усы, уæ фарн бирæ, æмæ мын  дзы  лæппу
райгуырд  æмæ мæ гъеуымæн худæн хъуыд рувасдзарм зæгъгæ  Хæмыц  йæ
ныхас уыууыл фæци.
    Созырыхъо радзырдта:
    -  Ныхасы  лæууын,  уынджы Сайнæджы ‘лдар æрцæйцыди,  йæ  уæлæ
цуанон дзаума, æнæ топпæй. Æз æм дзурын:
    -  Æгас цæуай, Сайнæг, цуанон арæзт куы дæ ‘мæ дæм топп куы нæ
и?
    Уый мын загъта:
    -  Уыдтæн  цуаны  ‘мæ  сызгъæрин саг  ыссардтон,  мæ  топп  не
‘схæцыди ‘мæ йæ нынтъыхтон. Изæр саджы фистæгæй расырдтон æмæ  мын
сау  хъамылы  баззади. Æз æхсæв бонмæ мæхи сцæттæкодтон  сызгъæрин
сагмæ  цæуын зæгъгæ. Райсомæй тынг раджы ацыдтæн, саджы ‘ссардтон,
топп  æм æруагътон æмæ та ацы хатт дæр топп не схæцыди. Топпæн  йæ
дзыхыл  фæхæцыдтæн  æмæ йæ сагыл фехстон. Фистæгæй  йæ  сурын  бай
дыдтон. Фæрсырдыгæй иу цола лæг æрбацыд, æрцахста йæ æмæ йæ фæласы
йæхицæн. Æз æм фæстейы дзурын:
    - Куыдз кæй ныййардта, мæ саг мын кæдæм ласыс?
    Æмæ зæхх иу ран дуары хуызæн февзæрд, саджы уырдæм баласта. Æз
дæр  йæ фæдыл бацыдтæн. Дынджыр чегъаг сагæй йæ тæккæ дзаг æмæ  цæ
нымайы  лæг,  æмæ  дзы  агъуыст æмæ тыргъы  æртæ  чыззы  бады.  Æз
мæхинымæр дзурын: «Тæхуды, уæртæ чыззытæ, сымахæй мæ иу ку’ уаид.»
    Уæд мæм тæнæг лæг дзуры:
    - Цытæ дзурыс, цы, уæртæ лæг?
    Æз ын афтæ зæгъын:
    - Ницы.
    -  Уыдон дæ хуызæтты устытæ не сты, - дзуры мæм лæг. Уыдон дам
куырд  сты,  иу  дзы, зæгъы, Хуры фырты ус у, иннæ та  Уастырджийы
фырты ус, иннæ та, зæгъы, нæртон Созырыхъойæн гуыбынмæ куырд уыди.
    Уæдæ,  зæгъын, æз Созырыхъо куы дæн æмæ гъеуæд чыззытæ  мидæмæ
балыгъдысты.
    Мæнæн  мæ  фæлыст дзаума рарвыстой, сызгъæрин сагæй  мын  æртæ
уæрдоны  сифтыгътой æмæ мæ, уæ фарн бирæ, мæ усимæ рарвыстой,  æмæ
Сатана  бинонтæн загъта: «Нæ лæппу æд ус æрбацæуы  ‘мæ  чындзæхсæв
цæттæ дарут.»
    Чызг  æрбацыд,  æртæ ‘хсæвы ныл ку’ ацыди, уæд  æз  афæдзбалцы
ацыдтæн  æмæ Сырдон Сайнæджы ‘лдарæн загъта, мæнæй уый дам рæсугъд
ус æрхаста ‘мæ афæдзбалцы ацыди.
    Сайнæджы   ‘лдар   ысфæндкодта   ‘мæ   сызгъæринæй   цонгдарæн
ыскæнынкодта ‘мæ ‘рцыд мæ хæдзармæ. Бадзырдта:
    - Гъей, Созырыхъо уым дæ, цы?
    Сатана  йæм  ракасти ‘мæ йын загъта, ам нæй  зæгъгæ.  Сайнæджы
‘лдар загъта:
    -  Созырыхъойы усмæ йæ цæгат ныстуантæ ‘рвыстой, мæнæ  йын  йæ
цæгат цонгдарæн дæр æрæрвыстой.
    Чындз æм æддæмæ цыди йæхæдæг, Сатана йæ нæ уагъта, аскъæфдзæни
дæ,  налат  лæг  у. Ус загъта, куыд мæ аскъæфдзæн,  æз  дам  уымæй
стырдæр куы дæн, уæд?
    Рацыди  йæм,  Сайнæджы ‘лдар æм цонгдарæн æрдардта,  чындз  æм
куыд сæвнæлдта, афтæ йын йæ цонгыл фæхæст и ‘мæ йæ аскъæфта.
    Афæдзы  фæстæ  æз æрцыдтæн мæ балцæй. Бинонтæ ‘нкъард  уыдысты
æмæ цæ бафарстон, цæуыл æнкъард ыстут зæгъгæ.
    Уыдон  мын гъеуæд загътой, Сайнæджы ‘лдар дын дæ усы аскъæфта.
Æз  араст  дæн мæ усы агурæг, бирæ мæйтæ фæзылдтæн, фæлæ мæ  къухы
ницы  бафтыди.  Фæстæмæ ‘рцæйцыдтæн æмæ кæсын иу  барæг  уæлмæрдты
бæхыл хъазыди.
    Смæсты йæм дæн æмæ йæм дзурын:
    - Уæ, куыдз! Нæ мæрдтæй нын цы хынджылæгкæныс?
    Уый мын загъта:
    - Мæсты ма кæн, Созырыхъо, фæлæ ма ардæм рауай.
    Æрбацыди мæм, бафарста мæ:
    - Уæ фыдæлты хæзна-топп æгас нал у?
    Æз ын загътон:
    - Æгас у, дæлæ дзы уынджы родтæ ривæдкæнынц.
    Уый мын загъта:
    -  Ацу,  уæдæ  йæ ардæм ралас, йе ‘хст йемæ куыд уа,  афтæмæй.
Ныццыдтæн  æмæ  йæ  æд  æхст раластон. Топп сарæзтам  Хызыфидармæ,
Сайнæджы ‘лдар кæм уыд, гъеуырдæм. Топпыхос ныккодтам, лæг загъта:
    - Ныр æз топпы хуылфы балæсдзынæн æмæ куы ныххуыфон, уæд ыл-иу
зынг бафтау.
    Балæст æмæ куы ныххуыфыди, уæд ыл зынг бафтыдтон.
    Топп  ныггæрахласта  ‘мæ  Хызы фидары  фсæн  дуæрттæ  батыдта.
Сайнæджы ‘лдары амардта. Лæг ын йæ хæзнатæ рахаста, мæ усы дæр мын
рахуыдта, Сайнæджы ‘лдарæн йæхи усы дæр. Æрцыди æмæ мын загъта:
    -  Дæхи  усы  дæр æмæ Сайнæджы ‘лдары усы дæр æд хæзнатæ  акæн
дæхицæн. Уыцы лæг йæхи фæндагыл ацыд, мах та ‘ндæр фæндагыл.
    Уæд  æз  æрхъуыдыкодтон, цæуылнæ йæ бафарстон, чи уыди, уымæй.
Фæстейы йæ асырдтон, баййæфтон æй æмæ йын загътон:
    - Чи дæ, цавæр дæ, уый мын бацамон.
    Уый  мын  загъта,  æз  дам  дæн  уæхи  Батырадз,  мæрдтæм  мæм
байхъуысти,  уæ  чындзы  уын кæй ахаст  æмæ  уый  тыххæй  рацыдтæн
мæрдтæй.
    -  Ды  куы  мардтæ,  уæд фæлтау неппæт дæр  куы  фæмардаиккам,
загътон ын æз. Батырадз мын бафæдзæхста:
    - Исчи уæ куы хъыгдара, уæд-иу мын мæ цырт ныххойут æмæ та уæм
рацæудзынæн.
    Æз  нæ хæдзармæ ‘рцыдтæн. Ацы усæй мын лæппу райгуырд ‘мæ  мæн
та царм гъеуыцы лæппуйæн худагæн хъуыди.
    Сослан  дæр дзурын байдыдта. Цуаны, зæгъы, ацыдтæн, æмæ  тæхгæ
цъиу  дæр не ‘ссардтон, æмæ иу къахвæндагыл бафтыдтæн æмæ мæ хъæды
астæумæ бахаста.
    Хъæды  астæу  уыди стыр хорз хæдзæрттæ, уыди дзы тынг  рæсугъд
ус.  Тынг  хорз  мæ  суазæгкодта, æхсæвы дæр уым ныллæууыдтæн  æмæ
‘рхъуыдыкодтон:  «Ацы ус мыл хорз зилы ‘мæ мæ æвæдздзæгæн  уарзы.»
Дуар  æм  гомкодтон, куыд æм бацыдаин, афтæ. Ус мæнæ-мæнæ  фæкодта
‘мæ  мын дуар нæ бакодта. Райсомы та мыл тынгдæр базылди, тынг  мæ
сбуцкодта,  стæй загътон, æвæдздзæгæн мыл афтæ хорз цин  чи  кæны,
уый къухы бафтдзæн æмæ та уым ныллæууыдтæн ноджыдæр.
    Æхсæв-бонмæ  та тухи фæкодтон, фæлæ та мæ йæхимæ нæ  бауагъта.
Æртыггаг  бон та мыл ноджы тынгдæр цинкодта ‘мæ мæ буцдæр ыскодта.
Æхсæв та йæм ныллæууыдтæн. Дуар мын куынæ гомкодта, уæд æм дуæрттæ
басастон æмæ, куы бацыдтæн, уæд мæ нымæтын йæхсæй ракъуырдта,  гал
фест  зæгъгæ.  Гал фестадтæн æмæ мæ кæвдæсыл бабаста.  Иу  лæг  æм
æрцыди  галгур, хуым дам кæнын æмæ мын дæ гал радт. Радта мæ,  ацу
мæ-иу æй фæстæмæ æрлас куы нал дæ хъæуа, уæд. Аласта мæ, гутоны мæ
разæй ауæдзы сивтыгъта. Мæ зонд мæхимæ уыд æмæ хъыгкодтон, цалынмæ
ацы лæг хуымгонд фæуа, уалынмæ æз ам куыд уыдзынæн зæгъгæ.
    Гутондар-иу гутон куы фæсагъта, уæд-иу галы акъуырдтон æмæ  йæ
бæрзæй фæсаст, афтæмæй дзы ‘ртæ галы фæмард. Лæг ын йæ гал фæстæмæ
‘ртардта, ма дам дзы байриай, мæ галты мын фæцагъта.
    Ракъуырдта   та  мæ  нымæтын  йæхсæй  бæх  фест  зæгъгæ.   Бæх
фестадтæн. Кæвдæсыл та мæ бабаста. Ац’ афон иу лæгмæ дугъ уыди ‘мæ
йæм  дугъы  бæхгур  æрцыд.  Радта мæ.  Ацыдыстæм,  кæцæй  уадысты,
уырдæм.  Бæхтæ  рауадысты, æз мæхи фæстейы  бауырæдтон.  Мæ  барæг
куыдта, дæ бындар фæуай, зæгъы, сæ тас дæуæй куы уыди, уæд дæ къах
куынæ исыс. Лæппу кæуы, йæ цæстысыг суанг сæфтæгмæ ‘рцыд. Стæй уæд
æз  мæхиуыл  нал бацауæрстон, кæй-иу æрæййæфтон, уый-иу ариуыгътон
æмæ фæмард. Фæмардтон сеппæты дæр æмæ мæхæдæг разæй æрцыдтæн.
    Фарстой  лæппуйы аннæ бæхы хицæуттæ, уый загъта: «Алчи  уæ  йæ
барæгмæ бæх аласæд æмæ ‘рцæуой, бæхты та дам сеппæты дæр фæмардта.
Бæхты  хицæуттæ мæ марынвæнд ыскодтой æмæ мæ, кæмæ лæвæрд  уыдтæн,
уый раскъæфта ‘мæ мæ мæ хицаумæ ‘рхæддзæкодта. Загъта:
    - Ма байрай дæ бæхæй, авд мыггаджимæ мæ фæтуджджынкодта!
    Æмæ  та  мæ ракъуырдта йегар фест зæгъгæ. Йегар фестадтæн  æмæ
уалынмæ  усæн  йæ  лæг  æрцыд. Лæг цинкæны, мæнæ  кæмæ  бæллыдтæн,
уыууыл  фæхæст  дæн  зæгъгæ. Пъатæ ‘мæ мын  хъæбыстæкодта.  Ус  æм
дзуры, кæд ын пъатæ ‘мæ хъæбыстæкæныс, уæд мæм ма рацу, уый  куыдз
у, уый ныууадз. Лæг цуанкæнын райдыдта ‘мæ цыдæриддæр уыдта сырдæй
– иууылдæр цæ ахста.
    Авд  дзуттаг  хъæуæй æхца – нысангарз æхца –  райста,  цас  уæ
хъæуы,  уыйас  уын æз цармæй куыд дæдтон, афтæ. Бирæ фæцуанкодтам,
фæстагмæ  стыр  æстдæссион саг ыссардтам. Лæг мæ  сагыл  сардыдта,
уыст, мæ йегар, гъеныр ахсинаг саг ыссардтам зæгъгæ.
    Æз саджы асырдтон, фæлæ йæ не ‘ййæфтон. Саг хъæдмæ хæстæгкæнын
байдыдта  мæ  æз  тæрсын байдыдтон ирвæздзæн мын  зæгъгæ.  Тынгдæр
уайын  байдыдтон æмæ йæ уæд сæййæфтон. Куы йæ сæййæфтон,  уæд  мæм
саг фæстæмæ раздæхт æмæ мын загъта:
    -  Цы кæныс, Сослан, байхъус мæм, æз дын бацамонон. Ды дæр лæг
уыдтæ ‘мæ æз дæр лæг æмæ мын хъæумæ бацæуæн нал и, саг дæн æмæ  ды
дæхи  ацы  ран ныффæрсылкæн. Дæ хицау куы ‘рбацæуа, уæд зæгъдзæни,
саг  мын  æй  ныццавта. Йæ хъæбысы дæ йæ хæдзармæ бахæсдзæн,  тынг
хъыгкæндзæн æмæ-иу ды хъистхъистгæнгæ сынтæджы бынмæ балæс. Ус  дæ
‘ддæмæ сурдзæн, лæг дæ нæ уадздзæн. Лæджы дзырд ыссæудзæн æмæ  уым
баззайдзынæ.  Куы бафынæй уой, уæд ус æмæ лæгæн  сæ  дзыхæй  цæхæр
кæлдзæн  æмæ-иу  гъеуæд  ралæс, сæ сæрмæ  мæ  нымæтын  йæхс  райс,
дæхиуыл æй æрæппар æмæ лæг фестдзынæ.
    Стæй ус æмæ лæджы сыл æмæ нæлбæх фестынкодтон, мæ хæдзармæ  цæ
аластон  æд  хæзнатæ.  Усы  фæстæмæ ус фестынкодтон,  нæлбæхæй  та
мæхицæн  саргъы бæх ыскодтон. Æмæ мын гъеуыцы усæй лæппу райгуырди
‘мæ мæн та гъе уыцы лæппуйæн худаг хъуыд.
    Адæм  æркастысты ‘мæ царм Хæмыцæн саггагкодтой йæ усы  мæрдтæй
кæй рахуыдта, гъеуый тыххæй.
    
    НАРТЫ ХÆМЫЦ ÆМÆ ЙЕ ‘РДХОРД СТАВДÆНГУЫЛДЗ АМЫЛТАХЪЫ ТАУРÆГЪ
    Бирæ  фыдæбонтæ фенынкодта Нартæн нæртон Хæмыц. Фыд-зæрдæ  йæм
уыдысты, фæлæ йæм сæ ныфс нæ хастой.
    Иу  бон  куы уыди, уæд Нарты стыр хæдзары æрæмбырд  ысты  Нарт
лæгæвзæрстæй æмæ бауынаффæкодтой:
    - Æрсидæм Хæмыцмæ ‘мæ йæ ныргæвдæм.
    - Нæ уын æрцæудзæн, - загътой иуæй-иутæ, - сайын нæ бакомдзæн.
    -  Сырдоны  йæм  хонæг  арвитут, уый йыл  хинæй  рацæудзæн,  -
загътой иннæтæ.
    Ацы  фæстаг  уынаффæ  хорз фæкаст сеппæтмæ  дæр  æмæ  арвыстой
Сырдоны.
    «Æхсызгонæй йæ куы хонон, уæд мын нæ рацæудзæн, фæлтау ын цыма
йæ  ‘хсызгонæй  нæ хонын, уый ныхас зæгъдзынæн», -  уынаффæ  кодта
Сырдон йæхинымæр.
    Бадзырдта Хæмыцмæ ‘мæ йын загъта:
    -  Нартæ се ‘стыр хæдзары ‘рымбырд ысты, стыр куывд кæнынц æмæ
‘мæ дæумæ хонæг сæрвыстой.
    -  Бузныг дæн Нартæй, фæлæ базæронд дæн, мæ куывдмæцæуæн бонтæ
аивгъуыдтой. Арфæ цын ракæ.
    «Мæ  фыдбылызы  адæм  мæ хуымæтæджы нæ хонынц»,  -  йæхинымæры
хъуыдыкодта Хæмыц.
    -  Куы  нæ  цæм  ныццæуай, уæд цæ зиан ницæмæй кæныс:  дæ  хай
искæмæн  бæздзæн, куыд дæ фæнды, афтæ бакæн, - загъта  Сырдон  æмæ
фæстæмæ раздæхти.
    «Исты  хиндзинад  дзы  к’  уаид,  уæд  Сырдон  афтæ  тагъд  н’
аздæхтаид», - ахъуыдыкодта Хæмыц æмæ радзырдта Сырдонмæ:
    - Арфæ иу ракæ, æмбæлдзынæн.
    Сырдон  фехъусынкодта Нартæн, æмæ уыдон сæ  кæрдтæ  цыргъкæнын
байдыдтой.  Нарты стыр хæдзары дуарæй куы бакасти  Хæмыц,  уæд  йæ
хъусыл æрцыд кæйдæр ныхас:
    - Нæ хæсгæ зæронд галы иу къорд фиуы уыдзæн.
    Хорзау нал уыди Хæмыц, фæлæ хъæлдзæгæй арфæ ракодта:
    - Уæ куывд барст, Нартæ!
    - Уæлейæ бацу, Хæмыц, - дзурынц æм кæстæртæ.
    Хæмыц  куы  ‘рбадти,  уæд  ыл  Нартæ,  рамбырд  ысты  ‘мæ   йæ
‘сбырсынмæ хъавыдысты.
    Йæ  фæдджийы бын уыди ‘хсинæг. Хæмыц афыста æвиппайды хатиагау
чиныг  йæ  иунæг  æрдхорд-æфсымæрмæ Саухъæды  цæрæг  Ставдæнгуылдз
Амылтахъмæ.  Æхсинæджы  дзыхы  йæ авæрдта  ‘мæ  ауагъта  æхсинæджы
сæйрагыл.  Æхсинæг уайтагъд æрхæддзæ Саухъæдмæ  ‘мæ  радта  Хæмыцы
чиныг Ставдæнгуылдз Амылтахъмæ.
    Хæмыцы  Нартæ тыхсынкодтой, æмæ фелвæста йæ фæринкард  æмæ  цæ
йæхимæ хæстæг нæ уагъта.
    Ставдæнгуылдз Амылтахъ чиныг ку’ акаст, уæд, Саухъæды  стырдæр
цы  бæлас уыди, уый æд уидæгтæ стыдта, райста йæ йæ къухы лæдзæгæн
æмæ  фæрасти йердхорд Хæмыцы фервæзынкæнынмæ. Афтæ тагъдкъах  уыди
Амылтахъ, æмæ-иу йæ фæдджийы ‘змæлынæй ыстыр уад сыстад.  Уайтагъд
Нарты  бæстыл  ыстыр уад ракодта, ахæм ыстыр уад æмæ Нартæ  фæджих
ысты.
    Хæмыц бамбæрста, йе ‘рдхорд хæстæг кæй ис, уый.
    - Цы фæдæ, ме ‘рдхорд, - дзуры Амылтахъ Нарты стыр хæдзармæ, -
хæдзарæй цæ ‘ддæмæ сур, ам цæ мæ бар уадз.
    Хæмыц  Нарты  хæдзарæй  сырдта,  Амылтахъ  та-иу  бæласæй  куы
нырриуыгъта, уæд-иу уынг акодта. Уыцы бон Нартæн сæ фылдæр  цагъды
фесты.
    Хинæйдзаг  Сырдон Хæмыцы хатиагау чиныг фысгæ ку’ ауыдта,  уæд
фыдбылызæй йæхи айста ‘мæ сæ хæдзармæ ацыд.
    Дыууæ  ‘рдхорды, Хæмыц æмæ Ставдæнгуылдз Амылтахъ, фæцинкодтой
кæрæдзиуыл æмæ Хæмыцы хæдзармæ бацыдысты.
    Уыдон æрцыдмæ хорзæй цæрут.
    
    ХÆМЫЦЫ МÆЛÆТ
    Нарты  Хæмыц, зæгъы, рагæй дæр номдзыддæр лæг уыди Нарты адæмы
‘хсæн. Рагæй дæр æм, зæгъы, мæсты уыдысты Сайнæджы ‘лдар Алæджыхъо
‘мæ  Борæты Бурæфæрныг. Ц’ амалæй йæ амардтаиккой, уымæн ницы  хос
ардтой.  Фæлæ,  зæгъы, иу хатт Сайнæджы ‘лдар  куывд  сарæзта  ‘мæ
хонæг  арвыста  ‘ппæт Нарты адæммæ дæр. Борæты Бурæфæрныг  асайдта
Хæмыцы  куывдмæ.  Сфæнд  ыл кодтой афтæ: Хæмыцæн  мæлæт  нæ  радта
хуыцау, расыгæй йæ куынæ амарæм, уæд.
    Сатана базыдта хабар æмæ Хæмыцæн загъта:
    -  Расыгæй  дæ марынмæ хъавынц æмæ дын мæнæ бирæгъы мисындзæг.
Бирæгъы мисындзæгмæ нуаздзынæ ‘мæ дын уæд расыгæй тас нæу.
    Куывды та-иу бадтысты иннабонæй иннабонмæ.
    Хæмыц  æртæ  боны ‘мæ æртæ ‘хсæвы бирæгъы мисындзæгмæ  фæнызта
æмæ йын нозт ницы ‘ххуыскодта.
    Уæд  æй  цыппæрæймаг  бон базыдтой. Йæ  бирæгъы  мисындзæг  ын
ысластой  æмæ йæ аппæрстой. Уæдæ афтæ бакодтай зæгъгæ йыл  сæвварс
ысты. Хæмыц барасыг æмæ йæхи хорз нал æмбæрста.
    Уæд,  зæгъы,  иу  афоны Борæты Бурæфæрныг  Хæмыцы  уæлхæдзармæ
расайдта.  Мæйдар  уыдис æмæ йæ фæдыл уæлхæдзармæ  рацыд  Сайнæджы
‘лдар  Алæджыхъо  дæр.  Алæджыхъо йæ  болат  кардæй  ныцъцъыккодта
Хæмыцы бæрзæй. Йæ кардæй къæртт фæхауди ‘мæ мæй дæр уæдæй нырмæ ис
арвыл. Уый Алæджыхъойы карды къæртт у.
    Хæмыц амарди.
    - Уæ, куыйты Нарт, уый Сары бакодтат, фæлæ уæм фæринк уæлбылæй
кæсы, - ныхъхъæр цæм кодта Сырдон.
    Уæд Сырдон дзырдта Хæмыцы фырт Батырадзы тыххæй.
    
    НАРТЫ ХÆМЫЦЫ КУЫД АМАРДТОЙ
    Дæлдæр  цæрæг  Буртæ  ‘мæ Чынтимæ Хæмыц æмæ  Уырызмæг  фæбыцæу
ысты.  Хæст  цын расайдта ‘мæ Нартæ загътой: «Хæмыц æмæ  Уырызмæг,
сымах  тыххæй  махæн  дæр  ацæуæн нал и, фæлæ  Буртæ  ‘мæ  Чынтимæ
бафидауынæн  исты  хос  ыскæнут». Хæмыц æмæ Уырызмæг  æрхуымæсыджы
хуылфмæ бацыдысты ‘мæ уырдыгæй авд азы фæхæцыдысты. Авд азы  фæстæ
фæцух ысты топпыхос æмæ нæмыгæй.
    Уæд Уырызмæг Хæмыцæн зæгъы:
    - Æз нæмыг æмæ топпыхосмæ цæуын, фæлæ дыл сайд ма ‘рцæуæд.
    Уыйадыл ацыди ‘мæ Хæмыц мæсыджы иунæгæй баззади. Буртæ ‘мæ  йæ
Чынтæ  базыдтой,  ай Хæмыц мæсыджы иунæг у, уый æмæ  загътой  иннæ
Нартæн:
    - Куывд уын кæнæм æмæ нын Хæмыцы мæсыгæй æддæмæ расайут.
    Нартæ сразы сты ‘мæ Сырдонæн зæгъынц:
    - Дæ хуызæн æй ничи расайдзæни ‘мæ нын æй расай. Цы хорздзинад
агурай, уый та дын мах раддзыстæм.
    Сырдон цын загъта:
    -  Куы  та уарæм, уæд мын угæрдæнтæн сæ цæгатбынтæ дæддзыстут,
галтæн сæ уæныгдæр къоборты, хъуддзытæн та сæ дыгæрдгуыты, хуымтæн
– сæ лæнчытæ.
    Нартæ Сырдонæн ард бахордтой, куыд ын раддзысты, угæрдæнтæн сæ
хуссæрттæ,  галтæн с' ацæргæтæ, хъуддзытæн сæ зæрæдтæ, хуымтæн  сæ
хурвæрстæ. Уæд цын Сырдон зæгъы:
    -  Уæрм  ыскъахут, гауызтæ йыл байтаут. Йæ уæлæ йын  сызгъæрин
къæлæтджын æрæвæрут, стæй иу абонæй, иннæ абонмæ куывд саразут æмæ
дзы симут. Хæмыц рæуæгзæрдæ у ‘мæ мæсыгæй рацæудзæн хъазтмæ. Сымах-
иу  ыл цинтæ кæнут, стæй йæ къæлæтджыныл æрбадынкæнут. Уый куыддæр
къæлæтджыныл æрбада, афтæ уæрмы ныххаудзæн æмæ йæ амарут.
    Буртæ  ‘мæ Чынтæ Нартæн куывд ыскодтой. Иу абонæй иннæ  абонмæ
цæл-минас  кæнынц.  Симдыл сæхи сифтыгътой æмæ  сæ  хъазтмæ  хæхтæ
нæрыдысты. Хæмыц цæм Æрхуымæсыгæй кæсы ‘мæ сцыбæл и. Нал  фæлæууыд
хъазтмæ  ‘мæ мæсыджы сæрæй рагæпласта, стæй бацыди хъазтмæ.  Нартæ
йыл  амбырд  ысты,  цыма йыл цинтæкæнынц, уыйау.  Къæлæтджынмæ  йæ
бадавтой,  уым  æй  æрбадынкодтой. Хæмыц уæд уæрмы  ныххаудта  ‘мæ
Нартæ загътой:
    - Буртæ ‘мæ Чынтæ, маргæ йæ уæхæдæг акæнут.
    Уыдон  ыл  сæ кæрдтæй уæрмы хуылфмæ схæцыдысты, фæлæ дзы  ‘рду
дæр н’ алыгкодтой.
    Уæд Буртæ ‘мæ Чынтæ старстысты, зæгъгæ куы схиза Хæмыц, уæд нæ
цæгъддзæни ‘мæ та Сырдоны бафарстой:
    -  Цы  йын  бакæнæм, Сырдон, нæ нын мæлы, фæлæ  нын  исты  хос
бацамон.
    Сырдон цын зæгъы:
    -  Уыууыл  никæй  кард  ысхæцдзæни,  фæлæ  Сайнæг-æлдары  кард
æрхæссут.  Уымæй йын йæ рихиты бын цæвут, æндæр ын  мæлæт  ницæмæй
ис.
    Буртæ ‘мæ Чынтæ цалдæрæй ацыдысты Сайнæг-æлдармæ. Æрхастой йын
йæ  кард æмæ дзы Хæмыцы рихиты бын дæндæгтæ ныццавтой. Карды комæй
къæрттытæ  фæхаудта. Кæуыл сæмбæлдысты, уый хоры  куырисау  зæххыл
æмбæлди.  Хæмыц  тынг ыстæвди, куыддæр йæ дзых фæхæлиукодта,  афтæ
йын кардæй йæ хъæлæс ныццавтой æмæ йæ амардтой уыцы ран.
    Уалынмæ Уырызмæг æрхæддзæ. Хæмыцы мард куы базыдта, уæд  Буртæ
‘мæ  Чынтыл  ысхæцыди.  Бурты бындзагъд ныккодта,  мыггаг  цæ  нал
ауагъта. Чынты та ‘мбис фæкодта. Стæй Нартæ загътой Уырызмæгæн:
    - Де ‘фсымæры туг уæлдайджынтæй райстай, фæлæ бафидау ныр.
    Нартæ   бафидауынкодтой   Чынтæй  ма   чи   аззади,   уыдонимæ
Уырызмæджы.  Уырызмæг Хæмыцæн зæппадз сарæзта, йæ урс  рихитæ  йын
сыджыты зæппадзы сæр ныссагъта ‘мæ фæлмæн пакъуы рауагътой.
    Уыцы кæрдæг абон дæр ма хуыйны Хæмыцы рихи.
    
    НАРТ ХÆМЫЦЫ МÆЛÆТ. (Вариант)
    Нартимæ  Хæмыц æмæ Уырызмæгæн хæцын рацыди. Хæмыц æмæ Уырызмæг
мæсыджы  бадтысты  ‘мæ Нартимæ авд азы фæхæцыдысты.  Авд  азы  куы
фæхæцыдысты,  уæд Хæмыц æмæ Уырызмæгæн топпыхос нал  уыд.  Нæмыгæй
дæр  ысцух ысты.  Уæд Уырызмæг топпыхос æмæ нæмгуытæм ацыди. Хæмыц
мæсыджы иунæгæй баззади.
    Нарт  Хæмыцы  базыдтой, мæсыджы иунæгæй кæй баззади,  уый  æмæ
загътой:  «Хæмыцы  расайæм мæсыгæй æмæ йæ амарæм.»  Уыцы  хъуыддаг
уыдон  Сырдоны  ‘вджид бакодтой, цæмæй уый Хæмыцы ‘рбасайынкодтаид
мæсыгæй æмæ йын загътой:
    -  Сырдон,  ды  йæ  расай, æмæ цы хорздзинад  курай,  уый  дын
радтдзыстæм.
    Сырдон цын загъта:
    -  Куы та уарæм, уæд та мын угæрдæнтæн сæ цæгæттæ дæдтдзыстут,
галтæн – сæ къобортæ, хъуддзытæн та – сæ дыгæрдгуытæ.
    Нарт ысразы сты, зæгъгæ дын цæ радтдзыстæм.
    Уæд цын Сырдон загъта:
    -  Уæрм  ыскъахут. Гауызтæ йыл байтаут. Йæ уæлæ йын  сызгъæрин
къæлæтджын æрæвæрут. Стæй иу абонæй иннæ абонмæ хъазт саразут. Уый
рæуæгзæрдæ у, æмæ мæсыгæй ацæудзæн хъазтмæ. Сымах ыл-иу  цинкæнут.
Стæй  йæ  къæлæтджыныл æрбадынкæнут. Уый къæлæтджыныл куы  ‘рбада,
уæд уæрмы ныххаудзæн æмæ-иу æй амарут.
    Нартæ  хъазт  сарæзтой  иу абонæй иннæ абонмæ.  Хæмыц  цæм  нæ
фæлæууыд, мæсыгæй ракаст æмæ рагæпкодта. Стæй цæм æрбацыд хъазтмæ.
Нарт   ыл  амбырд  ысты,  цыма  йыл  цинкодтой.  Къæлæтджыныл   æй
æрбадынкодтой.  Хæмыц уæрмы ныххаудта. Нарт ыл  уæрммæ  сæ  кæрдтæ
цавтой,  фæлæ  дзы  ‘рду дæр н’ алыгкодтой. Уæд Нарт  ыстарстысты,
зæгъгæ  куы  схиза  Хæмыц  уæрмæй, уæд нæ  ныдздзæгъддзæн  æмæ  та
Сырдоны бафарстой:
    -  Цыма  йын кæнæм гъеныр Хæмыцæн, цæгъддзæн нæ, фæлæ  нын  ды
исты бацамон.
    Сырдон цын загъта:
    -   Уыууыл  никæй  кард  ысхæцдзæн,  фæлæ  Сайнæг-æлдары  кард
æрхæссут.
    Нарт  ацыдысты  иу цалдæрæй Сайнæг-æлдармæ  ‘мæ  йын  йæ  кард
æрхастой.  Стæй  дзы  Хæмыцы дæндæгтæ ныццавтой  æмæ  карды  номæй
къæрттытæ  ахаудта. Хæмыцы уыцы ран ныммардтой.  Уалынмæ  Уырызмæг
æрбацыд æмæ Хæмыцы туг райста.
    Уый фæстæ Нарт бафидыдтой Уырызмæгимæ.
    
    СЫРДОНЫ КАДÆГ НАРТЫ ХÆМЫЦЫ ЦАРД ÆМÆ ЙÆ МÆЛÆТЫЛ
    Нæртон  Хæмыц  Нарты хæрзæджытимæ Борæты сеппæты дæр  æмбылдта
фат  æмæ  ‘рдынæй.  Æхстой-иу хъабахъы нысан. Бæрæгуобауæй  Хъазæн
фæзмæ  ‘мæ-иу  фесгуыхти Хæмыц. Уæд та дын иу  хатт  ацыди  хæтæны
Нарты  Хæмыц сырддзуан Тæлгты быдырмæ ‘мæ тар хъæдмæ. Иу ран Хæмыц
йæхицæн  халагъуд сарæзта. Æмæ-иу йæ фат ауагъта хохмæ  цæхæркалгæ
“мæ-иу  ын æрласта Æфсатийы сырдтæй бодзæ-дзæбидыр. Куы  та-иу  йæ
фат ауагъта быдырмæ мæ-иу сæрджын саг æрбаласта. Афтæмæй дын Нарты
Хæмыц   йæ  дзаджджын  къæбицы  сау  физонджытæ  кæны  йæ   уæхсты
бырынкъыл.  Йæхæдæг  дын Хæмыц ныззары йæ  нæртон  хъæлæсæй:  «Æй,
Æфсати!  Зæдтæ  мæ  дауджытæ,  сымах  ыстут  рæвдауджытæ,  мах  уе
уазджытæ!?»  Хæмыцы  зарджыты зыланг арауы  дард  хæхты,  быдырты.
Уалынджы  дын Хæмыцы зарды хъæрмæ ‘рбафтыд Быценты Елазар  цуанæй.
Уый  уыди  Донбеттыртæй. Хæмыц дын æй ысуазæгкодта  нæртон  лæгау:
цæл,  минас,  сырды физонджытæ.  Уыйфæстæ дын Быценты  Елазар  æмæ
Нæртон Хæмыц сырддзуанкæнын байдыдтой иумæ хохæй фурды былмæ,  æнæ
нымæцæй  цагътой Æфсатийы сæгъты æмвосæй æнæвгъау фат æмæ ‘рдынæй.
Иу хатт куы уыди уæд дын Елазар Хæмыцы сæхимæ ахуыдта Донбеттыртæм
уазæгуаты,  зæгъгæ  цом, ме рдхорд Хæмыц,  æмæ  дын  мæ  фыдыбæстæ
Донбеттырты базонынкæнон.
    Хæмыц  дæр  ысразы балцы цæуыныл йемæ. Уæд дын  Елазар  аивæзт
курдиаты  сахат  дзæлолыхъис æмæ фестади йæхæдæг  æргъæукæсаг  æмæ
Хæмыцы   ‘рбадынкодта  йе  ‘ккой,  йæ  базырты  астæу.   Ленккæнгæ
ныффардæг ысты Донбеттыртæм.
    Елазар Донбеттыртæм бахъæркодта:
    - Уазæг уæм фæкæнын, нæртон уазæг. Уазæг фæуæд уе уазæг!
    Афтæмæй  дын Донбеттырты стыр ыссырджын уæйыг-мад,  Уазыхъ  йæ
дæндæгтæ бакъæскъæскодта стонг зыдбирæгъау, загъта:
    -  Уæ,  æвзæр хæххон дзигло, аллон-биллоны тæф куы  кæныс.  Мæ
уазæг  дæхи  бакодтай уыййæддæмæ дæ бахордтаин, Нарт уæддæр  мæнæй
дарынц хъалон!
    Фæлæ  Хæмыц  йæ хъæрæй нæ фæтарст. Хæмыц уыд нæртон,  хъæбатыр
лæг.
    Уалынджы Хæмыцæн цытджын фынг æрывæрдтой Донбеттыртæ.  Цин  ыл
кæнынц уазæгыл. Уалынджы дын иу хъамбулджын хæфс рауади ‘мæ фынджы
бын  ыскуыси и. Нарты Хæмыц дын фæгæпласта ‘мæ йæ фæринк фелвæста,
загъта:
    -  Ацы ‘взæр хæфс мæ фынджы бын цы ми кæны! Исчи ма хæфс  дары
йæ сæрзæды бын?
    Дзуры йæм Елазар:
    -  Ма  ныццæв,  ма  ныццæв, гъе Хæмыц, - æмæ ныкъулы  йæ  цæст
Хæмыцмæ, - фыдбылыз ма бакæн!
    Стæй  æхсæвæр  хæрд  куы  фесты,  уæд  Хæмыцы  хæдзарæй  уатмæ
ракодтой  хуыссынмæ. Хæмыцæн диссаджы уаты йæ цæстытæ  атар  ысты:
уатæн йæ сæр – æргъæу, йæ къултæ – цъæх авг, йæ бын та уыд æрзæт.
    Уалынджы  дын  уыцы хæфс æрбахызт дуарæй: уæд раппæрста  хæфсы
цъар  æмæ  фестади  рæсугъд чызг. Хурдзæсгом,  мæйдæллагхъуыр  æмæ
стъалыйау  æрттиваг  цæстытæ. Йæ рухсæй уаты  къултæ  ‘рвон  хурау
ныррухскодта.  Чызг тасгæ-уасгæ бацыди ‘мæ ргъæу сынтæджы  Хæмыцæн
æрттивгæ  хуыссæн бакодта. Йæхæдæг æй бануæрзта. Чызг  та  фæстæмæ
фестади хæфс æмæ уатæй рафардæг.
    Хæмыцыл  æхсæв  бонмæ æвирхъау дис бахæцыд.  Нал  æй  æрцахста
хуыссæг, загъта: «Уый цавæр чызг у, хуры тынау цæй диссаг у?»  Æмæ
Хæмыцæн йæ зæрдæйы ныххаудта арф.
    Райсом Хæмыц раджы фестад æмæ фæрсы йе ‘мбал Елазары:
    - Хуыцауы тыххæй уый цавæр чызг у? Æз та йæ хуыдтон хæфс. Цымæ
мын усæн нæ бакома?
    Чызг  та  дын  райсом бафснайдта хæдзар, уат, стæй  та  фестад
фæстæмæ хæфс.
    Хæфс æмæ Елазар æркодтой чыззы мадæн, Донбеттырты уæйыгæн: «Дæ
чыззы дын куры усæн Нарты Хæмыц».
    Донбеттырты уæйыг дæр загъта:
    - Мæ чызг у хæзнайау зындарæн. Æхсæв чызг вæййы, хуры тынау у,
бон  та  вæййы  хæфсы хуызы, уымæн æмæ тæрсы цæстдзыдæй,  кæлæнæй,
Донбеттырты къулыбадæгусæй. Уæларвы та тæрсы Сырдоны хинæй.  Арвæй
фурды   бынмæ   мæ  чыззы  хуызæн  фæрнджын  гуырд  хуыцау   никуы
сфæлдисдзæн дунейыл. Ноджы ма чызг уымæн йæхи не ‘вдисы хурмæ  ‘мæ
тæрсы скъæфынæй зæдтæй, дауджытæй уæларвмæ.
    Хæмыц ын загъта:
    -  Æз  дын  дæ  чыззы  цæсты гагуыйау æмæ  сызгъæрин  пуртийау
бавæрдзынæн.  Бон  æй  мæ  дзыппы  дардзынæн,  æхсæв   та   –   мæ
хуыссæнуаты.
    Уæд дын загъта йæ мад:
    -  Нæртон  Хæмыц, уæдæ дын æз мæ чыззы дæдтын. Дар æй  бон  дæ
дзыппы  хæфсы хуызы, фæлæ дын цæрдзæни уæдмæ, цалынмæ йыл уайдзæф,
æфхæрд   æмæ   фидис   сæмбæла.  Стæй  дын   фæстæмæ   ралидздзæни
Донбеттыртæм, фæлæ йæ хъахъхъæн…
    Хæмыц  дын  ракуырдта усæн Донбеттырты рæсугъд чызг  Быценоны.
Ахаста  йæ  уæларвмæ йæ дзыппы. Нарты богалтæн  хъыг  уыди  Хæмыцы
фæзынд  удыгасæй,  фæлæ  мæгуыртæн  та  –  хсызгон.  Хæмыц  дардта
цыкурайы фæрдыгæн Быценоны – йæ уарзон усы, бон йæ дзыппы ‘хсæв та
йын уыдис хуры чызгау йæ цуры рухс тын рæсугъд сылгоймаг.
    Уæд та дын æй Нарты хин Сырдон базыдта.
    Иу  бон та дын уыди Нарты нæртон чындзæхсæв Борæтæм. Уым бадти
кувæгæй  уæле  фидауцджын Хæмыц, кодта ронгæй  уæлæмæрæгъ,  дæлæмæ
гаджидау æмæ дын уым Сырдонмæ нæ хаудта фæндон ныхас. Бадти дæлейы
‘мæ  йæм æркасти æгад, æмæ ‘рхъуыдыкодта: æз хъуамæ фынгæй  Хæмыцы
фæсурон.
    Загъта Сырдон:
    -  Гъæ, уæздан Нарт, хорз адæм! Хъусут ма æз уын æрыгон диссаг
зæгъон!  Зæххыл худинаг нал ис, ныр та нæ устыты хæссын  байдыдтам
нæ дзыппы!
    Уыцы  фидис æмæ уайдзæф-ныхасмæ Хæмыцæн йæ ус Быценон æфсæрмæй
{qq{czdh  йæ  дзыппы,  цъæх арт ысуагъта. Уæд  Хæмыцæн  гæнæн  нал
уыдис,  сыстади  фынгæй æмæ афардæг и. Сырдон та  худæгæй  мæлгæйæ
фынгæн уæлиау æрбадти.
    Уыйфæстæ Хæмыцæн йæ ус Быценон загъта:
    -  Ныр мæнæн ам сур зæххыл фæцæрæн нал и, уайдзæф мыл сæмбæлди
Æртæ Нарты ‘хсæн Сырдонæй. Арв æй ныццæвæд Сырдоны!
    Æмæ загъта Хæмыцæн:
    -  Мæнæн  сывзæрди ‘мæ хъомылкодта мæ гуыбыны ахæм гуырд,  æмæ
уый  хуызæн  гуырд ацы мæнг дунейыл нæ разындаид: æндон,  хъæбатыр
æмæ фæндджын. Мæ хуыцауы не ‘сфæндыди.
    Быценон загъта йæ мой Хæмыцæн:
    -  Де  ‘уæнгтæ  ‘рбадар  æмæ дын мæ гуырдз  радтон  дæ  буарæн
хъомылкæнынæн, кæннод æвгъау у уый Донбеттыртæм ахæссынæн мемæ…
    Стæй Хæмыцæн йæ ус йæ уæнты ныуулæфыд, ныттукодта ‘мæ загъта:
    - Хуыцауы фарн дæдтæг, мæ комытæфæй, дæ фарнæй февзæрæд Хæмыцы
уæнты мæ гуыбыны куыд ис, афтæ.
    Ту  уæнтыл сæмбæлд, фæлæ дзы фесхъиудта иу ыстъылфæн,  уый  та
сæмбæлди  бур  дурыл  Хæмыцы фарсмæ. Уыйфæстæ Быценон  афардæг  йæ
цæгатмæ ‘нкъардæй. Нæ йæ фæндыд ахицæн Нарты Хæмыцæй.
    Уалынмæ дын Хæмыцæн йæ уæнтæ нæрсын байдыдтой, ракъуыпп  ысты.
Батырадз хъомыл байдыдта йæ фыды уæнты. Нарты Сатана та йын нымайы
йæ  бонтæ,  кæд уыдзæн зæгъгæ йæ райгуырæн афон. Гъеуæд дын  Нарты
Хæмыц райста гæствæрдон.
    Фæцыд  фидиуæг,  рацу дам зæгъгæ Хъазæнфæзмæ фат  æмæ  ‘рдынæй
хæцынмæ,   Нарты  уæйгуытæ,  богалтæ  дæм   сидынц  –   Созырыхъо,
Уырызмæг, Бурæфæрныг, Сайнæг, Борæ ‘мæ Албег.
    Хæмыц цын загъта:
    -  Æз  рынчын  дæн,  ме  уæнгтæ  риссынц,  тархъæдтæ  хъæбысæй
хæсгæйæ, ме ‘ккойы аххæрджытæ хæсгæйæ фæрыстæн.
    Æмæ  та  дын  Сырдон ныххудти: зæгъгæ, зæххыл  диссæгтæ  уынын
Нарты  хæстæй, чи цæ йæ ус хæфсы хуызы йæ дзыппы хæссы, чи  цæ  йæ
уæнтæй сывæрджын кæны, чи нæ тар хъæдтæ хæхтæй хъæбысæй хæссы.
    Йæхæдæг  та дын Сырдон æрбадти мæсыгуатыл бæрзонд æмæ  та  ацы
кадæг ауагъта йæ хъисынфæндырæй.
    Нал та дын уыд гæнæн, зæгъгæ базыдта та мæ Сырдоны хæйрæг,  ме
уæнты  кæй  ис  уыцы  диссаджы гуырд, æмæ загъта  Хæмыц  зонынджын
Сатанайæн:
    - Фен ма мын ме уæнтæ, нæма срæгъæд ысты?
    Сатана байдыдта зилахар Хæмыцы алыфарс æмæ йын загъта:
    -  Уæ,  Хæмыц, нал ис гæнæн, къæрткæнын æй хъæуы  иу  барысчъи
anm,  кæннод  дæ  куы базоной дæ фыдгултæ, Нарты богалтæ:  уæд  дæ
амардзысты  ‘вастæй. Дæумæ ис Батырадз, (Батырадзыл  гуыбынмæ  ном
сæвæрдта   Сатана)  ыстыр  амондджын  гуырд.  Уый   хуызæн   никуы
райгуырдзæни зæххыл, нæ дæр сывзæрдзæни мады гуыбыны!
    Сатана  Хæмыцы  уæнтыл дардта бадт мыдадз, йæ хъæдгом  ын  ку’
акъæрткодта,  уæд.  Сатана  дын  барæвдзкодта  Куырдалæгоны  арæзт
сæрдасæн  æмæ  аскъæрткодта Хæмыцы уæнтæ. Уæнтæй рагæпкодта  цæхæр
зынгæй  Батырадз  æмæ  хъæркæны, судзын, судзын  зæгъгæ.  Фæхаудта
фурдмæ иу мæйдар æхсæв, сывдылди доны ‘мæ фестади цъæхболат æндон.
Æрмæст ма йæ фæтæн ныхыл аззады зыгъар æртæ урс æрдуйы æнæвдылдæй.
    Сатана  Батырадзы  бабаста уæларв Куырдалæгоны  арæзт  авдæны.
Æхсæвы  ку’ атахти Батырадз судзгæ: цæхæр калгæ фурдмæ,  уæд  Нарт
фæтарстысты,  зæгъгæ цавæр зæд æртахти уæларвæй  зæхмæ?!  Æмæ  дын
алчидæр Нартæй нывæндтæ скодта бурхъус нæлфыстæ уыцы ‘нафоны тæхæг
зæдæн.
    Сатана ном сæвæрдта Батырадзыл йæхæдæг. Хъомыл æй кодта Сатана
йæхæдæг  буц  хъæбулау,  радта йын алы зынаргъ  маргъы  ‘мæ  сырды
æлутон  бас  æмæ  ‘хсыр.  Уæлдайдæр Батырадз  хъомылкодта  хуыцауы
фæрнæй  æмæ Батырадз рæзти бон уылынг, æхсæв та дисны.  Уыцы  стыр
курдиаты  уавæр – Батырадзы райгуырд та дын базыдта Нарты  Сырдоны
куырысмæдзæуæг  (Сырдон уыд арвы хин æмæ зæххы  кæлæн,  зондджын).
Æмæ  та  дын Сырдон ацы кадæг мысын байдыдта. Йæхæдæг дын бавдæлди
Сырдон   æмæ   æртæ  Нарты  ‘мæ  Чынты  богалты  гуымирты   сæртæг
хъазуатджын уæйгуыты ‘мæ цын загъта:
    -  Фехъусут мæ уацхъуыд!.. Æз уын зæгъын, Нарт, æмæ сымахæн уе
‘сæфт  Нарты  уæйыг  Хæмыцы къухæй кæй у,  фæлæ  йын  марыны  фæнд
ыскæнут!
    Уæд  Нарт  дæр  хъуыстой  Сырдонмæ ‘мæ йын  ныхасы  тæрхондоны
тæрхон   рахастой,  загътой  æмтгæйæ  Хæмыцы  асайæм  Хъазæнфæзмæ,
хæснагыл  хъазынмæ ‘мæ йæ уым æууæнкæй амарæм. Нарты  фæсивæд  дын
барвыстой  Хæмыцмæ  минæвар – фидиуæг. Нарт дæ хонынц  Хъазæнфæзмæ
зæгъгæ.  –  Рацу хæснагыл фат æмæ ‘рдынæй хъазынмæ, абон майрæмбон
иннæ майрæмбоны!
    Хæмыц  рацæттæкодта йæхи. Нарты фæсивæд бадынц, æнхъæлмæкæсынц
Хæмыцы  ‘рбацыдмæ.  Æрбахæддзæ Хæмыц йæ сау æфсургъ-бæхыл  хъазгæ,
кафгæ ‘мæ загъта:
    - Байриат, Нарты æхсджытæ!
    Агæппкодта бæхæй. Сыстадысты йын уæзданæй. Уалынджы  рауагътой
хъазт  хæснагыл  фат æмæ ‘рдынæй. Фыдздзаг бар Уырызмæгæн  радтой.
Уырызмæг  фехста  йæ фат арвмæ ‘мæ дзы агæпласта куыстæхсинæг  æмæ
атахт уæларвмæ. Загъта Хæмыцæн:
    - Гъе, уый ма æрцахс!
    Хæмыц  фехста  йæ  фат  уæларвмæ  ‘мæ  дзы  агæпласта  тугдзых
хъæртцыгъа. Сургæ ‘мæ иу уысммæ Уырызмæджы ‘хсинæджы ‘рдавта.
    -  Уырызмæг! Фембылд дæ, æрбадар де уæнтæ! – æмæ йын дзы Хæмыц
феппæрста нысанæн чъылбызгæппæл.
    Уыйфæстæ  Созырыхъо  ауагъта  йæ  фат  æмæ  дзы  атæррæстласта
ссырджын бур нæлхуы ‘мæ тар хъæды скуыси. Загъта Хæмыцæн:
    - Гъеуый ма ‘рцахс!
    Хæмыц  фехста  йæ фат æмæ дзы агæпласта иу хъайтар  цуанон  æд
йегар. Асырдта йæ ‘мæ йæ уайтагъд æрбадавтой.
    Загъта Созырыхъо:
    - Амбылдтай мæ, Хæмыц, хæснаг дæу.
    Уыууыл дæр та скодта гакк. Стæй та ауагъта Сослан йæ фат арвмæ
‘мæ ‘руарыд хоры кæритæ бæстыл.
    Сослан дзуры:
    - Гъеуыдон ма ‘руидз, Хæмыц!
    Уæд Хæмыц фехста йæ фат æмæ цæхæркалгæ фæцыд уæларвмæ ‘мæ арвы
мигъау  æмбæрзтой,  уыйас  тугдзых мæргътæ,  хуртуанхортæ  ратахт.
Ауагътой сæхи зæхмæ ‘мæ уайтагъд ауыгътой хоры кæритæ.
    Загъта Сослан:
    - Амбылдтай мæ, Хæмыц!
    Сосланæн дæр та сывæрдта Хæмыц æгады нысан йæ буарыл.
    Стæй  та ауагъта Сайнæг-æлдар йæ фат цъæх арвмæ. Арвыл фестади
саумылазон  мигъы  сыг. Æврагъимæ схæцыд æмæ  ныггуыпкодта  ихрын.
Байдзаг их-уардæй, сæфы их-зæйтæй бæстæ. Загъта Сайнæг Хæмыцæн:
    - Гъеуыцы ихын мæсгуытæ батайынкæн!
    Хæмыц  ауагъта йæ фарны фат æмæ цъæх арвыл фестади тæвд  мигъы
фадыг.  Хуры тынтимæ ‘руагъта йæхи. Уайтагъд атади их. Асури  зæхх
æмæ  зæххыл ыззади цъæхкæрдæг тау. Сайнæг дæр та фембылд  æмæ  йын
Хæмыц  й’  армы  тъæпæнæй  чъылбыз  феппæрста.  Афтæ  Хæмыц  Нарты
фæсивæды  сеппæты  дæр  амбылдта. Хур дæр бирæ  нал  уыд.  Аууæттæ
байдыдта ‘мæ Нарт дæр сæ хъазт ныууагътой.
    Афардæг  йæ  бæхыл хъазгæ Хæмыц. Уырызмæджы фæдыл та  ацыдысты
уæнгуагъдæй.  Сæ хъузон Нарты Сырдон дæр та цæм касти  дардæй  æмæ
худæгæй марди. Æрбадти Сырдон йæ хъисын фæндыримæ ‘мæ дарддæр кæны
йæ кадæг.
    Уыцы  бон  Сатанайæн дæр йæ уд ысцæйхаудта, ку’ амарой  Хæмыцы
зæгъгæ.  Батырадз дæр Лигдоны ‘мбæхст доны йе ‘ндон авдæны  къухтæ
ууилы мæстæй, хъусы хæсты быдырæй адæмы хъæр.
    Нартмæ   æгад  æркаст  сæ  фембылд.  Бауынаффæкодтой,  амарæм,
мæйдæриддæр, Хæмыцы, кæннод та фæхудинаг ыстæм. Нарты Сырдон хурмæ
нал рауадздзæн, аскъæрдзæн та ныл йæ кадæг.
    Сывæрдтой ахæм уавæр: «Цæй æмæ скъахæм нæ Хъазæнфæзы арф  æрх.
Йæ  уæлæ  йын  байтауæм  Сайнæджы гауыз. Ныссадзæм  ын  йæ  цыппар
фисыныл цыппар ыстивдзы. Стæй йын йæ цыппар тигъыл сæвæрæм  цыппар
бандоны,   астæуæй   та   иу   бандон   Хæмыцæн.   Гъемæ    Хæмыцы
абадынкæндзыстæм  астæуæй, стæй мах фестдзыстæм  йæ  цыппарфисынæй
æмæ Хæмыц уæрмы скуыси уыдзæн. Ныккалдзыстæм ыл хъæдтæ,  дуртæ ‘мæ
амæлдзæн.»
    Афтæмæй  дын  Нарт ыскъахтой ахæм ингæн удыгасæй  Хæмыцæн  æмæ
арвыстой фидиуæг фæстаг хатт Хæмыцмæ:
    «Уæ,  Хæмыц,  Нарт  дæм  сидынц, Хъазæнфæзмæ  иннæ  абон  куыд
рацæуай, афтæ. Кæд нæ рацæуай, уæд усы кæрдæн ныккæн дæ сæрыл.»
    Хæмыц   дын  фæмæсты  ‘мæ  уайтагъд  æрхæддз&ael